ڕۆژنامەگەریی كوردی و قەیران لە هەرێمی كوردستان

AM:12:03:05/11/2019
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ

سیاسەتی ڕۆژنامەگەریی كوردی لەهەمبەر قەیران لە هەرێمی كوردستان

(هەفتەنامەی ئاوێنە) بە نمونە


 

پوختە

 

ئەمڕۆ قەیران و كاریگەرییەكانی لەسەر كۆمەڵگا، بۆتە تەوەرەی سەرەكی هەواڵ و بابەتەكانی دامودەزگا و ئاژانسە جیهانییەكانی میدیا، بۆ دەستنیشانكردنی شێوازی مامەڵە لەگەڵ دیاردەكەدا. لە هەر وڵاتێكیشدا دەزگاكانی میدیا بەپێی جۆری ستراتیژی خۆیان، ئاراستەیەكی دیاریكراویان بۆ بڵاوكردنەوەی هەواڵ­و زانیاری­و بابەت لەبارەی ئەو دۆسییە گەرموگوڕەوە هەیە، چونكە دیاردەی قەیران مەترسی بۆسەر چارەنووسی كۆمەڵگا و خودی میدیاش هەیە.

تەوەرەی سەرەكی ئەم توێژینەوەیە پەیوەستە بەسیاسەتی ڕۆژنامەگەریی كوردی لەهەمبەر قەیرانێكی هەمەلایەنە لە هەرێمی كوردستان، توێژەر ناوەرۆكی شەش مانگی یەكەمی ساڵی (2016ز)ی (هەفتەنامەی ئاوێنە)ی وەك سامپڵ هەڵبژاردووە.

توێژەر هەوڵیداوە كۆمەڵێك پرسیاری گرنگ لەم توێژینەوەیەدا بخاتەڕوو:

ا-هەفتەنامەی (ئاوێنە) لەماوەی دەستنیشانكراودا (1/1/ 2016ز تا 30/6/ 2016ز) تا چەند بایەخی بەقەیران و قەیرانی دارایی لەهەرێمی كوردستان داوە؟.

ب-تاچەند هەفتەنامەی (ئاوێنە) بۆتەمایەی فشار بۆسەر حكومەتی هەرێم و دەزگا نافەرمییەكان، لەپێناو چارەسەری دەرەنجامەكانی قەیران؟.

هەروەها ئامانجەكانی ئەم توێژینەوەیە لە چەند خاڵێكدا چڕ دەبێتەوە:

ا-خستنەڕووی ئاستی بایەخی هەفتەنامەی (ئاوێنە) بەقەیران و بەتایبەت قەیرانی دارایی لە هەرێمی كوردستان، ئەویش لەڕێگەی تاوتوێكردنی ناوەرۆكی هەفتەنامەكە لە ماوەی دیاریكراوی توێژینەوەكەدا (1ی كانوونی دووەمی 2016ز تا 30ی حوزەیرانی 2016ز).

ب-دەستنیشانكردنی ئاراستە­و تەوەرە سەرەكییەكانی هەواڵ­و ڕاپۆرت­و وتارو ژانرەكانیتری هەفتەنامەكە لەسەر قەیرانەكان بەتایبەت دارایی و ئابوری.

ج-شرۆڤەی ئاستی فشارەكانی هەفتەنامەی (ئاوێنە) بۆسەر دامودەزگا فەرمی و نافەرمییەكان، ئەویش لە ڕێگەی وروژاندنی دۆسییەی قەیران.

ئەم توێژینەوەیە كە بە توێژینەوەیەكی (جۆری- qualitative) دادەنرێت، بەپشتبەستن بە میتۆدی (Grounded Theory) هەوڵیداوە مۆدیلێكی شیاو بۆ شێوازی مامەڵەی سیاسەتی ڕۆژنامەگەریی كوردی لەهەمبەر قەیراندا بخاتەڕوو.

پێكهاتەی توێژینەوەكە، لەم بەشانە پێكهاتووە:

بەشی یەكەم: میتۆدنامەی توێژینەوەكەیە. بەشی دووەم: تایبەتە بە لایەنی تیۆری، چەمكی سیاسەتی رۆژنامەگەری­و كاریگەرییەكانی لەكاتی قەیرانی دارایی دا شرۆڤە كراوە.

بەشی سێیەم: تایبەتە بەلایەنی پراكتیكی، وێڕای تاوتوێكردنی بابەتەكانی هەفتەنامەی (ئاوێنە) لەكاتی قەیرانەكەدا، بەپێی میتۆدی (Grounded Theory) مۆدیلێكی شیاو بۆ مامەڵەی ڕۆژنامەگەریی كوردی لەهەمبەر قەیرانە داراییەكاندا ئۆرگانیزە كراوە.

لە­كۆتایشدا (دەرەنجام)­و (پێشنیاز)­و (ڕاسپاردە)ی توێژینەوەكە خراوەتەڕوو.


 

پێشەكی

 

ئەمڕۆ بواری میدیا یەكێكە لە گرنگترین ئامڕازەكانی ئاڵوگۆڕی زانیاری لەناو كۆمەڵگادا، ئەم ئەركەش لەناو وڵاتە نائارامەكاندا بەبەراورد لەگەڵ وڵاتانی سەقامگیر، بۆتە پرۆسەیەكی زۆر ئاستەم بۆ ڕۆژنامەنووسان و دامودەزگاكانی میدیا، لەبەرئەوەی ڕووداوەكان بەخێرایی كاریگەری لەسەر سیستەمی حكومڕانی وڵات و ژیان و بژێوی جەماوەریش جێدەهێڵن.

هەرێمی كوردستان وەك بەشێكی پەیوەست بە وڵاتی عێراق، لە ماوەی دوو دەیە و نیودا بە سێ قۆناغی هەستیاردا تێپەڕی، ئەویش ڕاپەرینی (1991ز) دژ بە رژێمی بەعس و شەڕی خۆبەخۆی كورد (1994-1997ز) و ڕووخاندنی سیستەمی دیكتاتۆری لە (9ی نیسانی 2003ز) و هەڵپەساردنی پەیوەندییەكانی حكومەتی هەرێم و بەغداد لە ساڵی (2014ز)دا بوو، قۆناغی سێیەم كە دەركەوتن و كۆتایهاتنی داعش و خراپبوونی پەیوەندییەكانی حكومەتی هەرێم و بەغدایە، بەهۆی جاڕدانی ئابوریی سەربەخۆ لەلایەن هەرێمی كوردستان و بڕینی بەشەبودجە لەلایەن بەغدادەوە هاتەئارا. دوای بە فەرمی ڕاگەیاندنی سیاسەتی تەقەشوف لەلایەن حكومەتی هەرێم لە سەرەتای ساڵی (2016ز)دا، قەیرانێكی هەمەلایەنەی ئابوری سەرجەم بوارە گرنگەكانی هەرێمی كوردستانی دووچاری تەنگژەی جۆراوجۆر كرد، دەستبەجێ حكومەتی هەرێم ڕێژەیەكی موچەی كارمەندانی بەناوی سیستەمی پاشەكەوتەوە بڕی، بودجەكانی تایبەت بە ئاوەدانكردنەوە و بوارەكانیتر وەستێنرا و ڕێژەی بێكاری هەڵكشا، كەرتی بەرهەمهێنانیش نزمترین ئاستی تۆمار كرد.

گرنگترین سەرچاوەی زانیاریی بۆ بنكۆڵكاری ئەو دۆسییە بایەخدارە و تاوتوێی كاریگەرییەكانیشی لەسەر هەرێمی كوردستان، بریتیبوو لە میدیاكان بەتایبەت لیبڕاڵ و ئەهلییەكان.

لەم ڕوانگەیەوە، ئەم توێژینەوەیە بەپشتبەستن بە تاوتوێی بابەتە ڕۆژنامەگەرییەكانی هەفتەنامەی (ئاوێنە) وەك هەفتەنامەیەكی سەربەخۆ، هەوڵ دراوە ئاراستە جۆراوجۆر و دۆسییە وروژێنراوەكانی هەستیارترین قۆناغی كوردستان شرۆڤە بكرێت، چونكە ئەم تەنگژەیە كاریگەری نیگەتیڤی لەسەر سەرجەم دامەزراوە فەرمی و نافەرمییەكان جێهێشت.

 

بەشی یەكەم: میتۆدنامە

 

1- بایەخی توێژینەوەكە:

هەوڵەكانی ڕۆژنامەگەری بۆ وروژاندنی ئەو دۆسییانەی كاریگەری پۆزەتیڤ یا نیگەتیڤ لەسەر بوارەكانی كۆمەڵگا دەخوڵقێنن، بە هەنگاوێكی شایستە دەزانرێت لەو ڕوانگەیەوە كە بەڕێوەبردنی دەسەڵات لە سیستەمێكی دیموكراسی ڕاستەقینەدا، هەمیشە پێویستی بەپرۆسەیەكی بەردەوامی چاودێری و بەدواداچوون هەیە، ئەمەش لەپێناو دەستەبەری مافی زانین بۆ جەماوەر و بنكۆڵكاری ئەو دۆسییانەی بەهۆی پەیوەندییە سیاسی و دیبلۆماسییەكانی نێوان دەسەڵاتەكان دێنەئارا، وڵاتێكیش ڕووبەڕووی تەنگژە دەكەنەوە.

ئەم توێژینەوە لە كۆمەڵێك ڕووەوە شیاوی بایەخی ئەكادیمییە:

ا-بۆ خوێنەران: شرۆڤەی ئاستی گرنگیدانی ڕۆژنامەگەریی بەتایبەت ڕۆژنامە ئەهلییەكان بەتەنگژەی دارایی، بایەخەكەی بۆ خوێنەران وەك بەشێكی زیندووی كۆمەڵگا لەوەدایە كە دەتوانن دۆسییەی گرنگ و زانیاری حەشاردراو دەستەبەر بكەن، لەو قۆناغەدا زۆرجار میدیای حیزبی و حكومی زانیاریی ئەوتۆ بڵاوناكەنەوە، میدیای ئەهلی بەتایبەت رۆژنامەگەری ئەهلی ببووە سەرچاوەیەكی سەرەكی بۆ بڵاوكردنەوەی زانیاری و بابەت لەبارەی قەیران وكاریگەرییەكانی.

ب-بۆ دامەزراوە یاسایی و ئابورییەكان:وروژاندنی مەسەلەكانی پەیوەست بەكەرتی ئابوری و گیروگرفتە یاساییەكانی، بەتایبەت دۆسییەكانی گەندەڵی، جێگەی بایەخی دامەزراوە یاسایی و ئابورییەكانە بەمەبەستی بەدواداچوونی گیروگرفتەكان و چارەسەركردنیان.

ج- بۆ پاشخانی ڕۆژنامەگەری: بواری ڕۆژنامەگەریی بەپێچەوانەی ئامڕازەكانیتری میدیا (ڕادیۆ، تەلەفزیۆن و كەناڵە ئاسمانییەكان، ئینتەرنێت)، خاوەنی ئەرشیفێكی پارێزراوە واتا وەك پاشخانێكی مێژوویی دەمێنێتەوە بۆ لێكۆڵینەوەكانی ئایندە لەسەر ئەو تەنگژانەی كە هەرێمی كوردستانی بەرەو مەترسی ڕاپێچ كردووە.

د- لەڕووی ئەكادیمییەوە:دەروازەیەكی نوێی بۆ ڕۆژنامەگەری خستەڕوو تا لە ڕێگەی وروژاندنی بابەتی هەستیارەوە، ڕایگشتی و لایەنە سیاسی و دامودەزگا حكومییەكان لە ئاست و كاریگەرییەكانی قەیرانە جۆراوجۆرەكان ئاگادار بكەنەوە.

هـ- لەڕووی تیۆرییەوە: رۆژنامەگەری كوردیدا بایەخی تەواوی بە ئابوری (وەك ژێرخانی وڵات) داوە، ئەمەش پێویستی بەلێكۆڵینەوەی زانستی هەیە تا لایەنە پۆزەتیڤ و نیگەتیڤەكانی سیاسەتی ڕۆژنامەگەریی لەهەمبەر تەنگژەی ئابوری لە هەرێمی كوردستاندا بخاتەڕوو.

2- گیروگرفتی توێژینەوەكە:

گیروگرفتی ئەم توێژینەوەیە لە چوارچێوەی ئەم پرسیارانەی خوارەوەدا، وەڵامی تێروتەسەل دەدرێتەوە:

ا-هەفتەنامەی (ئاوێنە) لە ماوەی دەستنیشانكراودا (1ی كانوونی دووەمی 2016ز تا 30ی حوزەیرانی 2016ز) تا چەند بایەخی بە قەیرانەكانی هەرێمی كوردستان داوە؟.

ب-ناوەرۆك و ئاراستەی هەواڵ و ڕاپۆرت و وتار و بابەتەكانیتری هەفتەنامەكە لەسەر قەیران، بە چ ئاراستەیەكە؟.

ج-تاچەند هەفتەنامەی (ئاوێنە) بۆتەمایەی فشار بۆسەر حكومەتی هەرێم و دەزگا نافەرمییەكانیش، لەپێناو چارەسەری دەرەنجامەكانی قەیرانەكان؟.

د- هەفتەنامەی (ئاوێنە) چ ڕۆڵێكی لە هۆشیاركردنەوەی هاوڵاتیاندا هەبووە؟.

ه- تاچەند هەفتەنامەی (ئاوێنە) توانیویەتی كاریگەری و لێكەوتەكانی قەیرانەكە شرۆڤە بكات و ئەرشیفیان بكات بۆ مێژوو؟.

3-ئامانجەكانی توێژینەوەكە:

ئەم توێژینەوەیە كۆمەڵێك ئامانجی لەخۆگرتووە كە بریتین لە:

ا-خستنەڕووی ئاستی بایەخی هەفتەنامەی (ئاوێنە) بە قەیران بەگشتی و تەنگژەی دارایی بەتایبەت لە هەرێمی كوردستان، ئەویش لەڕێگەی تاوتوێكردنی ناوەرۆكی هەفتەنامەكە لە ماوەی دیاریكراوی توێژینەوەكەدا (1ی كانوونی دووەمی 2016ز تا 30ی حوزەیرانی 2016ز).

ب-دەستنیشانكردنی ئاراستە و تەوەرە سەرەكییەكانی هەواڵ و ڕاپۆرت و وتار و ژانرەكانیتری هەفتەنامەكە لەسەر بابەتی توێژینەوەكە.

ج-شرۆڤەی ئاستی فشارەكانی هەفتەنامەی (ئاوێنە) بۆسەر دامودەزگا فەرمی و نافەرمییەكان، ئەویش لە ڕێگەی وروژاندنی دۆسییەكانی قەیران ، پاشان بەرهەمهێنانی مۆدێلێك بەپشتبەستن بە هەڤپەیڤینەكانمان لەگەڵ پسپۆڕان و پەیڤدەراندا بەپێی میتۆدی (گراوندد تیۆری).

د-هەڵسەنگاندنی ڕۆڵی هەفتەنامەی (ئاوێنە) لە پەرەپێدانی هۆشیاریی ئابوریی لە كۆمەڵگادا.

ه-دیاریكردنی ئاستی كاریگەری هەفتەنامەی (ئاوێنە) بەپشتبەست بە داتا و میتۆدی (گراوندد تیۆری).

و-بەرهەمهێنانی مۆدیلێكی نمونەیی بۆ مامەڵەی رۆژنامەگەری لە ساتی قەیران و هەروەها تەنگژەی دارایی بەپشتبەستن بە شرۆڤەی داتاكان بەپێی میتۆدی (گراوندد–Grounded)

4- جۆر و ڕێباز و ئامرازیتوێژینەوەكە:

ئەم توێژینەوەیە لەڕووی تیۆرییەوە بەتوێژینەوەیەكی (جۆری- Qualitative)ە، لایەنە پراكتیكییەكەشی بەپێی ڕێبازی (گراوندد یاخود زەمینەیی –Grounded) كۆمەڵێك تەوەرەی سەرەكی توێژینەوەكە تاوتوێ كراوە لە ڕێگەی سازدانی هەڤپەیڤینی قوڵ و چڕوپڕ لەگەڵ (سەرنوسەر)ی هەفتەنامەی (ئاوێنە) و چەندین پسپۆڕ و ڕۆژنامەنووسدا، تەوەرە سەرەكییەكانی پرسیارەكانیش دوای ڕاوێژ لەگەڵ (3) پسپۆڕی بواری میدیادا پەسەند كراون [1].پاشان لەسەر بنەمای شیتەڵ و ئەنالیزەكردنی دەقی ئەو هەڤپەیڤینانە، مۆدیلێكی شیاو بۆ سیاسەتی رۆژنامەگەریی لەهەمبەر تەنگژەی دارایی ئۆرگانیزە كراوە.

لەپێناو هێنانەدی ئامانجەكانی توێژینەوەدا، توێژەر ئەم ئامڕازانەی خوارەوەی بەكارهێناوە بەمەبەستی كۆكردنەوەی زانیاری و داتا و شرۆڤەی زانستییانە، تا توێژینەوەكە بتوانێ ئامانجەكانی خۆی بهێنێتەدی، ئامڕازەكانیش بریتین لە:

-سەرچاوەی ئەكادیمی نوسراو: توێژەر هەوڵیداوە سەرچاوەی زانستی سەبارەت بەتەوەرەی توێژینەوەكە بەكاربهێنێ، بەتایبەت ئەو بابەتانەی لەلایەن پسپۆڕانەوە نوسراون و پەیوەندی ڕاستەوخۆیان بە توێژینەوەكەوە هەیە.

-دیدار و هەڤپەیڤین: توێژەر كۆمەڵێك هەڤپەیڤینی بەشێوەی چڕوپڕ لەگەڵ خاوەن ئیمتیاز و سەرنوسەری هەفتەنامەی (ئاوێنە)دا سازداوە، هەروەها دیداری لەگەڵ پسپۆڕانی ئەو بوارانەدا كردووە كە پەیوەندییان بەسیاسەتی دارایی و ئابورییەوە هەیە.

-تاوتوێی بابەتەكانی هەفتەنامەی (ئاوێنە) وەك سامپڵ كە ڕاستەوخۆ یاخود ناڕاستەوخۆی دەربارەی قەیرانەكەی هەرێمی كوردستانن، تا جۆری مامەڵە و ئاستی سیاسەتی هەفتەنامەكە بەپێی میتۆدی (گراوندد) شیكار بكرێت.

5- بواری توێژینەوەكە:

ئەم توێژینەوەیە سێ بواری لەخۆگرتووە:

ا- بواری شوێن: لە سنوری هەرێمی كوردستان، وێڕای ئەو قەیرانەی كە بابەتی سەرەكی توێژینەوەكەیە، ژمارەیەكی زۆر رۆژنامە و گۆڤار داخران، بەڵام هەفتەنامەی (ئاوێنە) وەك سامپڵی توێژینەوە هەڵبژارد كە بارەگای سەرەكی لە (سلێمانی)یە، هۆكاری دەستنیشانكردنی ئەم هەفتەنامەیەش لەبەر ئەم فاكتەرانەی خوارەوەیە:

- ئۆفیسی لە پارێزگا و قەزاكانی هەرێمی كوردستاندا هەیە.

-بە شێوەیەكی بەردەوام ڕووماڵی ڕووداوەكانی سەرجەم شارەكانی هەرێمی كوردستانی كردووە و بایەخی تایبەتیشی بە دیاردەی قەیران داوە.

- لەڕووی دەرچوونەوە، لە وادەی دیاریكراوی خۆی­و بەشێوەی هەفتانە بڵاوكراوەتەوە.

ب- بواری كات: توێژەر نیوەی یەكەمی ساڵی (2016ز)ی واتا ماوەی (1/1/2016 تا 30/6/2016)ی هەفتانامەی (ئاوێنە)ی وەك سامپڵی كات هەڵبژاردووە، چونكە لە سەرەتای ساڵی (2016ز)دا حكومەتی هەرێم بە فەرمی سیاسەتی تەقەشوفی ڕاگەیاند، لەو ماوەیەدا بەئاستێكی بەرفراوانتر كاریگەرییەكانی تەنگژەی دارایی لەسەر جەماوەر و دامودەزگاكانی دەوڵەت و كەرتی خزمەتگوزاری هاتەئارا، هەربۆیەشە هەفتەنامەكە پانتاییەكی زۆری لاپەرەڕەكانی بۆ ئەو دۆسیەیە تەرخان كردووە.

ج-بواری بابەت: تەوەرەی سەرەكی توێژینەوەكە سەبارەت بەو هەواڵ و وتار و ڕاپۆرت و ژانرە رۆژنامەگەرییانەیە كە دەربارەی قەیران و تەنگژەی دارایی، لەماوەی نیوەی یەكەمی ساڵی (2016ز) لە هەفتەنامەی (ئاوێنە)دا بڵاوكراونەتەوە.

د-بواری مرۆیی: توێژەر هەوڵیداوە لە ڕێگەی ئەنجامدانی هەڤپەیڤینی قوڵ­و چڕوپڕ لەگەڵ هەردوو سەرنوسەرو خاوەن ئیمتیازی هەفتەنامەی (ئاوێنە) و رۆژنامەنووسانی بەئەزموون­و پسپۆڕانی بوارە جۆراوجۆرەكانی بواری سیاسەت و دارایی ساز بدات.

6-ئاستەنگەكانی توێژینەوەكە:

ئەنجامدانی هەر توێژینەوەیەكی زانستی، ڕووبەڕووی كۆمەڵێ گیروگرفت دەبێتەوە، گرنگترین ئاستەنگەكان بەردەمی توێژەر بریتی بوون لە:

-كەمی سەرچاوەی زانستی لەبارەی (سیاسەتی ڕۆژنامەگەری) و (قەیران) بەهۆی تازەیی بابەتەكەوە.

-تائێستا هیچ لێكۆڵینەوەیەكی پێشوەخت بە میتۆدی (گراوندد) لە ڕۆژنامەگەری كوردیدا سەبارەت بە قەیران ئەنجام نەدراوە.

7-توێژینەوەكانی پێشوو:

كۆمەڵێك توێژینەوەی جۆراوجۆر لەسەر سیاسەتی میدیا و قەیرانە جۆراوجۆرەكان نوسراون كە بۆ ئەم توێژینەوەیە جێگەی بایەخ بوون، هەندێك لەو توێژینەوانە بریتین لە:

-(دێس فریدمان) لە ساڵی (2008ز)دا توێژینەوەیەكی بەزمانی ئینگلیزی لەسەر ئاستەنگەكانی بەردەم سیاسەتی رۆژنامەگەریی بڵاوكردۆتەوە، هەوڵیداوە كاریگەری سیاسەتی رۆژنامەگەری لە هەلومەرجەكاندا شرۆڤە بكات.

-د.حەسەن ئەردستانی توێژینەوەیەكی لەسەر رۆڵی میدیاكان لە بەرێوەبردنی قەیران لە ئەفغانستاندا لە ساڵی (2008ز) بە زمانی فارسی بڵاوكردۆتەوە.

-(مەجید ساڵح) توێژینەوەیەكی سەبارەت بە رۆڵی راگەیاندن لە بەرێوەبردنی قەیرانی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستاندا لە ساڵی (2015ز) بە زمانی كوردی بڵاوكردۆتەوە.

8- چەمك و زاراوە سەرەكییەكانی توێژینەوەكە:

-سیاسەتی ڕۆژنامەگەری: بریتییە لە پرۆسەی ئاراستەكردنی ڕۆژنامەگەری لەسەر بنەماكانی ئەزموون، بەرژەوەندی گشتی كۆمەڵگا و ئایدیای خودی دەزگا میدیاییەكە، ئەم پرۆسەیەش دەبێ چۆنایەتی و شێوازی پراكتیزەكردنی سیاسەتەكەش لە كۆمەڵگادا ڕەچاو بكات[2].

-قەیرانی دارایی: واتا تێكچوونی هاوسەنگی لەنێوان بنەما و لایەنە سەرەكییەكانی ئابوری بەتایبەت هاوكێشەی (خواست) و (خستنەڕوو)، بەو هۆیەوە ژێرخانی ئابوری و بژێوی كۆمەڵگا دووچاری زیان دەبێتەوە[3].

-هەفتەنامەی ئاوێنە: هەفتەنامەیەكە لە (3ی كانوونی دووەمی 2006ز) بە زمانی كوردی لەلایەن كۆمپانیای ئاوێنەوە لە شاری سلێمانی لە هەرێمی كوردستانی عێراق بە شێوەی هەفتانە دەستی بەبڵاوكردنەوە كردووە، خاوەنی ئیمتیازەكەی (هانا رەئوف رەحیم) و یەكەمین سەرنوسەریشی (ئاسۆس ئەحمەد هەردی) بووە، داهات و سپۆنسەرەكەی ئاستی فرۆش و ڕیكلام و وەرگرتنی هاریكارییە لە چەند ڕێكخراوێكی ئەوروپی. كۆمپانیای ئاوێنه‌، كۆمپانیایه‌كی سنوورداره‌ له‌ بواری میدیا‌و بڵاوكردنه‌وه‌دا كارده‌كات. موڵكی كۆمه‌ڵێك وه‌ربه‌رهێنه‌ كه‌ ئامانج‌و بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ئاوێنه‌ كۆی كردوونه‌ته‌وه‌، له‌پێش هه‌مووشیانه‌وه‌ ئه‌و پرنسیپەی كه‌ كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندن ناتوانن ئازاد بن، تا له‌ڕووی دارایی‌و ئابوورییه‌وه‌ ئازاد نه‌بن له‌ ده‌سه‌ڵات‌و داموده‌زگا ره‌سمییه‌كان. لێره‌شه‌وه‌ پرۆژه‌یه‌كه‌ بۆ هاندانی وه‌به‌رهێنانی كه‌رتی تایبه‌ت له‌بواری میدیادا. ئێستاش سەرنوسەرەكەی (سەردار محەمەد)ە. سایتی فەرمییەكەشی(https://www.awene.com)ە[4].

-هەرێمی كوردستان: هەرێمی كوردستان لە هەر چوار پارێزگای هەولێر، سلێمانی، دهۆك و هەڵەبجە پێكدێت كە ژمارەی دانیشتوانی (5.200.000) پێنج ملیۆن و دوو سەد هەزار كەسە . حكومەتی هەرێمی كوردستان، دەسەڵاتی جێبەجێكاری بە گوێرەی یاساكانی هەرێمی كوردستان پەیڕەودەكات كە لە لایەن پەرلەمانی كوردستانەوە داڕێژراون، بەشێوەیەكی دیموكراسی لە لایەن هاوڵاتییانی هەرێمی كوردستان هەڵبژێردراوە.

زمانی كوردی زمانی فەرمی هەرێمی كوردستانە كە هەردوو زاراوەی سۆرانی و كرمانجی بە دوو زاراوەی سەرەكی زمانەكە دادەنرێت. لە ڕووی ئەكادیمییەوە (11) یازدە زانكۆی گشتی و چەندین زانكۆی ئەهلی مۆڵەت پێدراو لە هەرێمی كوردستاندا هەن [5].


 

بەشی دووەم: چوارچێوەی تیۆریی توێژینەوەكە

 

باسی یەكەم: چەمك و قۆناغەكانی سیاسەتی ڕۆژنامەگەری

یەكەم: چەمكی سیاسەتی ڕۆژنامەگەری

لە سەرجەمئەو وڵاتانەی كە ڕۆژنامەگەری وەك ئامڕازێك بۆ بڵاوكردنەوەی هەواڵ و زانیاری و ئاڵوگۆڕی بیروبۆچوون بەكاردەهێنرێت، گرنگترین فاكتەری پشت ئاراستەكردنی ئەو بوارە وەك دەسەڵاتی چوارەم، پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە ستراتیژ و سیاسەتی پشت دامودەزگا ڕۆژنامەگەرییەكانەوە هەیە و لەسەر ئەو بنەمایە پەیامەكانیان ئاراستە دەكەن، ئەمەش بیروبۆچوونی جیاوازی سەبارەت بە پێناس و دیاریكردنی چەمك و بنەما و پرەنسیپەكانی هێناوەتەئارا.

بەبڕوای پرۆفیسۆر (د.كازم موعتەمەدنەژاد) یەكەمین پێناسی تایبەتمەند بۆ سیاسەتی میدیایی، دەگەڕێتەوە بۆ پەیماننامەكەی ساڵی (1972)ی ڕێكخراوی یونسكۆ، تیایدا جەخت لەسەر ئەوە كراوەتەوە: سیاسەتی میدیایی بریتییە لە كۆمەڵێك پرەنسیپ و نۆرم كە بۆ ڕێنوێنی مامەڵەی سیستەمەكانی پەیوەندی گەڵاڵە كراون، ئەمەش بەئامانجی ئاراستەكردنێكی بنچینەیی كە بەئاستێكی فراوان و لە چوارچێوەی ڕێساكاندا، ڕێوشوێن و ئامانجە مرۆییەكان لەخۆدەگرێت[6].

بەپێی بۆچوونێكیتر، (سیاسەتی ڕۆژنامەگەری) وەك بەشێك لە سیاسەتی میدیا، واتا چۆنییەتی پراكتیزەكردنی بەرنامەیەكی سیاسی لەناو كۆمەڵگادا[7].

بە بڕوای شارەزایەكیتر: سیاسەتی رۆژنامەگەری بریتییە لە كۆمەڵێك پرەنسیپ و رێنوێنی كە بۆ ئاراستەكردنی سیستەمی میدیایی دادەڕێژرێت [8].

بەپێی بۆچوونێكیتر، سیاسەتی ڕۆژنامەگەریی یاخود پرۆسەی بڵاوكردنەوە، هەوڵدانێكە بۆ داكۆكی لە مەسەلەیەك لە ڕێگەی خستنەڕووی بیروبۆچوونێكی دیاریكراو.. ئەم جۆرە ڕۆژنامەگەرییە یاریدەدەرێكە بۆ ڕایگشتی لەپێناو خۆڕێكخستنەوە و گوزارشتكردن لە خۆی[9]. سیاسەتی ڕۆژنامەگەری واتا گرتنەبەری ئاراستەیەك لەپێناو هێنانەدی كۆمەڵێك ئامانجی دیاریكراو لە ماوەیەكی دەستنیشانكراودا، ئەمەش بە پشتبەستن بە بەرنامە و پلان بە مەرجێ دۆخی كۆمەڵگای تیادا ڕەچاو بكرێت[10].

لەدیدی پسپۆڕێكیتری بواری میدیاوە، پرۆسەی سیاسەتی ڕۆژنامەگەری واتا ڕێبازێك لەپێناو بیركردنەوە دەربارەی چۆنییەتی جیهان و گۆڕینی، لەم روانگەیەوە دەتوانین بڵێین سەركەوتنی میدیاش وەك ئامڕازێكی میدیا وابەستە بە جۆری سیاسەتگوزارییەكەیەوە[11].

بەگشتی دەتوانین بڵێین مەبەست لە سیاسەتی ڕۆژنامەگەری واتا: پرۆسەیەكە كە لە ئایدلۆلۆژیا و دۆخی كۆمەڵایەتی و ئابوریی وڵاتێك و بەهاكانییەوە سەرچاوە دەگرێت، هەوڵ دەدات تا ئەم بەها و پرەنسیپانە لە چوارچێوەی كاری ڕۆژنامەگەریدا بگونجێنێ و ئاراستەیان بكات[12].

لەكۆی ئەم پێناسانەی سەرەوە، دەگەینە ئەو ئەنجامەی كە بەهۆی هاتنەئارای هەلومەرجێكی نوێی ئابوری لە ماوەی ساڵانی رابردوودا، پرۆسەی گەڵاڵەكردنی سیاسەتی ڕۆژنامەگەری بۆتە ئەركێكی گرنگی میدیا، چونكە بەبنەمایەكی گرنگ دادەنرێت كە كۆمەڵێك پرەنسیپی تێدایە لەپێناو ئاراستەكردنى پەیامەكانی ڕۆژنامەگەریی­و شێوازی مامەڵە لەگەڵ دۆسییە گرنگەكانی جیهانی مۆدێرندا.

دووەم: قۆناغە گڵۆباڵییەكانی سیاسەتی ڕۆژنامەگەری

رۆژنامەگەری لەسەرەتای داهێنانی ئامێری چاپەوە، لەسەر ئاستی جیهان بە كۆمەڵێك قۆناغی گرنگدا رۆیشتووە كە كاریگەریشی لەسەر رەوشی رۆژنامەگەریی زۆربەی وڵاتان جێهێشتووە.

داهێنانی ئامێری چاپ و گەشەسەندنی تەكنیك بەئامانجی پەرەپێدانی چەندایەتی­و چۆنایەتی ڕۆژنامەگەری وەك ئامڕازێكی كاریگەری میدیایی، بەبەرهەمێكی گەورەی شۆڕشی پیشەسازی دادەنرێت[13].

بەمانایەكیتر:ڕۆژنامەگەری لەسەرەتای سەرهەڵدانییەوە، سەرچاوەیەكی گرنگ بووە بۆ بەرهەمهێنانی هۆشیاریی و پەرەپێدانی، واتا ڕۆڵێكی مەترسیدار و لەهەمانكاتدا پڕ بایەخ دەبینێ لە پرۆسەی گەشەسەندنی كۆمەڵگاكاندا، مێژوو شایەتحاڵە كە چەندین شۆڕشی گەورە لە كۆمەڵگاكانی خۆرئاوادا بەهۆی كاریگەری ڕۆژنامەنووس و ڕۆژنامەگەرییەوە هاتۆتەئارا[14].

(دەنیس مەككوێل) پسپۆڕی ناسراوی میدیـا، سیاسەتگوزاريی میدیای بۆ سێ قۆناغ دابەش كردووە:

قۆناغی یەكەم: سیاسەتگوزاری پیشەسازی پەیوەندی كە بەرلە جەنگی دووەمی جیهان (1945ز) دەستی پێكرد.

قۆناغی دووەم: سیاسەتگوزاری خزمەتگوزاریی گشتی (1945ز-1980ز).

قۆناغی سێیەم: سیاسەتگوزاری مۆدێرن (1980ز) تا سەردەمی ئەمڕۆ.

بە بڕوای ناوبراو: لە قۆناغی یەكەمدا سیاسەتی میدیایی گەیاندنی پەیامەكانی بوو لە رێگەی تەلەگرام و تەلەفۆنی بێسیم، هەوڵی دەدا تا بەرژەوەندی دەوڵەتان و كۆمپانیا تایبەتی و بازرگانییەكان بپارێزێت. لەهەمانكاتدا ڕەنگدانەوەی جەنگ و سیاسەت لە میدیادا، ڕۆڵێكی باڵای لە ماوەی جەنگی دووەمی جیهاندا بینی. لە قۆناغی دووەمدا كە دوای تەواوبوونی جەنگ دەستی پێكرد، سیاسەتگوزاریی میدیاكان هەڵگری كۆمەڵێك پەیامی هۆشیاریی كۆمەڵایەتی و ململانێیەكی توندی سیاسی لەخۆدەگرت و تا كۆتایهاتنی جەنگی ساردی خایاند.

قۆناغی سێیەم كە سەرەتاكەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (1980ز) و لە ساڵی (1990ز)ەوە بەگەرمی هاتەئارا، سیاسەتی میدیایی لە هەناوی پرۆسە كۆمەڵایەتی و ئابوری و تەكنەلۆژییەكانەوە گەشەی كرد، پەیامەكەی هەڵگری پەیامی دیموكراسی و مۆدێرنە و لەهەمانكاتدا ململانێی توندی بەرژەوەندی دەوڵەتان و كەرتی تایبەت بوو[15].

لەم قۆناغەدا و لەدوای پرۆسەی جیهانگەرایی و كاریگەرییەكانی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر گشت كایەكانی مرۆڤایەتی، هەلومەرجێكی نوێی هێناوەتەدی كە بە قۆناغی مۆدێرینی ڕۆژنامەگەری دادەنرێت، ئەویش بایەخدانە بە ڕایگشتی كۆمەڵگا.

ئەم قۆناغە نوێیەش لەسەر بنەمای دوو ئاراستە كار دەكات، یەكەمیان مامەڵەی دروست لەگەڵ مەسەلە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانی كۆمەڵگا، ئەویش لەڕێگەی خستنەڕووی زانیاری دروست و سەربەخۆیی لە پرۆسەی كاری رۆژنامەگەرییدا. ئاراستەی دووەم بەرهەمهێنانی كۆمەڵگایەكی تەندروست و لیبراڵە تا بیروباوەری جیاواز بتوانن گوزارشت لە خۆیان بكەن، دەرفەتێكیش بۆ ئاڵوگۆڕی بیروبۆچوون سەبارەت بە رووداوەكانی كۆمەڵگا بڕەخسێنرێت. لەتەك گەیاندنی هەواڵ و زانیاریشدا، لەو قۆناغەدا و بەپێی ئەم ئاراستەیە رۆژنامەگەری دەبێ لە رێگەی گەشەپێدانی بیروبۆچۆونی جیاوازەوە، ڕۆڵێكی سەرەكی لە پرۆسەی گەشەپێدانی كۆمەڵگادا بگێڕێت[16].

كەواتە بواری ڕۆژنامەگەریی لەژێر كاریگەری ستراتیژ و ژینگەی كاركردندایە، هەر ئەم فاكتەرەش بۆتەمایەی جیاوازی لە ئاراستەكانی سیاسەتی دەزگاكانی میدیا، بەپێی هەلومەرجی كات و شوێنیش گۆڕانكاریی بەسەر پەیامەكانیاندا دێت.


 

باسی دووەم: قەیران و ئاراستەی سیاسەتی ڕۆژنامەگەری

 

یەكەم: قەیران، چەمك و ڕەهەند و قۆناغەكانی

ا- چەمكی قەیران

چەمكی (قەیران) بەهۆی ئاڵۆزی ڕەهەندەكانییەوە، مشتومڕی زۆر لەسەر پێناس و ئاست و هۆكاری هاتنەئارای هەیە. قەیران لە بنەڕەتدا لە چەمكی (Krinon)ی یۆنانییەوە وەرگیراوە بەمانای (خاڵی گۆڕان) دێت بەتایبەت لە ساتی نەخۆشیدا، هەروەها ئاماژەیە بۆ هاتنەئارای ساتەوەختی مەترسی لە مەسەلە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابورییەكاندا[17].

(منیر البعلبكی) لە فەرهەنگە بەناوبانگەكەیدا لەو باوەڕەدایە: قەیران واتا گۆڕانكارییەكی كتوپڕ[18].

هەروەها (د.حەسەن ئەنوەری) لە فەرهەنگەكەیدا بەم چەشنە پێناسی دەكات: قەیران واتا گرفتێك، مەترسییەك، كردەیەك یاخود فەرمانێك كە ببێتەمایەی تێكچوونی هاوسەنگی و دۆخێكی نائاسایی بخوڵقێنێ[19].

سەبارەت بەپێناسی ئەو چەمكە، بەبڕوای پسپۆڕان دیاردەی قەیران واتا هەلومەرج و دۆخێكی نائاسایی كە ڕووبەڕووی هاوڵاتیان و گروپ و دامەزراوەكان و كۆمەڵگا دەبێتەوە، بەشێواز و میتۆدە باوەكان ناتوانرێ بەگژیدا بچنەوە، بەوهۆیەوە نیگەرانی و دڵەڕاوكێیەكی بەرفراوان لەو دیاردە كتوپڕانەوە بۆ كۆمەڵگا دێنەئارا[20].

بەپێی پێناسێكیتر، قەیران واتا سەرهەڵدانی دۆخێكی نائاسایی و ناباو لە پرۆسەیەكی بەردەوامدا، یاخود شڵەژانێكی كتوپڕە لە بوارێك یا چەند بوارێكی سیستەمێكدا، بەشێك یا چەند لایەنێكی دامەزراوەیەك دەگرێتەوە[21].

لە كۆی ئەم پێناسانەدا دەگەینە ئەو باوەرەی كە قەیران بە هەموو چەشنەكانییەوەـ زادەی هەلومەرجێكی نائاساییە و بەهۆی كۆمەڵێك قاكتەری ناوخۆیی و دەرەكییەوە دێتەئارا، كاریگەریش لەسەر كۆی سێكتەرە مەدەنی و فەرمییەكانی وڵاتێك جێدەهێڵێت.

ب-پۆڵێنە جۆراوجۆرەكانی قەیران

بەبڕوای پسپۆڕان، دیاردەی قەیران بەپێی (سەرهەڵدان، كات، ئاست و ناوەرۆك) دەتوانرێ بۆ چەندین جۆر پۆڵێن بكرێت كە دەروازەیەكە بۆ تێگەیشتن لە ئاستی كاریگەری­و مەترسییەكانی، ئەمەش یاریدەدەرێكی گرنگە بۆ گرتنەبەری ستراتیژی بەڕێوەبردنی قەیران.

- قۆناغەكانی قەیران: قەیران لەڕووی پلەكانی پەرەسەندنی، بۆ چوار ئاست پۆڵێن دەكرێت:

1-سەرهەڵدان: قۆناغی بەرایی قەیرانە كە هیچ جۆرە كاردانەوەیەكی توندوتیژی تێدا نییە، لە ڕاستیدا تەنها لەیەكترازانی مەسەلەیەك یا پەیوەندییەكانی نێوان دوو دەوڵەت و زیاترە.

2-پەرەسەندن و تاوسەندن: قەیران لەم قۆناغەدا دژوارتر دەبێ و دەگاتە باڵاترین ئاستی خۆی، ئەگەری جەنگ و پێكدادانیش دێتەئارا.

3-كەمبوونەوەو داكشان: ئاستی قەیران و لێكەوتەكانی بەرەو كەمبوونەوە دەچێت.

4-كاریگەری­و دەرەنجامەكانی: دوای كۆتایهاتنی قەیران، دەرەنجامەكانی قەیرانەكە كاریگەری لەسەر سەرجەم لایەنە پەیوەندیدارەكان جێدەهێڵێت[22].

-پۆڵێن بەپێی جۆر و ئاست: دیاردەی (قەیران) بەپێی بابەت و ناواخنەكەی، چەند جۆرێكە:

قەیرانی ئابوری: تێكچوونی هاوسەنگی نێوان داهات و بەكاربردنە، دەشێ كەرتێك یاخود چەند بوارێكی دامەزراوە فەرمی و نافەرمییەكان بگرێتەوە.

قەیرانی سیاسی: ئاماژەیە بۆ ململانێی توند و ڕوودانی جەنگ و ئاژاوە كە ببێتەمایەی كوشتار و ئاوارەیی و تێكچوونی شیرازەی وڵات.

قەیرانی دامەزراوەیی: هاتنەئارای گیروگرفتە لە سیستەمی بەڕێوەردن و كارگێڕی كە وەك پێویست ناتوانێ ئەركەكانی پراكتیزە بكات.

قەیرانی سەربازی: بەهۆی كودەتا و هاتنەئارای دەسەڵاتێكی سیاسی یان گروپێكی میلیتارییەوە لە ناوخۆی وڵاتێكدا دێتەئارا.

قەیرانی تەكنەلۆژی: بریتین لەو قەیرانانەی لەژێر كاریگەری ڕووداوی زانستی وەك بڵاوبوونەوەی ماددەی كیمیایی و ژەهراوی یا بەهۆی گۆڕانی تەكنەلۆژیاوە دێتەئارا [23].

لەڕووی ئاستیشەوە، دیاردەی قەیران لەسەر ئاستی ناوخۆی وڵاتە (واتا دامەزراوەكانی ناوخۆ) یاخود دەرەكییە (واتا پەیوەندییە دیبلۆماسییەكان دەگرێتەوە كە كاریگەری لەسەر ناوخۆ جێدەهێڵن)[24].

- پۆڵێن لەسەر بنەمای (كات): بەبڕوای (تاڵكۆت پارسۆنز) قەیران لەڕووی (كات)ەوە سێ جۆرە:

1-قەیرانى كتوپڕ و لەناكاو (Abrupt Crisis): هیچ جۆرە نیشانە و ئاماژەیەكی هۆشداری لەگەڵدا نییە و وەك كارەساتە سروشتییەكان بەشێوەیەكی كتوپڕ ڕوودەدەن، ئەم دیاردانە كاریگەریی نیگەتیڤ لەسەر دۆخی ئابوری وڵات جێدەهێڵن.

2-قەیرانی كەڵەكەبوو (Cumulative Crisis): ئەم جۆرە قەیرانە بەشێوەی پلەپلەیی دێتەئارا، دەتوانرێ بەپێی پلان و بەرنامەیەكی سیستەماتیك سنوردار بكرێت.

3-قەیرانی درێژخایەن: لەڕووی كاتەوە درێژمەودایە، ستراتیژی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم جۆرە قەیرانە لە هەلومەرجی جۆراوجۆردا، وابەستەیە بە فشاری (كات) و بەرفراوانی كۆنتڕۆڵ و قەوارەكەی[25].

لەهەمانكاتدا (مەك كۆنكی) لەو باوەڕەدایە: شێوازی قەیرانی درێژخایەن یا هەنگاو بە هەنگاو، دەتوانرێ پێشبینی بكرێت و خاڵی دەستپێكی دیارە، بەپێی تێپەڕبوونی كاتیش مەترسییەكانی زیاتر دەبێت، فاكتەرەكان دەگەڕێتەوە بۆ نەگونجانی دۆخی وڵات یا دامەزراوەیەك لەگەڵ ژینگە و هەلومەرجی كۆمەڵگادا[26]. سەبارەت بەقۆناغی پەرەسەندنی (قەیران) هەر لەسەر بنەمای (كات)، بەپێی بۆچوونێكیتر ئەم سێ ئاستەی هەیە:

1-بەرلە قەیران (pre-crisis): هەلومەرجێكە كە دەبێتەمایەی سەرهەڵدانی قەیران.

2-قەیران (crisis): ساتەوەختی تەنگژە و ڕووداوەكانە.

3-دوای قەیران (post- crisis): كاتی هەڵسەنگاندن و كۆتایهێنان بەتەنگژە و قەیرانەكەیە[27].

بە سەرنجدان لە سەرجەم ڕەهەندەكانی دیاردەی قەیران، دەگەینە ئەو ڕاستییەی كە وڵاتانی جیهان لەڕووی چەندایەتی و چۆنایەتییەوە ڕووبەڕووی مەترسییەكانی ئەم دیاردەیە بوونەتەوە، واتا هیچ كۆمەڵگایەك لە دەرەوەی هەڕەشەدا نییە. لە هەرێمی كوردستانیش هەرچەندە قەیرانێكی كەڵەكەبووی یاسایی، ئابوری، دامەزراوەیی لە ئارادا بوو، بەهۆی گرژی و ئاڵۆزی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و بەغداد، قەیرانێكی كتوپڕی ئابوریی هاتەئاراوە كە كاریگەری لەسەر كۆی سێكتەرەكانی كۆمەڵگا جێهێشت. بواری رۆژنامەگەریش وەك دەسەڵاتی چوارەم كە ڕۆڵێكی گرنگی لە یەكلاكردنەوەی گیروگرفت و ئاراستەكردنی ڕایگشتی هەیە، بەپێی ستراتیژی خودی میدیاكە هەوڵ دەدا قەیران بەرەو چارەسەر ببات، ئەمەش بۆ كۆمەڵگای كوردی و میدیاكانی جێگەی هەڵوێستەیە كە دواتر شرۆڤەی دەكەین.

دووەم: ئاراستەكانی (سیاسەتی ڕۆژنامەگەری) لەهەمبەر دیاردەی (قەیران)

ئەمرۆ بوارێكی گرنگی مامەڵە لەگەڵ ئەو قەیرانانەی دێنەئارا، بریتییە لە سیاسەت و ئاراستەی رۆژنامەگەری كە كاریگەری راستەوخۆی لەسەر جەماوەر و كۆمەڵگا هەیە.

بواری ڕۆژنامەگەری دەتوانێ لە چوارچێوەی یاسا بەركارەكان، ئەركێكی گرنگ بۆ بەڕێوەبردنی قەیران و كەمكردنەوەی مەترسییەكانی بگرێتەئەستۆ،

سیاسەتی دامودەزگا ڕۆژنامەگەرییەكان لەهەمبەر دیاردەی قەیراندا بۆ (4) چوار جۆر پۆڵێن دەكرێت[28]:

ا-سیاسەتی بێدەنگی و سستی (Inactive): لەم شێوازەدا، بواری رۆژنامەگەری هەوڵ دەدات لەكاتی ڕووبەڕووبوونەوەی قەیراندا بێدەنگی هەڵببژێرێ، لە هەر كاردانەوەیەكیشدا بەرامبەر قەیران جۆرە نكۆڵی یاخود خۆهەڵبواردنی تێدایە. لایەنگرانی ئەم ستراتیژە لەو باوەڕەدان كە بواری رۆژنامەگەری بە وروژاندنی ئەو مەسەلانە، دەبێتەمایەی هەستیارتركردنی بارودۆخ.

ب-سیاسەتی بەرپەرچدانەوە (reactive): ئەم ستراتیژە جەخت لەسەر بایەخی وەڵامدانەوەی فشار و جموجۆڵەكان دەكاتەوە كە هەڕەشە لە ژینگەی كار دەكەن، دامەزراوەكانی ڕۆژنامەگەریش هان دەدات تا پارێزگاری لە بوارەكەی خۆی بكات[29].

ج-سیاسەتی كارایی (active): لەم ئاراستەیەدا، بواری رۆژنامەگەری ستراتیژێكی چالاكانە لەهەمبەر قەیراندا دەگرێتەبەر، بەشێوەیەكی كارا سەرقاڵی كۆنتڕۆڵی قەیرانەكە دەبن، واتا شرۆڤە و تاوتوێی دۆخەكە دەخەنەڕوو و دەستەبژێری لە بڵاوكردنەوەی هەواڵ و زانیارییەكاندا ناكەن، لەهەمانكاتدا چارەسەر و پلانی پێویستیش دەخەنەڕوو.

د-سیاسەتی پڕچالاكی (Proacitve): لەم ئاراستەیەدا، وێڕای جەختكردنەوە لەسەر دۆزینەوەی دەرفەتی تازە و خستنەڕووی دوورنمای نوێ، ڕووبەڕووی قەیرانەكانیش دەبنەوە، لەم پێناوەشدا، بەرنامە و پێشبینی پێویست دەخەنەڕوو.

تاوتوێی سیاسەتی رۆژنامەگەریی لەهەمبەر قەیران بەپشتبەستن بەمیتۆدی زانستی، بنەمایەكی گرنگە بۆ بەرنامەرێژی لەپێناو كەمكردنەوە و بنەبڕكردنی دەرەنجامە مەترسیدارەكانی ئەو دیاردەیە و پلاندانان بۆ قۆناغەكانی ئایندە. بۆ ئەو مەبەستەش لە بەشی سێیەمدا یەكێك لە گرنگترین شێوازەكانی

سیاسەتی ڕۆژنامەگەری لەهەمبەر قەیران تاوتوێ دەكەین كە ئەویش قەیرانی دارایی و لێكەوتەكانییەتی.

 

بەشی سێیەم: چوارچێوەی پراكتیكی

 

باسی یەكەم: سیاسەتی ڕۆژنامەگەری كوردی لەهەمبەر قەیرانەكانی هەرێمی كوردستان

(هەفتەنامەی ئاوێنە) بە نمونە

باسی دووەم: بەرهەمهێنانی مۆدیلێك بۆ سیاسەتی ڕۆژنامەگەری لە ساتی قەیراندا

***

بەرایی:

هەرێمی كوردستان بەپشتبەستن بە دەستوری نوێی عێراق كە لە ساڵی (2005ز)دا بە ئامادەبوونی نوێنەرانی كورد لە پارلەمانی عێراق داڕێژرا و لە گشتپرسییەكدا پەسەند كرا، بە بەشێك لەو دەوڵەتە نوێیەی عێراق دادەنرێت كە لە دوای رووخانی رژێمی بەعس لە (9ی نیسانی 2003ز)دا بەسەرپەرشتی ڕاستەوخۆی ئەمریكا و هاوپەیمانان بونیادنرایەوە.

پرۆسەی پەیوەندی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق لەدوای دەستوری نوێوە، بە گەلێك قۆناغی جۆراوجۆردا تێپەڕیوە، سەرهەڵدانی ململانێیەكی توند لەسەر پشكی ئابوریی كورد لە حكومەتی نوێی عێراق، بووەمایەی هەڵپەساردن و ساردبوونەوەی پەیوەندی هەردوولا، فاكتەری ئەم گرفتەش دەگەڕایەوە بۆ دۆسییەی ئابوری، چونكە (حەیدەر عەبادی)ی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق لە لێدوانێكدا هەرێمی كوردستانی بەوە تۆمەتبار کرد کە دەیانەوێ نەوتی خۆیان هەناردەی دەرەوە بکەن و لەپاڵ ئەوەشدا لە 17%ی بودجەی عێراق بەدەست بهێنن. لەکاتێکدا بەرپرسانی حكومەتی هەرێم رایانگەیاند: ڕێژەی لە 17% بۆ كورد دابین نەكراوە، بەڵكو حكومەتی هەرێمی کوردستان لە پراکتیکدا تەنها لە 10%ی بودجەی عێراقی وەرگرتووە[30]. ئەم ململانێیە بووەمایەی راگەیاندنی سیاسەتی (ئابوریی سەربەخۆ) لەلایەن (نێچیرڤان بارزانی)ی سەرۆكی پێشووی حكومەتی هەرێم.

دەولەتی عێراقیش وەك كاردانەوەیەك دژ بەم بریارە، هەناردەی بودجەی كوردستانی لە بەغدادەوە راگرت، نەبوونی پاشەكەوتی بانكی و نالەباری هەلومەرجی نوێی سیاسی، قەیرانێكی ئابوریی لە هەرێمی كوردستان خوڵقاند. بە مانایەكیتر ئابوری كە بە ژێرخانی وڵات دادەنرێت دووچاری قەیران بۆوە، ئەم قەیرانەش كۆی سێكتەر و بوارە گرنگەكانی كۆمەڵگای كوردی گرتەوە و چەندین گیروگرفتی هەمەلایەنەی هێنایەئارا.

بە بڕوای (د.عیزەت سابیر) سەرۆكی لیژنەی دارایی و ئابووری لە پەرلەمانی كوردستان هۆكاری سەرهەڵدانی قەیرانی دارایی لەڕووی فاكتەری ناوخۆیی و دەرەكییەوە دەگەڕێتەوە بۆ:" حكومەتی هەرێمی كوردستان وەك پێویست گرنگی نەداوە بەكەرتە ئابوورییەكانی تری وەك ‏‏(كشتوكاڵ، پیشەسازی‌و گەشتیاری‌و…هتد)، بۆئەوەی ببێتە هۆكارێك بۆ دابینكردنی داهاتی ‏ناوخۆیی بۆ پڕكردنەوەی خەرجییە گشتیەكانی حكومەت.‏ لە ڕووی فاكتەری دەرەكیشەوە:" لەبەر ئەوەی (95%)ی داهاتی هەرێمی كوردستان لەبەشە بودجەی (17%)ی بەغداوە دێت‌و ‏حكومەتی بەغدایش لە ساڵی (2014)دا بەشە بودجەی هەرێمی كوردستانی نەناردووە، بۆیە هەرێمی ‏كوردستان تووشی قەیرانی دارایی‌و كەمی پارەی بانكەكان‌و دواكەوتنی مووچەی مووچەخۆران ‏هاتووە.‏"[31].

هاوكات لەژێر كاریگەری و دەرەنجامەكانی ئەم گۆڕانكارییانەدا، (نێچیرڤان بارزانی) سەرۆكی كابینەی هەشتەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە سەرەتای ساڵی (2016ز)دا "سیاسەتی تەقەشوف و كەمكردنەوەی خەرجی لەكۆی سێكتەرەكانی هەرێم كوردستان"[32] ڕاگەیاند، بەمەش قەیرانێكی هەمەلایەنە هاتەئارا كە كاریگەری نیگەتیڤی لەسەر كۆی بوارەكانی كۆمەڵگا جێهێشت.

باسی یەكەم: ئەركەكانی رۆژنامەگەریی لە سەردەمی قەیراندا

لە سەرەتای ڕاگەیاندنی (سیاسەتی تەقەشوف) لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستان لە مانگی كانوونی دووەمی (2016ز)دا، بواری میدیای كوردی بەتایبەت ڕۆژنامەگەریی ئەهلی و سەربەخۆ، بەئاستێكی بەرفراوانتر ژانرەكانی خۆی (وەك: هەواڵ، ڕاپۆرت­و بەدواداچوون، وتار...) لەسەر تەوەرەكانی پەیوەندیدار بەقەیرانی هەمەلایەنەی هەرێمی كوردستان چڕكردەوە.

توێژەر بابەتەكانی (هەفتەنامەی ئاوێنە)ی وەك سامپڵ بۆ سیاسەتی ڕۆژنامەگەری لەهەمبەر قەیران وەرگرتووە. بەمەبەستی شەنوكەوی سیاسەتی ڕۆژنامەگەریی كوردی لەهەمبەر قەیران، توێژەر بەپێی گرنگترین ئەركەكانی ڕۆژنامەگەری و بەپشتبەستن بە بۆچوونەكانی (هارۆڵد لاسوێلHarold Laswell) و (ویلبەر شرام W.Schramm)[33] و (د.فەرەیدوون ورودی­نەژاد)ی پسپۆڕی بواری میدیای قەیران، ئاستی بایەخدان بەقەیرانی لە بواری رۆژنامەگەریدا پۆڵێن كردووە، ئەو ئەركانەش بریتین لە [34]:

1-ڕۆڵی چاودێری (Surveillance Role):

ئەركێكی گرنگی ڕۆژنامەگەری، بریتییە لە چاودێری ئەو دۆسییە گرنگانەی لە وڵاتێكدا ڕوودەدەن و كاریگەریی لەسەر هاوڵاتیان و كۆمەڵگا جێدەهێڵن.

بە بڕوای پسپۆڕان، ڕۆژنامەگەری دەبێ هەوڵ بۆ خستنەڕووی ڕاستییەكان بدات، چونكە حەشاردانی داتا و زانیاریی تا دەگاتە هەڵە و كەموكوڕییەكان، دەبێتەمایەی بەلاڕێداچوونی ئاراستەی رۆژنامەگەری، واتا هەرجۆرە خۆپارێزییەك لە ڕووماڵی ئەو زانیارییە گرنگانەی سەبارەت بەڕووداوێك یا كارەساتێكی گرنگ، قەوارەی زیانەكانی دیاردە و ڕووداوەكان زیاتر دەكات[35].

هەفتەنامەی (ئاوێنە) لە ماوەی (6) شەش مانگی یەكەمی ساڵی (2016ز)دا كە هەرێمی كوردستان ڕووبەڕووی قەیرانێكی هەمەچەشنە بۆوە، هەر لە دەستپێكی ئەو ساڵەشدا حكومەتی هەرێم بەفەرمی سیاسەتی تەقەشوفی ڕاگەیاند، لە چەند ڕوویەكەوە (ڕۆڵی چاودێر)ی لە قەیرانەكەدا گێڕاوە وەك:

-مەترسی داڕمان و هەرەسی دامودەزگاكانی حكومەت[36].

- ئاشكراكردنی دیاردەكانی گەندەڵی و ڕۆتین[37].

-خستنەڕووی داتا و زانیاری مەترسیدار دەربارەی بەهەدەردانی سامانی گشتی[38].

-قۆرغكردن و چڕكردنەوەی دەسەڵات[39].

-وروژاندنی دۆسییەكانی پەیوەست بە كەمبوونەوەی داهات و هەرەسی ئابوری[40].

-كەمتەرخەمی لە پرۆژەكانی بونیادنان و ئاوەدانكردنەوە[41].

-داگیركردنی موڵك و ماڵی گشتی[42].

-چاودێریی دۆخی كۆمەڵایەتی و سەرهەڵدانی دیاردەی مەترسیدار لە كۆمەڵگادا[43].

وروژاندنی ئەم تەوەرە گرنگانەی سەرەوە لە هەواڵ و ڕاپۆرت و بەدواداچوونی بنكۆڵكاریی لە (هەفتەنامەی ئاوێنە)دا، ئاماژەیەكی گرنگە بۆ بایەخدانی هەمەلایەنەی لێكەوتەكانی ئەو قەیرانە ئابوریی و سیاسییەی لە هەرێمی كوردستاندا هاتۆتەئارا.

2-ڕۆڵی فێركاری و ڕاهێنان (Training Role)

هەوڵدان بۆ هاندانی كۆمەڵگا لەڕێگەی بەهێزكردنی سیستەمی فێركاری و ڕاهێنانی كۆمەڵگا، بنەمایەكی گرنگی سیاسەتی ڕۆژنامەگەرییە بۆ مامەڵە لەگەڵ سێكتەرە گرنگەكانی ژیانی هاوڵاتیان. بە مانایەكیتر، تاوتوێ و شرۆڤەی بیروبۆچوون و ئاراستە جیاوازەكان، خستنەڕووی زانیاری و هەواڵی دروست لەبارەی ئەو مەسەلانەوە، هەوڵێكی كاریگەرە بۆ گەڵاڵەكردنی پرۆگرامێك لەپێناو كۆنتڕۆڵكردنی قەیران، ئەمەش پێویستی بە زانیاری دروست هەیە لەپێناو فێركردن و ڕاهێناندا[44].

هەفتەنامەی (ئاوێنە) لەماوەی دیاریكراوی توێژینەوەكەدا، هەرچەندە بایەخێكی تەواوەتی بەپەرەپێدانی سیستەمی فێركاری و ڕاهێنان نەداوە تا لەگەڵ سیاسەتی فەرمی حكومەتی هەرێم بۆ تەقەشوف، هاوڵاتیان هەوڵ بدەن خۆیان لەگەڵ ئەو دۆخە نوێیەدا بگونجێنن.

لەهەمانكاتدا چەند تەوەرەیەكی گرنگی تایبەت بە شێوازی فێربوون و ڕاهێنانی سیستەمی چاكسازی، پەرەپێدانی پرۆگرامەكانی خوێندن و پەروەردە، هەوڵدان بۆ وروژاندن و هێنانەئارای بابەتی پشك و قەواڵە بۆ چارەسەری قەیرانی ئابوری خستۆتەڕوو[45].

3-ڕۆڵی ڕێنوێنی و ڕێبەرایەتی (Leadership Role)

هاتنەئارای قەیرانی دارایی لە هەرێمی كوردستان، سەرجەم بوارەكانی ژیانی خستە ژێر كاریگەریی خۆی، پرۆسەی ئاڵوگۆڕی زانیاری و بۆچوونیش لەساتی قەیراندا بەهۆی ئامرازەكانی میدیاوە، رۆڵی لەسەر ڕایگشتی جەماوەر و چۆنییەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو قەیرانەدا هەبوو.

بە بڕوای (مەك كارتی) ئەركێكی گرنگ لە پرۆسەی بەرێوەبردنی قەیران، بریتییە لە ڕێنوێنی و ڕێبەرایەتی لەپێناو دۆزینەوەی رێگاچارەیەكی شیاو بۆ نەهێشتنی هەلومەرجێكی نائاسایی بەمەبەستی پاراستن و فەراهەمهێنانی بەرژەوەندی و بەها بنەڕەتییەكانی كۆمەڵگا.

ناوەرۆكی بابەتەكانی (هەفتەنامەی ئاوێنە) كە لەبارەی ڕێنوێنی و ڕێبەرایەتی لەهەمبەر مەترسییەكانی قەیرانەكاندا، بۆ سێ جۆر پۆڵێن دەكرێن:

-بڕەودان بە هاریكاریی و یارمەتی جەماوەر بۆ دامودەزگا مرۆییەكان[46].

-خستنەڕووی چارەسەری یاسایی بۆ گیروگرفتە ئابورییەكان[47].

-شرۆڤەی رەهەندەكانی قەیران و لێكەوتەكانی لە كۆمەڵگادا[48].

لەهەمانكاتدا ئەوەی جێگەی ڕەخنەیە، هەفتەنامەی (ئاوێنە) نەیتوانیوە وەك پێویست شرۆڤە و بابەتی گرنگ دەربارەی دەربازبوون لە قەیران بڵاوبكاتەوە یا دیدار لەگەڵ پسپۆڕانی بواری بەڕێوەبردنی قەیراندا ساز بدات بەئامانجی دۆزینەوەی ڕێگاچارە بۆ گیروگرفتەكان.

4-ڕۆڵی گواستنەوەی كلتور (Transmission Role)

ئەمرۆ دامودەزگاكانی میدیا بوونەتە گەورەترین ئامڕازی گواستنەوەی هەواڵ و زانیاری كۆمەڵگاكاندا، بەشێكی گەورەی ئەم ئاڵوگۆڕەش، گواستنەوەی ئەزموونی پێشكەوتووی وڵاتانە.

(دەنیس مەككوێل) لەو باوەڕەدایە ئەركی گرنگی میدیاكان بریتییە لە بەرهەمهێنانی كلتوری مۆدێرن و پەرەپێدانی لەناو كۆمەڵگادا[49].

هەفتەنامەی (ئاوێنە)، هەندێ بابەتی لەبارەی ئەزموونی وڵاتان دژ بەگەندەڵی بڵاوكردۆتەوە، بەڵام بەڕێژەیەكی زۆركەم بایەخی بە كلتوری خۆڕاگری و بەرەنگاری لەهەمبەر (قەیران) و گواستنەوەی ئەزموونی وڵاتانیتر داوە كە قۆناغی قەیرانیان تێپەڕاندووە. لەكاتێكدا زێدەڕۆیی لەبەكاربردنی داهات بۆ كاری لاوەكی، یەكێكە لەو نەخۆشییە كۆمەڵایەتییانەی لە هەرێمی كوردستاندا باوە[50].

5-ڕۆڵی سەرگەرمی و كاتبەسەربردن (entertainment Role)

ئەركێكی گرنگی رۆژنامەگەری وەك ئامرازێكی گرنگی میدیا، بایەخدانە بە بواری سەرگەرمی و كاتبەسەربردن و دەتوانێ ئەم شێوازەش بەكاربهێنێ بۆ گواستنەوەی زانیاری و بۆچوون[51].

رۆژنامەگەریی كوردی تائەمڕۆش بایەخی تەواوی بەم شێوازەی كاری میدیایی نەداوە، هەفتەنامەی (ئاوێنە) كە هەر لە سەرەتاوە بە مۆدیلێكی ڕەخنەیی دەستی پێكردووە، بە ڕێژەیەكی كەم گرنگی بەم ژانرە ڕۆژنامەگەرییە داوە، ئەمەش بەیەكێك لە خەوشەكانی هەژمار دەكرێت. لە سیاسەتی رۆژنامەگەریی ئەم هەفتەنامەیەدا، وێڕای بڵاوكردنەوەی چەند بابەتێكی كەمی تەنزئامێز[52]، ئاستی بایەخدان بە كاریكاتێر و ژانرەكانیتریڕەخنەی كۆمیدییانە لەنزمترین ڕێژەدایە.

هەفتەنامەی (ئاوێنە) لەبەر رۆشنایی ئەم ڕۆڵ و ئەركانەی ئاماژەمان پێدان، توانیویەتی بەئاستێكی باش رۆڵی چاودێری و رێنوێنی داوە، بەڵام نەیتوانیوە وەك پێویست ئاستی هۆشیاریی لەهەمبەر قەیران لە رێگەی گواستنەوەی ئەزموونی وڵاتانیتر لەناو كۆمەڵگای كوردی پەرەپێبدات.


باسی دووەم: بەرهەمهێنانی مۆدیلێك بۆ سیاسەتی ڕۆژنامەگەری لە ساتی قەیراندا

لەم تەوەرەیەدا توێژەر بەپشتبەستن بە میتۆدی گراوندد تیۆری (Grounded Theory) هەوڵ دەدات لە ڕێگەی ئەنجامدانی (هەڤپەیڤینی قوڵ) سەبارەت بە بابەتی سەرەكی توێژینەوەكە، مۆدیلێكی شیاو بۆ شێوازی مامەڵەی ڕۆژنامەگەری لە هەلومەرجی قەیراندا بەرهەم بهێنێت.

یەكەم: قۆناغەكانی پراكتیزەكردن

1-قەوارە و جۆر و سنوری سامپڵ

كۆمەڵگای توێژینەوە: سەرجەم ئەو تاكانەن (مرۆڤ، دامەزراوە، بەرنامە، گۆڤار...) كە لە خەسڵەتێكی تێبینیكراودا هاوبەشن[53]. لەم توێژینەوەیەشدا سەرجەم ژمارەكانی شەش مانگی هەفتەنامەی ئاوێنە (1/1/2016تا 30/6/2016) وەك كۆمەڵگای توێژینەوە وەرگیراوە.

سامپڵی توێژینەوە: لەم توێژینەوەیەدا، ڕێبازی (نمونەوەرگرتنی ئامانجدار) بەكارهاتووە كە رێبازێكە تیایدا پرۆسەی دەستنیشانكردن و بژاردەی نمونەكان بۆ چاوپێكەوتن و دیدار، بەپێی كۆمەڵێك پێوەری ئەكادیمی لەناو كۆمەڵگادا هەڵدەبژێردرێن[54]. لەو ڕوانگەیەوە كە قەیران و لێكەوتەكانی، كاریگەرییان لەسەر كۆی سێكتەرەكانی كۆمەڵگا و دانیشتوانی هەرێمی كوردستان هەیە، لە یەكەمین هەنگاوی پراكتیكی بۆ توێژینەوەكە. هەڤپەیڤینی قوڵ لەگەڵ (8) پسپۆڕ و شارەزا و كەسی پەیوەندیداردا ئەنجام دراوە تا لەڕووی بۆچوون و داتاوە بگەینە خاڵی تێری (Saturation Point)، ئەوانیش بریتین لە:

-د.عەلی ئەكبەر فەرهەنگی پرۆفیسۆری بواری میدیا لە زانكۆی تاران

-د.موحسین نەزەری پرۆفیسۆری بواری ئابوری لە زانكۆی تاران

-فەرید ئەسەسەرد پسپۆڕی ئاسایشی نەتەوەیی لە سەنتەری ستراتیژی كوردستان

-جەمال حاجی عەلی (سەرمایەدار)

-ڕزگار حاجی كایل (سەرمایەدار)

-ئاسۆس هەردی (خاوەن ئیمتیازی هەفتەنامەی ئاوێنە)

-سەردار محەمەد (سەرنوسەری هەفتەنامەی ئاوێنە)

بەمانایەكیتر، لە میتۆدی (گراوندد تیۆری)دا، پرۆسەی وەرگرتنی نمونە بەردەوام دەبێت تا داتاكان دەگەنە قۆناغی تێری و كامڵێتی، هەروەك (ستراوس و كۆربین) ئاماژەیان پێداوە:

-ئەنجامدانی چاوپێكەوتن كە بیروبۆچوونی تازە و جیاواز بەرهەم نەهێنێ.

-كاتێك چەمك و بابەتە سەرەكییەكان بگەنە قۆناغی كامڵێتی.

-پەیوەندی نێوان چەمك و بابەتە سەرەكییەكانی توێژینەوەكە بەتەواوەتی بچەسپێت[55].

سنوری توێژینەوەكەش، بواری رۆژنامەگەری هەرێمی كوردستانە، هەربۆیەشە هەڤپەیڤین لەگەڵ پسپۆڕان و ڕۆژنامەنووسانی هەرێمی كوردستاندا كراوە، لەپێناو وەرگرتنی بیروبۆچوونی بیانیش، دیدار لەگەڵ دوو پسپۆڕی بواری میدیا و ئابوریش ئەنجام دراوە تا بۆ بەرهەمهێنانی مۆدیلێكی شیاو لەهەمبەر قەیرانەكاندا، سود لە بۆچوونەكانیان وەربگرین.

2-قۆناغی شرۆڤەكردنی داتاكان

بەپێی (میتۆدی گراوندد)، قۆناغەكانی كۆكردنەوەی داتا و شرۆڤە و تاوتوێكردنی ناوەرۆكی هەڤپەیڤینەكان، بە یەك پرۆسەی یەكگرتوو دادەنرێت. یەكەمین قۆناغیش بریتییە لە پرۆسەی (كۆدگوزاری) كە تیایدا تاوتوێی داتاكان دەكرێت و چەمك و ڕەهەند و تایبەتمەندییەكانیان بە سێ قۆناغ دەستنیشان دەكرێن:

-كۆدگوزاری كراوە یا واڵا (Open coding): لەم قۆناغەدا هەوڵ درا بۆچوون و خاڵە گرنگەكانی هەڤپەیڤینەكان دەربهێنرێت و بەشێوەی ڕستە پۆڵێن بكرێن. لةم توێژینەوەیەدا سەرجەم هەڤپەیڤینەكانمان كۆدگوزاری كرد، بەوهۆیەوە (156) رستە و بۆچوونی گرنگمان دەستەبەر كرد.

-كۆدگوزاری تەوەرەیی (Axial coding): واتا دەستنیشانكردنی دەستەواژە سەرەكییەكان لەناو هەڤپەیڤینەكاندا، پاشان ئۆرگانیزەكردن و پۆڵێنكردنیان بە ئامانجی بەرهەم هێنانی تەوەرە سەرەكییەكان بۆ بابەتی توێژینەوەكە[56].لەم قۆناغەشدا كۆدە سەرەتاییەكانمان چڕ كردەوە بۆ (6) تەوەرەی سەرەكی لەپێناو بەرهەمهێنانی مۆدیلێك بۆ توێژینەوەكە.

-كۆدگوزاری بژاردە (Selective coding): لەم قۆناغەدا سەرجەم دەستەواژەكانی قۆناغی پێشوو بۆ بەرهەمهێنانی مۆدیلێكی شیاو بۆ بابەتی سەرەكی توێژینەوەكە بەكاردەهێنرێت[57].

3-دروستی و جێگیری داتاكان

(دروستیValidity) ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە ئایا ئەو مەسەلانەی دەمانەوێ ئەندازەی بگرین، بەشێوەیەكی دروست ئەندازەمان گرتووە؟. لەپێناو گەیشتن بە دروستی ئامرازەكانی ئەم توێژینەوەیە، هەوڵمان داوە پشت بە پەسەندكردنی داتاكانی هەڤپەیڤینەكان لەلایەن خودی بەشداربووانەوە (member Check) وەربگرین.

بۆ (جێگیریReliability) داتاكانیش كە پەیوەندیدارە بە وردی پێوەرو بەهێزی و تۆكمەییەكەی، واتا ئامرازێك یا رێوشوێنێ كە بتوانێ لە هەلومەرجێكی یەكساندا هەمان ئەنجام دەستبخات. بۆ ئەم مەبەستەش چەندینجار پرسیارەكانمان بەشێوازیتر ئاراستەی هەڤپەیڤوانان كردووە تا دڵنیابین لە وەڵام.

4-بەرهەمهێنانی مۆدیلێكی شیاو

بەپشتبەستن بەمیتۆدی (گراوندد تیۆری)و بەپێی شرۆڤەی داتای هەڤپەیڤینەكان، گەیشتینە قۆناغی بەرهەمێنانی مۆدیلێكی شیاو بۆ مامەڵەی ڕۆژنامەگەری بەشێوازێكی دروست لەگەڵ قەیرانەكانی ئێستا و ئایندەدا، پاشان شرۆڤەی تەوەرە سەرەكییەكانی مۆدیلەكە دەكەین.

دووەم: تاوتوێی مۆدیلی توێژینەوەكە:

مۆدیلی تویژینەوەكەمان لەم چەند خاڵەی خوارەوەدا تاوتوێ دەكەین:

1-ناوەرۆك و بابەتی سەرەكی (core category or phenomenon) : سیاسەتی ڕۆژنامەگەری لەساتی قەیران لە هەرێمی كوردستاندایە. بەپێی داتای هەڤپەیڤینەكانی توێژینەوەكە، رۆژنامەگەریی كوردی توانیویەتی سەرچاوەیەكی شیاو بێ بۆ گەیاندنی هەواڵ و زانیاری لەسەر دیاردەی قەیرانەكان، لەهەمانكاتدا كەموكوڕی زۆریش لە هەڵبژاردنی بابەت و شێوازی گەیاندنی بەجەماوەردا هەبووە. هەروەها لەسەر ئاستی جەماوەر و كۆمەڵگا، نەیتوانیوە سیاسەتی بەرەنگاربوونەوەی قەیران دروست بكات. لەسەر ئاستی حكومەتیش، فشارەكانی ڕۆژنامەگەری نەیتوانی دەسەڵات بۆ چاكسازی ناچار بكات یا جەماوەر لەپێناو ئەنجامدانی چاكسازی لە دەسەڵاتدا بجوڵێنێ. ڕۆڵی رۆژنامەگەریی بۆ ئەو ئامانجەش، لە ناوچەیەك بۆ ناوچەیەكیتر و بەپێی فاكتەری جیۆگرافی جیاواز بووە.

2-پەیوەندی هۆكاری :(causal conditions) پەیوەندی (قەیران) و (بەرپرسیارێتی) لە سیاسەتی ڕۆژنامەگەری، پەیوەندییەكی ڕاستەوانەیە. ڕۆژنامەنووسان و دامودەزگا ڕۆژنامەگەرییەكان، پێویستە ئاگاداری ئەو ڕاستییە بن تا مەترسییەكانی قەیران زیاتر بێ، پێویستە بە بەرپرسیارانەتر مامەڵە لەگەڵ دۆسییەكانی كۆمەڵگادا بكەن، واتا ئەركی ئەوان ڕاگوێزانی هەواڵ و زانیارییە نەك بەشێك بن لەلایەنەكانی قەیرانەكە. لەهەمانكاتدا سیاسەتی رۆژنامەگەریی سەربەخۆ و ئەهلی لەهەمبەر داكۆكی لە مافەكانی جەماوەر لەساتی قەیراندا پۆزەتیڤ بووە، بەڵام بەپێی كۆدی چاوپێكەوتنەكان هەركام لە میدیای حیزبی و سێبەر ڕۆڵێكی نیگەتیڤیان گێڕاوە.

3-فاكتەر و هەلومەرجی كاریگەر و دەستوەردەر :(intervening conditions) ململانێی جەماوەر و حیزب و حكومەت. بەپێی داتای هەڤپەیڤینەكان، سیاسەتی ڕۆژنامەگەریی ئەهلی و سەربەخۆ تائەندازەیەك توانیویەتی داكۆكی لە مافەكانی جەماوەر بكات، لەهەمانكاتدا رۆژنامەگەریی حیزبی و حكومی لە رێگەی پەیامەكانیانەوە كە زۆرجار داكۆكییە لە قەیرانەكان بەتایبەت تەنگژەی دارایی، ژینگەی بواری میدیای لە كوردستاندا جەنجاڵتر كردووە.

هەروەها سستی لە جێبەجێكردنی یاساكانی تایبەت بە پێدانی زانیاری و پاراستنی مافی میدیاكان، بۆتەمایەی هەڵكشانی ئاستی پێشێلكاریی حیزب و حكومەتی لەهەمبەر رۆژنامەنووسان. وێڕای ئەوەش، پەنابردنی رۆژنامەنووسان و میدیا ئەهلی و سەربەخۆكان بۆ دۆسییەی مەترسیداریش، كێشەی ئاسایشی نەتەوەیی خوڵقاندووە.

4-زەمینە و هەلومەرجی زاڵ :(context conditions) قەیرانە جۆراوجۆرەكان كاریگەری لەسەر ئاستی ناتەبایی چین­وتوێژەكانی كۆمەڵگا و حكومەت هەبووە، ئەم ململانێیە ڕەنگدانەوەی نیگەتیڤی لەسەر سیاسەتی ڕۆژنامەگەریی جێهێشتووە.

بەپێی كۆدی هەڤپەیڤینەكانیش، بواری ڕۆژنامەگەری پتر ناكۆكییەكانی قوڵتر كردۆتەوە و كەمتر ڕێگاچارە و پردی دیالۆگی دروست كردووە.

5-ستراتیژ :(strategies)بەپێی كۆدی هەڤپەیڤینەكان، سێ پرەنسیپ دەبێ مامەڵەی سیاسەتی ڕۆژنامەگەری لەسەر ئۆرگانیزە بكرێت كە بریتین لە (سەربەخۆیی بۆ رۆژنامەگەری، ڕەخساندنی خۆشگوزەرانی بۆ جەماوەر، دیموكراسی بۆ حكومڕانی و سەروەریی یاسا لە دەسەڵاتدا). بەمشێوازە دەتوانرێ كۆمەڵگای مۆدێرن و ڕۆژنامەگەرییەكی نمونەیی لە هەرێمی كوردستان بێتەدی.

6-دەرەنجام :(consequences) مامەڵەی بەرپرسیارانەی ڕۆژنامەگەری لە قۆناغی قەیراندا، واتا ڕۆژنامەنووسان و میدیاكان دەبێ بەرپرسیارانەتر مامەڵە لەگەڵ مەترسییەكاندا بكەن، هەم هانی جەماوەر بدەن لەبری شڵەژانی دۆخەكە، خۆیان بۆ گۆڕانكاریی ڕابهێنن. ئەم مەسەلە گرنگەش لە كۆدی هەڤپەیڤینەكاندا جەختی زۆری لەسەر كراوەتەوە.


كۆبەند:

لە باسی یەكەمدا لەژێر ڕۆشنایی ئەركەكانی میدیا، ئاستی بایەخدانی هەفتەنامەی (ئاوێنە) لە ساتی قەیران و ڕاگەیاندنی سیاسەتی تەقەشوف لە سەرەتای ساڵی (2016ز)دا ڕوون كرایەوە، پاشان لە باسی دووەمدا بەپشتبەستن بە میتۆدی (گراوندد تیۆری) بە میتۆدێكی زانستیانە و بەپێی كۆدی ئەو هەڤپەیڤینانەی لەگەڵ پسپۆڕان و ڕۆژنامەنووسان و شارەزایاندا ئەنجام دراوە، مۆدیلێكی شیاو بۆ مامەڵەی ڕۆژنامەگەریی لە ساتی قەیراندا گەڵاڵەكرا.


دەرەنجام

توێژەر لەسەربنەمای تەوەرە سەرەكییەكانی توێژینەوەكە و تاوتوێی نمونە و سامپڵەكان و خستنەڕووی مۆدیلێكی شیاو بۆ مامەڵەی سیاسەتی ڕۆژنامەگەریی كوردی لەساتی قەیراندا، كۆمەڵێك ئەنجامی دەستەبەر كردووە كە بریتین لە:

1.هەفتەنامەی (ئاوێنە) لەماوەی دیاریكراوی توێژینەوەكەدا (1/1-30/6/2016ز) بایەخێكی فرەلایەنەی بە دۆسییەی قەیران بەگشتی و تەنگژەی دارایی بەتایبەت و كاریگەرییەكانی لەسەر كۆمەڵگای كوردی داوە.

2.هەفتەنامەی (ئاوێنە) لە سیاسەتی بڵاوكردنەوەی بابەتدا دەربارەی قەیرانەكان، بایەخی زیاتری بە مانشێتی وروژێنەری لاپەرە یەك داوە، لەهەمانكاتدا بابەتی بنكۆڵكاریی و داتای گرنگ، لە ئاستی پێویستدا نییە.

3.هەفتەنامەكە بایەخی بە ئەركی چاودێریی گۆڕانكارییەكان داوە، لەهەمانكاتدا ئەركی ڕێنوێنی و ڕێنمایی كۆمەڵگا بۆ خۆڕاهێنان لەكاتی قەیران و ئەركی ئاراستەكردنی سیستەمی بەرەو ڕێگای دەربازبوون لە قەیران پشتگوێ خستووە.

4.بەپێی كۆدی هەڤپەیڤینەكان بۆ ئەم توێژینەوەیە، پێویستە ڕۆژنامەگەریی كوردی بەبەرپرسیارانە نەك وروژێنەرانە، مامەڵە لەگەڵ قەیران و لێكەوتەكانیدا بكەن.

5.پەیوەندی بەرپرسیارێتی لە سیاسەتی ڕۆژنامەگەری و قەیران و لێكەوتەكانی، پەیوەندییەكی ڕاستەوانەیە، تا قەیران مەترسیدارتر بێ ئەوا بەرپرسیارێتی ڕۆژنامەگەریش زیاترە.

6.ڕاوێژ لەگەڵ پسپۆڕان و شارەزا و ڕۆژنامەنووسە بەئەزموونەكان بۆ مامەڵەكردن لەساتی قەیراندا، ئەركێكی گرنگە بۆ گەڵاڵەكردنی سیاسەتی ڕۆژنامەگەری كوردی.

7.تاوتوێی كاریگەرییەكانی قەیران بۆ جەماوەر پێویستییەكی گرنگە، چونكە مافی زانینیان هەیە.

ڕاسپاردەكان

توێژەر بەئامانجی بەرزكردنەوەی ئاستی بایەخدانی ڕۆژنامەگەریی كوردی بەگشتی و دامەزراوەی (ئاوێنە) بەتایبەتی بە­دیاردەی قەیران­و جۆر و ئاست و مەترسییەكانی، كۆمەڵێك ڕاسپاردە دەخاتەڕوو:

1.بایەخدانی زیاتر بەدۆسییەكانی قەیران لە ڕێگەی ڕاپۆرتی بنكۆڵكاریی و سازدانی هەڤپەیڤینی قوڵ لەگەڵ كەس و لایەنە پەیوەندیدارەكان، لەپێناو شرۆڤەی هەمەلایەنەی دیاردە مەترسیدارەكان لە هەرێمی كوردستان.

2.كردنەوەی دۆسییەی تایبەت بەهەر قەیرانێك لە ساتی خۆیدا، لەپێناو بەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاریی كۆمەڵگا.

3.هەوڵدان بۆ دروستكردنی فشار و وروژاندنی ڕایگشتی بۆسەر ئەو كەس و لایەن و دامەزراوانەی دەبنەمایەی قەیران یا كەمتەرخەمن لە ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكانیدا.

4.دامەزراندنی سەنتەری توێژینەوەی تایبەت بۆ لێكۆڵینەوەی ستراتیژی لەسەر قەیرانە جۆراوجۆرەكان لە دامودەزگا میدیاییەكاندا.

5.دووركەوتنەوەی ڕۆژنامەگەریی كوردی بەتایبەت ڕۆژنامە ئەهلییەكانی وەك (ئاوێنە) لە دروشمی وروژێنەر و زانیاریی ناتەواو دەربارەی دۆسییەكانی قەیران و دیاردە مەترسیدارەكان.

6.گرنگیدانی زیاتر بەناوەرۆكی دیاردە و قەیرانەكان لەبری نوسین و بابەتی لاواز و زیانبەخش.

7.بایەخدان بەبەرژەوەندی گشتی و ئاسایشی نەتەوەیی لەساتى قەیراندا.

8.لەبەرچاوگرتنی پرەنسیپە ئیتیكی و پرۆفیشناڵییەكان لە پرۆسەی نوسین و بڵاوكردنەوەدا.

پێشنیاز

توێژەر دوای خستنەڕووی دەرەنجام­و ڕاسپاردەكانی ئەم توێژینەوەیە، كۆمەڵێك پێشنیاز بۆ توێژەران و ناوەندە زانستییەكان دەخەینەڕوو:

1.ئەنجامدانی توێژینەوە بەمیتۆدەكانیتر سەبارەت بە ئاستی بایەخی ڕۆژنامەگەریی كوردی لەبارەی قەیرانانەكانی كۆمەڵگای كوردی.

2.ئەكتیڤكردنی داواكاری گشتی بۆ چاودێرییەكی دیموكراسییانەی سیاسەتی ڕۆژنامەگەریی.

3.گەڵاڵەكردنی مۆدیلێك بۆ مامەڵەی ڕۆژنامەگەری لەگەڵ دیاردەكانی كۆمەڵگا.

4.ئەنجامدانی لێكۆڵینەوە لەسەر پێداویستی و خواستەكانی جەماوەر لە میدیای كوردیدا.


سەرچاوە كوردییەكان:

كتێب:

5.ئەنوەر حسێن، پەرژین ئەحمەد: ڕەوشی ڕۆژنامەگەری لە هەرێمی كوردستان (2008-2018)، لە بڵاوكراوەكانی سەندیكای ڕۆژنامەنووسانی كوردستان، 2019.

سایتەكان:

6.نێچیرڤان بارزانی: بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ قه‌یرانى داراییدا، سیاسەتی فریاگوزاریی تەقەشوف جێبەجێ ده‌كه‌ین، سايتى حكومةتى هةريَمى كوردستان، 27/1/2016

http://cabinet.gov.krd/a/d.aspx?s=040000&l=13&a=54163

7.د.عززەت سابیر: هۆكارەكانی قەیرانی دارایی لەكوردستان، سایتی ئەنجومەنی ناوەند:

http://pukcc.net/%D9%87%DB%86%D9%83%D8%A7%D8%B1%DB%95%D9%83%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%82%DB%95%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D 8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%84%DB%95%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B 3%D8%AA%D8 %A7/

8.سایتی فەرمی هەرێمی كوردستان:

http://www.gov.krd/p/page.aspx?l=13&s=050000&r=327&p=238&h=1

9.سایتی ڕۆژنامەی ئاوێنە:

https://www.awene.com/about

10.سایتی رووداو: کاردانەوەی کێشەكانی هەولێر و بەغدا لە میدیا جیهانییەکاندا، 21/1/2014

http://www.rudaw.net/NewsDetails.aspx?PageID=33586

سەرچاوە فارسییەكان:

كتێب:

11.استراوس، أنسلم و جولیت كوربین: اصول روش تحقیق كیفی، نظریە مبنایی، رویەها و شیوەها، ترجمە: بیوك محمدی، تهران انتشارات پژوهشگا علوم انسانی، 1389.

12.حسن انورى (دكتر): فرهنگ سخن، جلد دوم، چاپ هفتم، 1390.

13.حسین حسینی: مدیریت بحران، انتشارات ناجا، تهران، 1388.

14.دنیس مك كوایل، درأ‌مدی بر نظریه ارتباطات جمعی، ترجمه پرویز اجلالی.

15.سید سجاد فالی: اصول و مقدمات مدیریت بحران، نشر پلك، چاچ اول 1394.

16.عباسعلى كريمخانى- امير شهركى: مديريت بحران در نظام بانكي، انتشارات بانك سپە، 1390.

17.فریدون ورودی نژاد (دكتر): مدیریت بحران رسانەها، انتشارات دانشگاە تهران، چاپ اول 1388.

18.مایكل هاولت، وام رامش: مطالعە خط­مشی عمومی، ترجمە عباس منصوریان و ابراهیم گلشن، چاپ اول، تهران، مركز أموزش مدیریت دولتی،1372.

*مجله:

19.شعبانعلی بهرام پور: ضرورت تجدیدنظر در سیاست گذاری رسانەای و مطبوعاتی، تهران، فصلنامە رسانە، 1383، س 15، شمارە 2.

20.طاهر روشندل اربطانی: بررسی أسیب شناسانە فرایند سیاست­گـذاری در سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، فصلنامە مدیریت دولتی، 1394، شمارە 10.

21.محمد سعید ذكایی: نظریه و روش در تحقیقات کیفی، فصلنامه علوم اجتماعی، شمارە 17، 1381.

22.معتمد نژاد،کاظم: یونسکو و سیاستگذارى ملی ارتباطات در کشورهاى درحال توسعه، فصلنامه رسانه، 1383، شماره 58.

23.د.حسن بشیر: رسانەها و معناشناسی بحران، فصلنامە علمی پژوهشی پژوهشهای ارتباطی، سال پانزدهم، 1387.

24.د.طاهر روشندل اربطانى: نقش مديريت رسانه در تحول بحران از تهديد به فرصت، مجله پژوهشهای ارتباطى 1387، شماره 55.

25.ایمان محمد تقی ، منیژە محمدیان:روش شناسی نظریە بنیادی، فصلنامە علمی پژوهشی روش شناسی علوم، 1387.

سەرچاوە عەرەبییەكان:

26.د.محمد فريد محمود عزت: قاموس المصطلحات الاعلامية، دارالمكتبة الهلال، لبنان، 2008.

27.د.عبدالوهاب كحيل: الرأى العام و السياسات الاعلامية، الناشر مكتبة المدينة، مصر، طبعة الثانية 1987.

28.منير البعلبكى: المورد، دارالعلم للملايين- بيروت 2004.

29.د.يحي عمر ريشاوي: الصحافة و صناعة الوعي، دراسة تطبيقية على واقع الصحافة في اقليم كوردستان العراق، اربيل 2011.

سەرچاوەئینگلیزییەكان:

30.Alan B.Albarran: (2008) Handbook of Media Management And Economics, London.

31.Ashcroft, I.S:(1997) crisis management-public relation, journal of managerial psychology, NO 5.

32.Both.S.A: (1993) Crises Management Strategy, London, Rutledge.

33.Habermas,J: (1993) Legitimation Crisis. Boston: Beacon Press.

34.Hemerijck ,A.C: (2004) Media Policy for the Digital Age, Amsterdam University Press.

35.Hutchison, David: (2005) Media Policy , Blackwell press.

36.Childress, Diana:(2008) Johannes Gutenberg and the Printing Press.

37.Cuilenburg , J Van and McQuail ,Denis: (2005) Media Policy Paradigm Shifts, SAGE Publications.

38.John E. Spillon and William Rick Crandall: (2002) Crisis Planning in the Nonprofit Sector: Should Occur?.


Abstract

Today, the financial crisis and its impacts on the society become a main axis of news and material for the international agencies and foundations.

In order to identify the way of how to treat such crisis phenomenon, in each country, media agencies based on their own strategy have limited direction for publishing news, information and subjects on the hot dossier because financial phenomenon is a threat on the future of the society. The main focus of this research is related to Kurdish press policy on the financial crisis in the Kurdistan Region. The researcher has chosen the first six months of the year 2016 from ( Awene Newspaper) as his sample of the study.

The researcher, in his study, has tried to present some significant questions:

-How much does (Awene) newspaper pay attention to the financial crisis in the Kurdistan Region during (1st of February 2016 to 30th of June 2016)?

-How pressure has (Awene) newspaper exerted on the Regional Government and institutions to solve the financial crisis?

The objectives of this research are: To show the level of (Awene) newspaper interest in the financial crisis in Kurdistan Region through analyzing the contents of the newspaper in the specified period of the research (1st of February 2016 to 30th of June 2016).

To determine the direction and main axes of the news, report, speech and other newspapers genres about the financial crisis. To Analyze the level of (Awene) newspaper pressure on official and non-official institutions through the disclosure of the financial crisis.

This research which is considered as a qualitative research based on (Grounded Theory) method, tried to present a suitable approach to the Kurdish press policy in dealing with the crisis. A part from an extensive introduction, the research consists of the following parts:

First part: It is a research methodology. Second part: It is about theoretical background, the concept of the press policy and its effects during the financial crisis.

Third part: It is about practical side and the analysis of (Awene) newspaper subjects during the financial crisis. Based on (Ground theory), a suitable approach for the Kurdish press on the financial crises is organized. Finally, conclusions, suggestions and recommendations of the study are presented.


ملخص البحث

اليوم اصبحت ظاهرة الازمة و تأثيرها علي المتجمع، موضوع رئيسى للأخبار و المؤسسات الاعلامية و الوكالات العالمية.

المؤسسات الاعلأمية في كل الدول عالم، لهن اتجاة معين لنشر الآخبار و المعلومات و المواضيع و الملفات المهمة مبنية علي اساس نوعية الاستراتجية لأعلامهم. لإن ظاهرة الازمة لها تأثير على مصير المجتمع و الاعلام نفسها.

المحور الرئيسي من هذا البحث مرتبط بسياسة الصحافة الكردية تجاة الازمة المتعددة الجوانب في أقليم كردستان. اختار الباحث محور المواضيع جريدةلأسبوعية (أوينة) لستة اشهر لسنة (2016م) كنموذج. حاول الباحث طرح مجموعة من أسئلة و هي:

ا- ما مدى إهتمام اسبوعية (أوينة) في المدة المعينة (1/1/2016م- 30/6/2016م) لأزمة المالية في أقليم كردستان؟.

ب- الي اي مدي اصحبت جريدة (أوينة) مبحث ضغط على حكومة أقليم كردستان و مؤسساتها الاهلية و المستقلة من أجل علاج نتائج الازمة؟.

ج- ما دور جريدة (أوينة) لتوعية المجتمع لتوعية التعامل و الاستعداد لمواجهة خطورة الازمة؟.

و أهداف هذا البحث، تتخلص في هذةِ النقاط:

ا- طرح مدى إهتمام جريدة (أوينة) للآزمات و خاصة الازمة المالية في أقليم كردستان عن طريق بحث المحور الرئيسي الأسبوعية في المدة المحددة للبحث (كانون الثاني 2016م- 30حزيران 2016م)

ب- اختيار الاتجاة و المحاور الرئيسية للأخبار و التقارير و المقالات جريدة (أوينة) على الازمات و خاصة الازمة المالية و الآقتصادية.

يعتبر هذا البحث (نوعي) و اعتماداً علي نظرية (كراوندد) جاهداً اضهار نموذج مناسب لطريقة معاملة سياسة الصحافة الكردية تجاة الازمات. ويتكون هذا البحث من مجموعة من الآقسام:

الفصل الاول: الأطار المنهجى للبحث.

الفصل الثاني: الأطار النظري للبحث.

يتناول مفردات السياسة الصحافة و تأثيرها في أوقات الأزمات المالية.

الفصل الثالث: دراسة الميدانية مع دراسة موضوعات جريدة (أوينة) في أوقات الازمات و اعتمادأ علي نظرية (كراندد)، نموذج مناسب لمعاملة الصحافة الكردية تجاة الازمات المالية طرح (الاستنتاجات) و (التوصيات) و (المقترحات) في النهاية البحث.



[1]- تەوەرە سەرەكییەكان و پرسیارەكانی هەڤپەیڤینەكە لەلایەن هەریەك لەپسپۆڕانی بوارە جۆراوجۆرەكانی پەیوەست بەڕاگەیاندن تاوتوێ كراوە، ئەوانیش بەڕێز (د.سامان فەوزی- زانكۆی گەشەپێدانی مرۆیی) و بەڕێزان (پرۆفیسۆر د.عەلی ئەكبەر فەرهەنگی، پرۆفیسۆر د. رۆشندڵ ئەربیتانی) لە زانكۆی تاران بوون كە بە ئاستێكی نێودەوڵەتی هەژمار دەكرێن.

[2]- Hutchison, David: Media Policy , Blackwell press, 2005, p (98).

[3]- Habermas, J: Legitimation Crisis. Boston: Beacon Press, (1993), P (143-144).

[4]- دیداری توێژەر لەگەڵ (ئاسۆس هەردی)، كةى؟

هەروەها سایتی ڕۆژنامەی ئاوێنە: https://www.awene.com/about

[5]- پوختەیەک دە+

ربارەی هه‌رێمی کوردستان، سایتیفەرمی هەرێمی كوردستان:

http://www.gov.krd/p/page.aspx?l=13&s=050000&r=327&p=238&h=1

[6]- معتمد نژاد،کاظم: یونسکو و سیاستگذارى ملی ارتباطات در کشورهاى درحال توسعه، فصلنامه رسانه، 1383، شماره 58، ص 126. هەروەها ئەمەش دەقی پەیماننامەكەیه:

Definition of the Cultural and Natural Heritage

https://whc.unesco.org/en/conventiontext/

[7]- Hutchison, David: media policy, Blackwell press, 2005. P98.

[8]- شعبانعلی بهرام پور: ضرورت تجدیدنظر در سیاست­گذاری رسانەای و مطبوعاتی، تهران، فصلنامە رسانە، 1383، س15، شمارە2، ص14.

[9]-د.محمد فريد محمود عزت: قاموس المصطلحات الاعلامية، دار المكتبة الهلال، لبنان، 2008، ص (257).

[10]- د.عبدالوهاب كحيل: الرأى العام و السياسات الاعلامية، الناشر مكتبة المدينة، مصر، طبعة الثانية 1987، ص (108).

[11]-طاهر روشندل اربطانی: بررسی أسیب شناسانە فرایند سیاست­گـذاری در سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، فصلنامە مدیریت دولتی، 1394، شمارە 10، ص (1).

[12]- مایكل هاولت و وام رامش: مطالعە خط­مشی عمومی، ترجمە عباس منصوریان و ابراهیم گلشن، چاپ اول، تهران، مركز أموزش مدیریت دولتی، 1372، ص 143.

[13]- بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە:

Childress, Diana: Johannes Gutenberg and the Printing Press,2008, P 42

[14]- د. يحي عمر ريشاوي: الصحافة و صناعة الوعي، دراسة تطبيقية على واقع الصحافة في اقليم كوردستان العراق، اربيل 2011، ص 112.

[15]- Cuilenburg , J Van van and McQuail ,Denis, (2005) ,Media Policy Paradigm Shifts, SAGE Publications, P 180.

[16]- Hemerijck ,A.C.,(2004), Media Policy for the Digital Age, Amsterdam University Press, P 67.

[17]-John E. Spillon and William Rick Crandall; "Crisis Planning in the Nonprofit Sector: Should Occur?Southern Business Review; spring, 2002; P 18.

[18]- منير البعلبكى: المورد، دارالعلم للملايين- بيروت 2004، ص 231.

[19]- د. حسن انوري: فرهنگ سخن، جلد دوم، چاپ هفتم، 1390، ص 831

[20]-Both. S. A (1993), Crises Management Strategy, London, Rutledge, P 86.

[21]- حسین حسینی: مدیریت بحران، انتشارات ناجا، تهران، 1388، ص 25.

[22]-عباسعلى كريمخانى- امير شهركى: مديريت بحران در نظام بانكي، انتشارات بانك سپە، 1390، ص 9.

[23]-رضوانی، حمید رضا: تلفیق مدیریت بحران در راهبردهای سازمان، تهران، ماهنامە تدبیر، سال هجدهم، شماره 177، ص 20).

[24]-John E. Spillon and William Rick Crandall: Crisis Planning in the Nonprofit Sector: Should Occur? Southern Business Review; spring, 2002, P 18.

[25]-سید سجاد فالی: اصول و مقدمات مدیریت بحران، نشر پلك، چاچ اول 1394، ص 5.

[26]- Mc Conkey, Dale: Planning for Uncertainty, Business Horizons Journal ; Vol 30, 1987; P. 94-95.

[27]-د.حسن بشیر: رسانەها و معناشناسی بحران، فصلنامە علمی پژوهشی پژوهشهای ارتباطی، سال پانزدهم، 1387، ص 16.

[28]-د.طاهر روشندل اربطانى: نقش مديريت رسانه در تحول بحران از تهديد به فرصت، مجله پژوهشهای ارتباطى 1387، شمارة 55، ص (153-154)

[29]-بەگژداچوونەوەی قەیران لەو ڕوانگەیەوە بۆ ڕۆژنامەگەری مەسەلەیەكی ژیارییە كە دووچاری دەبن، داخرانی چەندین رۆژنامە و گۆڤار لە هەرێمی كوردستان لە گەرمەی قەیرانی دارایەكەدا بەڵگەن بۆ ئەم بۆچوونە، بەپێی ڕاپۆرتی گشتی سەندیكای رۆژنامەنووسان بۆ ساڵانی (2008-2018)، ڕێژەیەكی زۆری كەناڵ و ڕۆژنامە و گۆڤار و سایتە كوردییەكان بەهۆی قەیرانی دارایی وەستاون. بڕوانە: ئەنوەر حسێن، پەرژین ئەحمەد: ڕەوشی ڕۆژنامەگەری لە هەرێمی كوردستان (2008-2018)، بڵاوكراوەكانی سەندیكای ڕۆژنامەنووسانی كوردستان، 2019.

[30]- سایتی رووداو: کاردانەوەی کێشەكانی هەولێر و بەغدا لە میدیا جیهانییەکاندا، 21/1/2014

http://www.rudaw.net/NewsDetails.aspx?PageID=33586

[32]-نێچیرڤان بارزانی: بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ قه‌یرانى داراییدا، سیاسەتی فریاگوزاریی تەقەشوف جێبەجێ ده‌كه‌ین، سايتى حكومةتى هةريَمى كوردستان، 27/1/2016

http://cabinet.gov.krd/a/d.aspx?s=040000&l=13&a=54163

[33]- Laswell, H. D. (1949). The structure and function of communication in society. InW. Schramm (Ed.), Mass communications (pp. 102–115). Urbana: University of Illinois Press.

[34]- د.فریدون ورودی نژاد: مدیریت بحران رسانەها، انتشارات دانشگاە تهران، چاپ اول 1388، ص133.

[35]-28th Annual Wrokshop on Hazards Research and Applications, National Hazards Research and application information Center, University of Colorado, USA.2003.

[36]- ئاوێنە: دۆخی هەرێم بەرەو خراپتر دەروات (مانشێتی لاپەرە یەك). د.نوری عوسمان: بۆ موچەی مانگی 9 هیچ پارەیەكمان لەبەردەست نەماوە، ژمارە (512)، سێشەممە 19/1/2016.

[37]- ئاوێنە: دەیان ملیار دیناری 25 هەزاری بە كوردستان دەبرێتە دەرەوە، مانشێتی سەرەكی لاپەرە یەك، ژمارە 516، سێشەممە، 16/2/2016، لا 1

-ئاوێنە: وەزیری پێشووی پێشمەرگە: بندیوارێكی زۆر هەیە لەناو هێزەكانی پێشمەرگە، ژمارە517، سێشەممە 23/2/2016، لا 18.

-شۆرش محەمەد: لە زاخۆ پرۆژەی كۆمپانیایەك800 دۆنم زەوی هاوڵاتیان داگیر دەكات، ئاوێنە،ژمارە 529، 24/5/2016، لاپەرە یەك.

[38]- ئاوێنە:106 ملیار دیناری بودجە دەدرێت بەموچەی خانەنشینی، ئا:هێمن كەریم، ژمارە (534)، سێشەممە 28/6/2016، لا5.

[39]-ئاوێنە: ئەنجومەنی وەزیران قەیرانی دارایی بەسیستەمی مەركەزی چارەسەر دەكات، ئا:هيوا كازم، ژمارە (534)، سێشەممە 28/6/2016، لا2.

[40]-عەبدولستار مەجید: 1234 كێڵگەی پەلەوەر ئیفلاسیان كردووە، ئا:وریا حسێن، ئاوێنە، ژمارە (511)، سێشەممە 12/1/2016، لا 8. ياخود

-وریا جەمال: 6 هەزار پرۆژە و زیاتر لە 3 هەزار كارگە لە كاركردن وەستاون. ژمارە (512)، سێشەممە 19/1/2016، لا8.

[41]-ئیمان زەندی:دروستكردنی سایلۆكەی قەزای شارەزوور بۆتە خەونی جوتیاران و نایەتەدی، ئاوێنە، ژمارە (10)، سێشەممە 28/6/2016، لا6.

[42]- شاهۆ ئەحمەد: كۆیە، شاری بێ حاكم. ئاوێنە، ژمارە (512)، سێشەممە 19/1/2016، لا6.

[43]-وریا جەمال: قەیرانی دارایی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان بەرەو دارمان دەبات، ژمارە (512)، سێشەممە 19/1/2016، لا 8

-ئاوێنە: باندێكی دزی و دەستدرێژی لەئەزمەر و گۆیژە سەرهەڵدەدات، ئاوێنە ژمارە (513)، سێشەممە 26/1/2016، لا .

[44]-Ashcroft, l.s:crisis management-public relation, journal of managerial psychology, NO 5,1997, P 329

[45]- بۆ نمونە:

-ئاوێنە: وەزارەتی پەروەردە كۆنفرانسی تایبەت بە پرۆگرامەكانی خوێندن دەبەستێت، دیدارێك لەگەڵ كاوە عومەر، ژمارە 515، سێشەممە، 9/2/2016، لا16.

-ئەبوبەكر عەلی: ئاسایشی ئابوری هەرێم لەنێوان هەرەشە­و دەرفەتدا، ئاوێنە، ژمارە531، 7/6/2016، لا 1.

-دیدارێك لەگەڵ د.نیاز نەجمەدین:پشك و قەواڵە رێگەیەك بۆ چارەسەركردنی قەیرانی دارایی، هەمان ژمارە.

[46]-ئاوێنە: بازاری هیوا، هیوا بە نەخۆشانی شێرپەنجە دەبەخشێت، هەورامییەكان بە گوێز هاوكاری نەخۆشخانەی هیوا دەكەن، وریا حسێن: ئاوێنە، ژمارە 534، 28/6/2016، لا4.

[47]-ئاراس محەمەد: بەرەوچاكسازی ئابوری لەهەرێمی كوردستاندا، ئاوێنە، ژمارە514، 2/2/2016، لا18.

-خالید چاوچلی (سەرۆكی دیوانی چاودێری دارایی): ئەگەر یاسای بودجە یان پلانێك هەبووایە ئەم قەیرانە نەدەبووە موفاجەئە بۆمان، ئاوێنە: ژمارە 515، سێشەممە، 9/2/2016، لا6.

[48]-ئەبوبەكر عەلی: لەگەندەڵییەوە، ئاوێنە، ژمارە 518، 1/3/2016، لا14.

[49]-مك كوایل، دنیس: درأ‌مدی بر نظریه ارتباطات جمعی، ترجمه پرویز اجلالی، ص 68ـ69.

[50]-ئاوێنە: خوێندنەوەیەك بۆ كتێبی تۆرە جیهانییەكانی گەندەڵی كە لە نوسینی پیتەر ئایگن و وەرگێرانی ئومێد عوسمانە، ئا: بارام سوبحی، ژمارە 516، سێشەممە 16/2/2016، لا 17.

[51]-Alan B.Albarran: Handbook of Media Management And Economics, London, 2008, P 225.

-[52]ئاوێنە: لەسەر گەندەڵی و بێ موچەیی: شێخ رەزا هەجوی كاربەدەستان دەكات، ئا: بارام سوبحی، ژمارە 514، 2/2/2016، لا 17.

[53]- سابیر بەكر بۆكانی (دكتۆر): میتۆدی توێژینەوەی زانستی،چاپی یەكەم 2016، لا125.

[54]- استراوس، أنسلم و جولیت كوربین: اصول روش تحقیق كیفی، نظریە مبنایی، رویەها و شیوەها، ترجمە: بیوك محمدی، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی، تهران1389، ص (177).

[55]- همان منبع، 1385، ص 187.

[56]-محمد سعید ذكایی:نظریه و روش در تحقیقات کیفی،فصلنامه علوم­اجتماعی، شمارە 17، 1381، ص 63.

[57]-ایمان محمد تقی، منیژە محمدیان:روش شناسی نظریە بنیادی، فصلنامە علمی پژوهشی روش­شناسی علوم، (1387)، ص (41-42).



ئه‌م بابه‌ته 544 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر