جینۆسایدی ئه‌رمه‌ن له‌لایه‌ن عوسمانییه‌كانه‌وه‌

PM:11:02:30/10/2019
دۆسیە: نێودەوڵەتی


چۆمان تەقیەدین

نه‌ته‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن نه‌ته‌وه‌ێكی دێرینی باشووری ناوچه‌ی قه‌وقاز و خۆرهه‌لاَتی ناوه‌ندن، ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ی كورد ده‌ژین و له‌ زۆر شوێن به‌یه‌كه‌وه‌ ژیاوه‌ن، ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌ خۆیان به‌ میراتگیری ده‌وڵه‌تی دێرینی ئووراتوون دەزانن كه‌ له‌ نێوان سالاَنی (590-860پ.ز) له‌ باكووری كوردستان و به‌شێكی خۆرهه‌لاَت و باشووری كوردستان و باشووری قه‌وقاز فه‌رمانڕه‌واییان كردووه‌.

ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ دێرینه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دێرینه‌كانی كوردستان، ئووراتوو یه‌كێكه‌ له‌و نه‌ته‌وانه‌ی كه‌ نه‌ته‌وه‌ی ئێستای كوردی لێ پێكهاتووه‌ و دوای ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی ئووراتوو بووە به‌شێك له‌ ئیمپراتۆریای میدیاو دواتر له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌ بیانه‌یه‌كانی تر یه‌ك له‌دوای یه‌ك داگیركراوه‌. هه‌رووه‌ها نه‌ته‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن له‌ مێژووی خۆیدا خاوه‌نی چه‌ندان ده‌وڵه‌ت و میرنشین بووه‌ و پاش ئه‌وه‌ی ولاَتی ئه‌رمه‌ن ده‌كه‌وێته‌ ده‌ستی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان دووجار له‌لایه‌ن ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ جینۆساید كراوه‌. به‌پێی به‌نده‌كانی (88 و 89 و90 و91و 92 و 93 ) په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر كه‌ له‌ ڕێكه‌وتی (_10ئاب_1920) له‌ نێوان ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان و ده‌وڵه‌تانی هاوپه‌یمان ( ئیمپراتۆری به‌ریتانیا و كۆماری فه‌ره‌نسا و ده‌وڵه‌تانی تری هاوپه‌یمانان) واژۆكرا، ده‌وڵه‌تی له‌ بەشێكی زۆری باكووری كوردستان و به‌شێكی توركیا بۆ نه‌ته‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن دروست ده‌كرا. ئێستا ولاَتی ئه‌رمینیا ولاَتێكی سه‌ربه‌خۆیه‌و له‌ ڕێكه‌وتی (21_ئه‌یلول_1991) له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌تی پێشوو سه‌ربه‌خۆیی وه‌رگرتووه‌
.

یه‌كه‌م/ كۆمه‌ڵكۆژیی یه‌كه‌می ئه‌رمه‌نییه‌كان

له‌ پاش ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ویلایه‌ته‌كوردنشینه‌كانی باكووری كوردستان هه‌ندێ ڕووداو ڕوویدا له‌ لایه‌ن ئه‌رمه‌نه‌كانه‌وه‌ به‌ هاندانی ئه‌رمه‌نییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ و واته‌ ئه‌رمه‌نییه‌كانی ناوئیمپراتۆریای ڕووسیای قه‌یسه‌ری وه‌ ئه‌مه‌ش بووه‌ به‌ بیانوو به‌ ده‌ست سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) بڕیاریدا به‌ ڕه‌شه‌كۆژكردنی ئه‌رمه‌نییه‌كان له‌ ساڵی (1894ز) ئه‌وه‌ بوو هێزه‌كانی عوسمانییه‌كان له‌ ویلایه‌ته‌ كوردنشینه‌كانی باكووری كوردستان.

سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) له‌كاتی نانخواردنی ئێواره‌ له‌گه‌ڵ پڕۆفیسیۆر ڤامبری دا، گووتبووی (به‌م زووانه‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان سه‌ركوت ده‌كه‌م و زلله‌یه‌كی واش له‌ بناگوێیان ده‌ده‌م كه‌ باش بیان هێشێت و واز له‌ فكره‌ شۆڕشگیرییانه‌یان بێنن). سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م(1876-1909ز) هه‌ندێ سیخوڕی نارده‌ ئه‌و ناوچانه‌ تا به‌ خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ ڕابگه‌یه‌نن به‌تایبه‌تی به‌ كورده‌كان كه‌ مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ وڕێگه‌یان پێدراوه‌ كه‌ ده‌ستبگرن به‌سه‌ر سه‌روه‌ت و سامانی ئه‌رمه‌نییه‌كاندا، ئه‌گه‌ر هاتوو به‌رگریشیان كرد بیانكوژن، ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی جینۆسایدكردنی ئه‌رمه‌نییه‌كان بوو. كوردانی ناو سواره‌ی حه‌میدیه‌ به‌شدارییان له‌و كاره‌ساته‌دا كرد.

نابێ ئه‌وه‌ش له‌یادبكه‌ین كه‌ له‌ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كاندا هه‌میشه‌ ڕه‌شه‌كۆژی یه‌كێك بووه‌ له‌ كاره‌كانی سوپاكه‌یان كه‌ له‌ سه‌رده‌می جه‌نگه‌كاندا په‌یڕه‌و كراوه، به‌لاَم ترسناكترین هۆكارێك كردوویانه‌ ڕه‌شه‌كۆژی ئه‌رمه‌نییه‌كان بوو به‌و شێوازه‌ به‌جێهێناوه‌. ئه‌م جینۆسایده‌ وه‌كو بزمارێك وابوو له‌ تابووتی سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) داكووترا. له‌به‌رئه‌وه‌ی خۆی به‌ دارێژه‌ری سه‌ره‌كی ئه‌و نه‌خشه‌و پلانانه‌ داده‌نرێت. هه‌رووه‌ها ئه‌و گۆرانكاری و ڕووداوانه‌و باسوخواستی ئه‌م مه‌له‌سه‌یه‌ زۆر به‌شێوه‌یه‌كی ڕێكوپێك و ڕۆژانه‌ بۆی ده‌كرایه‌ ڕاپۆرت و بۆی ڕه‌وانه‌ ده‌كرا، ته‌نانه‌ت بۆیه‌ یه‌ك جاریش ڕووی نه‌داوه‌ ئه‌م سوڵتانه‌ هه‌واڵی قه‌سابخانەو كۆشتاری هاوولاَتیانی ئه‌رمه‌ن كار له‌دڵە ره‌قه‌كه‌ی بكات .

ئه‌وه‌ كاتێك بوو به‌شێك له‌ هاوولاَتیانی توركیا و زۆربه‌ی زۆری كوردان به‌رامبه‌ر ئه‌م كاره‌ساته‌ مرۆییه‌ له‌گه‌ڵ بێگانه‌كاندا هاوده‌نگ بوون و له‌ماوه‌ی ئه‌و سێ ساڵه‌ی جینۆسایده‌كه‌ی به‌ پچرپچر تێدا به‌رده‌وام بوو، ئه‌وه‌ بوو كوردان به‌شێكی زۆری ئه‌رمه‌نییه‌كان له‌ناو ماڵه‌كانی خۆیاندا پاراست، چۆنیه‌تی كۆشتاری ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌ ترابزون وه یه‌ك ئه‌رمه‌نییه‌ش به‌ زیندوویی ده‌ربازی نه‌بوو له‌لایه‌ن بازرگانییه‌كه‌ی نه‌مساوی به‌چاوی خۆیه‌وه‌ بینیبووی كه‌ كه‌شتییه‌كی بارهه‌ڵگرییه‌كی كۆمپانیای لویدزی پێ بووه‌، چۆن ئه‌رمه‌نییه‌كان خۆیان هاویشتووته‌ ناو ده‌ریاوه‌، به‌لاَم مه‌له‌وانه‌ توركه‌كان ده‌یانگرتن و ده‌یانخنكاندن له‌ناو ئاودا، ئه‌وه‌ی گه‌یانده‌ سه‌رانی ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپییه‌كان
.

یه‌كێك له‌ كارمه‌نده‌كانی بالیۆزخانه‌ی به‌ریتانیا به‌ناوی جێڕاڵد فیتزمۆریس بوو، یه‌كه‌مین ڕاپۆرتی سه‌باره‌ت به‌ سوتاندنی به‌ئانقه‌ستی نزیكه‌یی (3) هه‌زار هاوولاَتی ئه‌رمه‌ن گه‌یانده‌ به‌ریتانیا كه‌ له‌ كلێسای گه‌وره‌ی شاری ئۆرفه‌ی باكووری كوردستان له‌لایه‌ن توركه‌كانه‌وه‌ سوتێنران. به‌پێی ئه‌و ڕاپۆرته‌، ئه‌و هاوولاَتییه‌ ئه‌رمه‌نییانه‌ په‌نایان بردبووه‌ به‌ر ئه‌و كلێسایه‌ كه‌ جێگه‌ی چه‌ند هه‌زار كه‌سی گرتووه‌، به‌هیوای ئه‌وه‌ بوون كه‌ كه‌س ده‌ستدرێژی نەكاته‌ سه‌ر كلێسا. ئه‌م هیوایه‌ تا چه‌ندر ِۆژێك هاته‌دی، كه‌س په‌لاَماری ئه‌و كلێسای نه‌دا، به‌لاَم دواتر سه‌ربازه‌ توركه‌كان ده‌وری كلێسای ناوبراویان دا، ڕۆژی شه‌ممه‌ ڕێكه‌وتی (28_كانوونی یه‌كه‌م_1894) سه‌ربازانی تورك له‌گه‌ڵ هه‌ندێ له‌ خه‌ڵكی په‌لاَماری مالاَنه‌كانیان دا كه‌ كه‌وتبوونه‌ گه‌ڕه‌كه‌ ئه‌رمه‌ن نشینه‌كان، ئه‌وه‌ بوو تالاَن وبرۆ ده‌ستیپێكرد و دواتر ڕه‌شه‌كۆژی سامناكی ئه‌رمه‌نییه‌كانیان ڕوویدا، ڕۆژی یه‌كشه‌ممه‌ ڕێكه‌وتی (28_كانوونی یه‌كه‌م_1894) سه‌ربازانی تورك له‌گه‌ڵ هه‌ندێ له‌ خه‌ڵكی په‌لاَماری كلێسای گه‌وره‌ی ئۆرفه‌یان داو ئیتر به‌مشێوه‌یه‌ تالاَن و كۆشتاری ئه‌رمه‌نییه‌كان له‌ناو كلێسادا ده‌ستیپێكرد، چونكه‌ جێڕاڵد فیتزمۆریس به‌ چاوی كاغه‌زێكی بینیبوو كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ ستوونه‌كانی كلێساوه‌ كراوه‌ كه‌ قه‌شه‌ێكی ئه‌رمه‌نی ڕایگه‌یاندووه‌ شه‌وی شه‌ممه‌ دوایین مه‌راسیمی ئاینییان بۆ نزیكه‌یی (1800) هاوولاَتی سیڤلی ئه‌رمه‌ن ئه‌نجام داوه‌.

سه‌ره‌تا توركه‌كان ده‌ستیان به‌ ته‌قه‌ كردن به‌ره‌و كلێسا و دواتر په‌لاَماری ده‌رگاكه‌یان و شكاندیان و ئه‌وه‌ی هاته‌ به‌رده‌میان ده‌یانكۆشت و ئه‌و ئافره‌ت و مندالاَنه‌ی په‌نایان برده‌ به‌ هۆڵی كلێساكه‌ كا و پوشێكی زۆری لێبوو به‌ هۆی شه‌وانه‌ له‌وێ خه‌وتوو بوون ئه‌وه‌بوو توركه‌كان نزیكه‌یی (30) ته‌نه‌ی نه‌وتیان به‌و كا و پوشه‌دا كرد ئاگریان تێبه‌ردا و ئیتر ئه‌و ئافره‌ت و مندالاَنه‌ی ئه‌رمه‌نی له‌ ناویدا بوون سووتان. كۆشتنی دوو پرۆفیسیۆری ئه‌رمه‌نی له‌ كۆلێژی ئایینی ئه‌مریكی كاریان ده‌كردو ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی توڕه‌ بوونی ئه‌مریكییه‌كان به‌رامبه‌ر به‌ توركه‌كان ئه‌م توڕه‌ییه‌ به‌ ڕاده‌یه‌ك بوو سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) ناچار بوو ڕێگه‌ بدات به‌ یه‌كێك له‌ ڕۆژنامه‌نووسه‌كانی ڕۆژنامه‌ی نیۆریۆرك هێڕاڵدی ئه‌مریكی كه‌ ناوی گۆردۆن بێنێت بوو سه‌ردانی بكات و هه‌روووه‌ها سوڵتان ناچاركرا ڕێگه‌ بدات به‌ ڕۆژنامه‌نووسێكی تری هه‌مان ڕۆژنامه‌ تا بۆ مه‌به‌ستی ئاماده‌كردنی ڕاپۆرتێك سه‌ردانی ئه‌و ناوچانه‌ بكات كه‌ ڕه‌شه‌كۆژی ئه‌رمه‌نییه‌كانی لێ ڕووی داوه‌ به‌ مه‌رجێك كه‌سێكی بێلایه‌ن بێت , ئه‌و دووكه‌سه‌ ئاوا به‌و شێوه‌یه‌ باسیان له‌كۆشتیاری ئه‌وكاته‌ی ئه‌رمه‌نییه‌كان كردووه‌ : (ئه‌گه‌ر بڵێین نزیكه‌یی په‌نجا هه‌زار كه‌س گیانیان له‌ده‌ست داوه‌ , به‌راوردێكی میانڕه‌وانه‌ و دوور له‌ موباله‌غه‌مان كردووه‌, چونكه‌ له‌و ژماره‌یه‌دا ئه‌وانه‌ حساب نه‌كراوه‌ن كه‌ له‌ سه‌رمان و برسان گیانی له‌ ده‌ستداوه‌.

دواتر شۆڕشگیره‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان له‌ ئه‌ستانبوڵی پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان ده‌ستیان دایه‌ هه‌ندێ هێرش بۆ سه‌ر ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌ت وه‌كو ده‌ست به‌ سه‌ردا گرتنی بانكێكی ده‌وڵه‌ت ئه‌م ڕووداوه‌ له‌ كۆتاییه‌كانی مانگی ئابی ساڵی(1896) ڕووی دا و دواتر شۆڕشگیره‌ئه‌رمه‌نییه‌كان كه‌ نزیكه‌یی بیست بوون له‌ ڕێگه‌ی سه‌رۆكی بانكه‌ كه‌ ناوی ئێدگار روینسنت بوو كه‌سێكی ئینگیز بوو خۆیان ده‌ربازكرد وه‌ به‌ گه‌شتییه‌كه‌ی ئه‌و ئه‌ستانبوڵی پایته‌ختیان به‌جێ هێشت , ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ ئه‌و ناوه‌ندگیریه‌ كه‌ بالیۆزخانه‌ ئه‌وروپییه‌كان ئه‌نجامیان دا, به‌لاَم له‌ هه‌مان ڕۆژی ڕووداوه‌كه‌ توركه‌كان له‌ تۆڵه‌ی ئه‌وكاره‌دا نزیكه‌یی (7) هه‌زار ئه‌رمه‌نییه‌كانیان سه‌ربڕی. ئامانجی بیست كه‌سه‌ شۆڕشگیره‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان دزینی پاڕه‌ و زێری بانكه‌كه‌ نه‌بوو به‌ڵكو ئامانجیان گه‌یاندنی ده‌نگی ئازار وكاره‌ساته‌كانی نه‌ته‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن بوو به‌ دنیای ده‌ره‌وه‌ كه‌ له‌ ناوچه‌كانی باكووری كوردستان و توركیا ده‌رحه‌ق به‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان كرابوو .

پاش ئه‌وه‌ی كاردانه‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م كۆشتاره‌ زۆر خێرا بوو, و هه‌واڵی ئه‌م ڕه‌شه‌كۆژه‌یه‌ به‌ خێرایی به‌ سه‌رانسه‌ری ولاَتانی ئه‌وروپادا بلاَبووه‌, وله‌ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێكدا سه‌رانی ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپییه‌كان به‌ ته‌لگراف ناڕه‌زایه‌تیان بۆ سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) نارد , تییاندا هۆشیاری ئه‌وه‌یان دا به‌و سوڵتانه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و حینۆسایده‌ به‌رامبه‌ر ئه‌رمه‌نییه‌كان ڕانه‌گرێ ئه‌وا نه‌ك هه‌ر تاج و ته‌ختی خۆی بگره‌ سه‌لته‌نه‌تی به‌ره‌ بابی عوسمانییه‌كان ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ ئه‌وه‌ بوو ئیتر به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌م جینۆسایده‌ ڕاگیرا كه‌ نزیكی (200)هه‌زار هاوولاَتییانی بێ تاوانی ئه‌رمه‌نییه‌كانیان ڕه‌شه‌كوژ كرد.

سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) جارێكی تر له‌ یاداشته‌كانی دا له‌ شوێنێكیدادووباره‌ باسی له‌ كێشه‌ی ئه‌رمه‌نه‌كان كردووه‌ ده‌ڵێت : (ده‌رباره‌ی گرفتی ئه‌رمه‌ن زۆر نووسراوه‌ و قسه‌ی زۆری تێدا كراوه‌ . تێكشكاندنی شۆڕشه‌كه‌ی ئه‌رمه‌ن به‌ شێوه‌یه‌كی خوێناوی له‌بایه‌زید له‌ ساڵی(1877ز) بیانوویه‌ك بوو به‌ ده‌ستی سیاسه‌تمه‌دارانی ئه‌وروپاوه‌ بوو تا فشار بخه‌نه‌ سه‌رمان , داواكارییه‌كانیشیان بۆ ئه‌نجامدانی چاكسازی له‌ كاروباری ئه‌رمه‌نه‌كاندا, به‌هانه‌یه‌كی بێ ناوه‌ڕۆكه‌ . ئینگلیزه‌كان پێداگرییان كرد له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی مادده‌یه‌ك ده‌رباره‌ی چاكسازیكردن له‌ كاروباری ئه‌رمه‌ندا بخرێته‌ ناو په‌یماننامه‌ی به‌رلینه‌وه‌ , به‌لاَم جگه‌ له‌ ئینگلیز , هیچ ده‌وڵه‌تێكی گه‌وره‌ی تر داوای هیچ شتێكی ئه‌وتۆی بۆ ئه‌رمه‌نه‌كان نه‌كرد, چونكه‌ هیچ هۆیه‌ك له‌ ئاردا نه‌بووكه‌ پێویست بكات وابكه‌ن .

ڕۆژنامه‌یه‌كی ئینگلیزی بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ حكومه‌ته‌كان هۆی ڕوودانی شۆڕشه‌كانن نه‌ك گه‌ل , له‌ ڕستیدا ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ به‌ سه‌ر گرفتی ئه‌رمه‌ندا پیاده‌ نابێت , چونكه‌ئه‌رمه‌نه‌كان به‌ ده‌ستی ده‌ره‌كی خۆیان گلانده‌ یاخیبوونه‌وه‌ , ئه‌رمه‌ن به‌ سروشتی خۆی گه‌لێكی زیت و وریایه‌ حه‌زی له‌ چێژ و ڕابواردنی دونیایه‌ , بۆیه‌ ده‌بێت له‌ پشتی شۆڕشه‌كه‌یانه‌وه‌ پاڵنه‌ری تر هه‌بێت . مزگێنیده‌ره‌ ئه‌نگۆ ئه‌مریكییه‌كان , له‌ خۆرهه‌لاَتی ئیمپراتۆرییه‌ته‌كه‌ماندا سه‌رقاڵی بلاَوكردنه‌وه‌ی پێڕه‌وی پڕۆتستانتی بوون و چه‌ندین كاری بێزاركه‌رانه‌یان دژی موسوڵمانه‌كان كرد , ئه‌رمه‌نه‌كان هاتن و وایانزانی ئه‌وانیش ده‌توانن هه‌مان ڕۆڵی پێشینه‌ مزگێنیده‌ره‌كانیان ببینن و ڕه‌فتاری قین له‌ دلاَنه‌ بكه‌ن بێئه‌وه‌ی سزای ڕه‌فتاره‌كانیان وه‌ربگرن .

شتێكی پێكه‌نیناوییه‌ ئه‌گه‌ر بڵێن پشێوییه‌كانی ئه‌رمه‌ن پلانڕێژكراو نه‌بوو! ئه‌و پشێوییانه‌ دوای دامه‌زراندنی قوتابخانه‌یه‌كی ئایینی له‌ مه‌زریگۆن له‌ ساڵی (1865ز) سه‌ریهه‌ڵدا , ده‌رچووانی ئه‌و قوتابخانه‌یه‌ كه‌وتنه‌ دامه‌زراندنی ڕێكخراوێك به‌ مه‌به‌ستی كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن له‌ یه‌ك ئۆمه‌تدا , ڕوونیش بوه‌وه‌ كه‌ ڕێكخراوه‌ شۆڕشگێڕییه‌كه‌ی ئه‌رمه‌ن له‌ (ئه‌سینا) بڕیاریداوه‌ جاڕی یاخیبوون له‌ ولاَته‌كه‌مان بدات , پاشان ڕێكخراوی وه‌ك (ئه‌ندۆن ڕێدگوری) به‌ بۆنه‌ی سه‌ری ساڵی (1882ز)ه‌وه‌ ده‌ركه‌وت و چه‌ندین بلاَكراوه‌ی به‌ دیواره‌كانی كه‌نیسه‌كانی ئه‌رمه‌ندا هه‌ڵواسی و بانگه‌شه‌ی بۆ سه‌رپێچی و یاخیبوونی ئاشكراده‌كرد. باپرسیار بكه‌ین چ ده‌وڵه‌تێك به‌رامبه‌ر ئه‌م كرده‌وانه‌ دان به‌ خۆیدا ده‌گرێت، وه‌ك ئێمه‌ كردمان؟ سالاَن تێپه‌ڕین و ئه‌رمه‌نه‌كان زیاتر ده‌ستیان دایه‌ بێزاركردن، ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی زیادبوونی تووڕه‌یی و قینی گه‌له‌كه‌مان و به‌رزه‌ پێ لێیان هه‌ڵستا .

له‌ ڕووسیا جووه‌كان قه‌لاَچۆكران , ئایا هیچ ده‌وڵه‌تێكی گه‌وره‌ بوێریی ئه‌وه‌ی تێدابوو ڕێگه‌ له‌ برا مه‌سیحییه‌كانی خۆی بگرێت ؟ به‌لاَم ئه‌گه‌ر موسوڵمانه‌كانی تێدا بێت , ئه‌وه‌ مه‌سه‌له‌كه‌ جیاوازه‌ , ئینگلته‌را ته‌واو كه‌لله‌یی بوو, هه‌ڕه‌شه‌ی لێكردین خۆی بكات به‌ خاوه‌نی گرفتی ئه‌رمه‌ن , ئه‌م گرفته‌ بۆ ئه‌و گونجاوه‌ چونكه‌ ده‌بێته‌ هۆی نانه‌وه‌ی ئاشوب له‌ خۆرهه‌لاَت , جارێكی تریش له‌ به‌رلین ئه‌وه‌ سه‌لمایه‌وه‌ كه‌ حكومه‌ته‌كه‌ی ئێمه‌ هیچ شتێكی له‌ باردا نه‌بوو بۆ ڕێگرتن له‌ تووڕه‌یی جۆش سه‌ندووی گه‌ل كه‌ دواتر قه‌لاَچۆكردنی ئه‌رمه‌نه‌كانی لێكه‌وته‌وه‌ , ئه‌ڵمانه‌كانیش هه‌مان هه‌ستیان به‌رامبه‌ری پۆڵۆنییه‌كان هه‌بوو , وه‌لێ ئومێدی ئه‌رمه‌ن بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ له‌وه‌لا تێناپه‌ڕێت كه‌ زینده‌ خه‌ونێك بێت , ئه‌وان به‌ سه‌ر ئارسۆدۆكس و پڕۆتستانت و كاسۆلیكدا دابه‌ش بوون , ململاَنێی نێوان ئه‌م پێڕه‌وانه‌ ڕۆژێك له‌ ڕۆژان هێور نه‌بۆته‌وه‌, ئیتر چۆن ده‌توانن ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ دابمه‌زرێنن ؟ ملیۆنێك ئه‌رمه‌ن له‌ ڕووسیایه‌, دوو ملیۆنیان له‌ ئێران , هه‌رووه‌ها ملیۆن ونیوێكیشیان سه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانین , دواجار مێژوو شایه‌ته‌ كه‌ خاسییه‌ته‌كانی ئه‌رمه‌ن بواریان پێناده‌ن له‌ سه‌ر زه‌وی ده‌وڵه‌تێك بۆ خۆیان دابمه‌زرێنن و ده‌وامیش بكات
.

جارێكی تر له‌ یاداشته‌كانی دا له‌ چه‌ند شوێنێكی تر ده‌رباره‌ی باسی له‌ كێشه‌ی ئه‌رمه‌نه‌كان كردووه‌ كه‌ ده‌ڵێت : (بواری ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ نییه‌ نكوڵی بكه‌ین له‌وه‌ی ئه‌رمه‌نه‌كانی ویلاته‌یه‌ته‌كانی خۆرهه‌لاَتمان له‌ سكالاَكانیاندا له‌ سه‌ر هه‌قن , به‌لاَم ده‌بێت ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ زێده‌ڕۆییشی تێدا ده‌كه‌ن , وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ تاو ئازارێك بگرین كه‌ نه‌یان چه‌شتووه‌ , ئه‌وان گه‌لێكی ترسنۆكن , وه‌كو ژن ناز ده‌كه‌ن , خۆیان ده‌ده‌نه‌ په‌نای ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان وله‌ به‌رپڕوپووچترین هۆ هاواریان لێ به‌رز ده‌بێته‌وه‌ . به‌لاَم كورده‌كان , به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ , به‌هێز و پڕگوڕ و تینن , ڕه‌ق و جیڕن, شوانكاره‌ن,له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ له‌و ویلاته‌تانه‌دا ده‌ژین , بۆیه‌ به‌ چاوی بیانییه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ ئه‌رمه‌نه‌كان . لێره‌ كورده‌كان ئاغان وئه‌رمه‌نیش كۆیله‌ . ڕه‌وشی ئه‌م ویلایه‌تانه‌ قه‌یراناوییه‌ , پێویسته‌ نوێنه‌رانی ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان درك به‌و ناڕه‌حه‌تییانه‌ بكه‌ن كه‌ ڕووبه‌رووی پڕۆژه‌كانی چاكسازیكردن, ئه‌وه‌ی ئه‌وان پێشنیاریانكردووه‌ ده‌بێته‌وه‌, به‌لاَم هه‌یهات ! ئه‌وانه‌ به‌ پێی پێوه‌ره‌ ئه‌وروپییه‌كان شته‌كان ده‌پێون , ئایا ئه‌وروپییه‌كان ده‌زانن كۆمه‌ڵگایه‌ك له‌ ئاستی ساده‌ی شارستانێتیدا بێت , پێویستی به‌ چییه‌ ؟ ئایا ده‌زانن ولاَته‌كه‌ چه‌ند هه‌ژاره‌, هه‌ر كورتهێنانێكی خه‌له‌ و خه‌رمان و به‌روبووم ده‌بێته‌ هۆی برسێتی و قات و قڕی , ئێمه‌ ئه‌گه‌ر بتوانین پێداویستییه‌ خۆراكییه‌كان ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ دابین بكه‌ین , كارامه‌ن ده‌بین , به‌لاَم قوتابخانه‌ یان دامه‌زراوه‌ گرنگه‌كانی تر , ئه‌وه‌ له‌ پله‌یه‌كی خوارتردا دێن . پێشكه‌وتنی خێرا له‌ ڕه‌وشی ئابوری له‌مجۆره‌دا , شتێكی مه‌حاڵه‌ چاككردنه‌وه‌ی وێرانێك كه‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ له‌ وێرانبووندایه‌ سه‌خته‌ . ئایا بارودۆخی ئه‌ودیو سنور له‌ ڕوسیا له‌ هی ئێمه‌ باشتره‌ ؟ ئایا ئه‌رمه‌ن له‌وێ كه‌وتونه‌ته‌ جوڵه‌ وه‌ك له‌ ولاَتی ئێمه‌ ده‌جوڵێن. له‌ یاداشته‌كانیدا له‌ باسی ئه‌رمه‌ن درێژه‌ی پێده‌دات و ده‌ڵێت : (نێوده‌نده‌ بازرگانییه‌ ئه‌وروپییه‌كان نیگه‌رانییه‌كی زۆر به‌رامبه‌ری گرفتی ئه‌رمه‌نی ده‌رده‌بڕن , و بایه‌خێكی زیاتر له‌وه‌ی پێده‌ده‌ن كه‌ شایسته‌یه‌تی . هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌ كۆمپانیا ئه‌وروپییه‌كان قه‌رزی بازرگانی نه‌ده‌ن به‌ پیاوانی كارگوزاری لای ئێمه‌ . له‌ ڕاستیدا لێره‌ شتێكی وه‌ها نییه‌ پێویستی به‌ تۆقین بێت. ڕاسته‌ بازرگانی جومله‌فرۆشی به‌ده‌ستی ئه‌رمه‌نه‌كانه‌وه‌ بوو، به‌ ،هۆی ڕووداوه‌كانی ئه‌م دواییه‌وه‌, ئه‌وانیش به‌ره‌و ئینگلته‌را و ئه‌مریكا ڕه‌ویان كردووه‌ , به‌لاَم ئایا ئه‌ستانبوڵ هه‌ژار كه‌وت ؟ تا ئێستا هیچ كالاَكانی ئه‌رمه‌نی به‌كارده‌هێنا؟ گه‌لی ئێمه‌ نه‌بوو كه‌ پاڕه‌ی پێده‌دان له‌ به‌رامبه‌ری ئه‌و كالاَیانه‌دا ؟ سه‌رچاوه‌كانی ده‌وڵه‌مه‌ندیی ئه‌رمه‌نه‌كان هێشتا ماون و وشكیان نه‌كردووه‌ . خه‌ڵكێك هه‌ردێن و بۆشایی ئه‌وانه‌ی ڕه‌ویان كردووه‌ پڕده‌كه‌نه‌وه‌ تا سوود له‌و سه‌رچاوانه‌ وه‌ربگرن . وه‌ له‌ دوا یاداشتیدا سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) به‌م شێوه‌یه‌ باسی له‌گرفتی ئه‌رمه‌ن كردووه‌, ده‌ڵێت : (ده‌ڵێن باڵیۆزی ئه‌ڵمانیا بارۆن (دوسارومایلسیكین) چه‌ند داتایه‌كی وردی ده‌رباره‌ی ڕووداوه‌كانی ئه‌رمه‌ن داوه‌ به‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی به‌رلین , ڕۆژمه‌وانه‌كه‌ش هه‌ستاوه‌ وكۆمێنتێكی دوور و درێژی له‌ سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ نووسیوه‌ . ئه‌گه‌ر ئه‌م قسانه‌ ڕاستی هی باڵیۆزه‌كه‌ بن , ئه‌وه‌ ئێمه‌ مافی خۆمانه‌ زویر بوونی توندی خۆمان به‌رامبه‌ری ڕابگه‌یه‌نین . ئه‌و ئێمه‌ تۆمه‌تبار ده‌كات به‌وه‌ی له‌ سزای چه‌ند گوناهبارێكدا ده‌ستمانكردووه‌ به‌ له‌ ناوبردنی ئه‌رمه‌ن له‌ سه‌ر و خواری ولاَتدا, به‌ خه‌ڵكیش ڕاده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئێمه‌ له‌ سه‌ر لیواری قه‌یرانێكی ئابوری زۆر مه‌ترسیدارین . هه‌رووه‌ها ده‌ڵێت ئێستاكه‌ ئاسایین وتوانای ئه‌وه‌مان نییه‌ چاكسازی بكه‌ین , هه‌رگیز ڕۆژێك له‌ ڕۆژان له‌ ڕێزه‌ی ئه‌وروپییه‌كاندا نابین , هه‌ڵه‌ت و په‌ڵیتی تریش زۆر ده‌ڵێت. مادام باڵیۆزی ئه‌ڵمانی ڕێگه‌ی به‌ خۆی دا له‌مجۆره‌ مه‌له‌سه‌ مه‌ترسیداره‌ بدوێت , ئه‌وا ئێمه‌ش ده‌ڵێین باشه‌ , به‌لاَم ده‌بوو باسی كۆبوونه‌وه‌ تایبه‌تییه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ من نه‌كات , كه‌ چه‌ند ئامۆژگارییه‌كی دیاریكراوی پێشكه‌ش كردم . له‌ فه‌رهه‌نگی سیاسه‌تدا ئه‌مه‌ ڕه‌فتارێكی شایسته‌ نییه‌ و پێچه‌وانه‌ ئه‌و نه‌ریتانه‌یه‌ كه‌ له‌م بواره‌دا پێڕه‌و ده‌كرێن .

پوخته‌ی قسه‌ : گرفتی ئه‌رمه‌ن كاری ناوخۆی خۆمانه‌ . ئه‌م دیپلۆتكاره‌ ڕای بیر و بۆچوونی خۆی بۆ ڕای گشتی كه‌شفكردووه‌ بێئه‌وه‌ی له‌ حكومه‌ته‌كه‌یه‌وه‌ فه‌رمانی پێكرابێت , ئه‌وه‌ له‌ كه‌مترین خه‌ملاَندندا , كارێكی خراپی كردووه‌ . وه‌ له‌سونگه‌ی ئه‌م چه‌ند یاداشته‌ی سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) سوڵتانی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كانه‌وه‌ له‌ باره‌ی یه‌كه‌مین جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌كانه‌وه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌وا توركه‌كان خۆیان كۆمه‌ڵكۆژی ئه‌رمه‌نه‌كان كردووه‌ له‌گه‌ڵ به‌شداری ئه‌و كوردانه‌ی كه‌ لایه‌نگیری ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كانیان كردووه‌ واته‌ جاشی ئه‌وان بوون وه‌كو چه‌كدارانی سوپا (سواره‌) ی حه‌میدیه‌ له‌و جینۆسایده‌دا نه‌ك كوردان وه‌ك نه‌ته‌وه‌ به‌شداریان له‌م ڕه‌شه‌كۆژه‌دا كرد بێت كه‌ئه‌مه‌ له‌ قسه‌كانی سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) دیاره‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ وه‌ ئه‌م ناداته‌ پاڵ نه‌ته‌وه‌ی كورد كه‌ له‌ ویلایه‌ته‌كانی خۆرهه‌لاَتی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان به‌شی هه‌ره‌ زۆریان كورد بوون , و به‌ڵكو كوردان به‌شێكی زۆری ئه‌رمه‌نییه‌كانیان له‌ ناو ماڵه‌كانی خۆیان حه‌شار داوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی نه‌كه‌ونه‌ به‌ر نه‌فره‌تی توركه‌كان و هه‌رووه‌ها سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) گرفتی ئه‌رمه‌ن به‌كاروبارێكی ناوخۆیی داده‌نێت نه‌ك گرفتێكی نه‌ته‌وه‌كه‌ی زولم لێكراوه‌ی وكو نه‌ته‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن كه‌ به‌ر چاوی كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی ئه‌وكات ڕه‌شه‌كۆژ ده‌كران . و له‌ ساڵی (1908ز) دا كۆمه‌ڵه‌ی توركه‌ لاوه‌كان (ئیتیحاد و ته‌ره‌قی) كوده‌تایان به‌ سه‌ر ده‌سه‌لاَتدا كرد وه‌ له‌ڕێكه‌وتی(27_ئه‌بریل_1909) سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م (1876-1909ز) سوڵتانی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان له‌ ده‌سه‌لاَت لادا وه‌ سوڵتان مه‌حمه‌دی پێنجه‌م (ڕه‌شاد) (1909-1918ز) چووه‌ سه‌ر ته‌ختی سوڵتانی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان , كه‌ له‌ سه‌ره‌تادا كۆمه‌ڵه‌ی توركه‌ لاوه‌كان (ئیتیحاد و ته‌ره‌قی) واخۆیان نیشان ده‌دا كه‌وا لایه‌نگیری مافه‌ ڕه‌وا و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی نه‌ته‌وه‌ نا توركه‌كانن به‌لاَم دواتر هه‌ڵویستیان گۆڕا به‌ ئاڕاسته‌ی ڕه‌گه‌زپه‌رستییدا رۆیشتن , ئه‌وه‌ بووله‌ ساڵی (1909ز) له‌ ناوچه‌ی كیلیكیه‌ نزیكه‌یی (30) هه‌زاری ئه‌رمه‌نییان كۆشت
.

دووه‌م/كۆمه‌ڵكۆژیی یه‌كه‌می ئه‌رمه‌نییه‌كان

له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان ڕۆژ به‌ڕۆژ بارودۆخی نه‌ته‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن له‌ باكووری كوردستان و ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان به‌ره‌و خراپی هه‌نگاوی ده‌نا به‌تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی والییه‌كانی پێشوو له‌ شه‌ش ویلایه‌ته‌كه‌ی باكووری كوردستان لادران وه‌ والی نوێ به‌ تابیه‌ت دانانی جه‌واد به‌گ (ناڵبه‌ند) به‌ والی پارێزگای وان له‌ باكووری كوردستان ئه‌و كه‌سه‌ زاوای ئه‌نوه‌ر به‌گ یه‌كێك بوو له‌ سه‌ركرده‌كانی كۆمه‌ڵه‌ی توركه‌ لاوه‌كان (ئیتیحاد و ته‌ره‌قی) جه‌واد به‌گ (ناڵبه‌ند) ده‌ستی به‌ هه‌ر ئه‌رمه‌نێك گه‌یشتبایه‌ زیندانی ئه‌كرد و ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ی زۆری ئه‌دا وه‌ دواتر ناڵی ده‌كرد هه‌ر بۆیه‌ نازناوی ناڵبه‌ندیان لێنا, به‌و شێوه‌یه‌ش نه‌ته‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن له‌ باكووری كوردستان و توركیا ڕووبه‌رووی گه‌وره‌ترین تراژیدیای مرۆیی بووه‌ كه‌ وێنه‌ی نه‌بووه‌ له‌ مێژووی نوێی ئه‌رمه‌ن و ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان، بێجگه‌ له‌و تراژیدیانه‌ی به‌سه‌ر هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی كورد و ئیسرائیلدا هاتووه‌.

به‌ر له‌و كاره‌ساته‌ گروپ و كۆمه‌ڵه‌ و پارته‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان خۆیان بۆ شه‌ڕی توركه‌كان ئاماده‌ ده‌كرد به‌تایبه‌ت گروپی تاشناكسوتیونی ئه‌رمه‌ن (گروپی فیدراسیۆنی شۆڕشگێڕی گه‌لی ئه‌رمه‌ن) له‌ شاری ئه‌رزه‌رۆمی باكووری كوردستان كۆنگره‌ی خۆی به‌ست تاوتۆیی حاڵه‌تی ئاماده‌باشی و توانای گه‌لی ئه‌رمه‌نییه‌كان ده‌كرد بۆ شه‌ڕ كردن له‌ دژی ده‌وڵه‌ت و سوپای تورك , هه‌رووه‌ها ڕووسه‌كان ئومێدیان دابوو به‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان كه‌له‌ پاش دوای شه‌ڕی نێوان عوسمانییه‌كان و ڕووسیای قه‌یسه‌ری له‌ سه‌ر سنوی نێوان باكووری كوردستان و ڕووسیای قه‌یسه‌ری له‌ میانه‌ی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانیدا , یارمه‌تی ئه‌رمه‌ن ده‌ده‌ن بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی ئه‌رمینیا له‌ به‌شێكی باكووری كوردستان و ئه‌رمینیای ئێستا , به‌لاَم هه‌ندێك سه‌ركرده‌ی تری ئه‌رمه‌نه‌كان چاوه‌ڕانی ده‌رئه‌نجامی شه‌ڕیان ده‌كرد و نیگه‌ران بوون كه‌وا ئه‌رمه‌ن ڕووبه‌رووی كۆمه‌ڵكۆژی بێته‌وه‌ وه‌ نیگه‌رانه‌كه‌یان ڕاست ده‌رچوو, چونكه‌ ئه‌رمه‌نه‌كان تووشی تراژیدیایه‌كی ترسناك بوونه‌وه‌ .

به‌ر له‌ ده‌ستپێكی ئه‌وكاره‌ساته‌ سه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ی توركه‌ لاوه‌كان (ئیتیحاد و ته‌ره‌قی) ی توركه‌ عوسمانییه‌كان له‌و ساته‌دا داوایان له‌ گروپی تاشناك وگروپه‌كانی تری ئه‌رمه‌نی كرد بانگه‌واز بۆگه‌لی ئه‌رمه‌ن بكه‌ن یارمه‌تی سوپای عوسمانی بده‌ن له‌ دژی سوپای ڕووسیای قه‌یسه‌ری له‌ به‌ره‌ی قه‌وقاز و ڕاپه‌رن به‌لاَم گروپی تاشناكی ئه‌رمه‌نی ئه‌م داوایه‌ی سه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ی توركه‌ لاوه‌كان (ئیتیحاد و ته‌ره‌قی) ڕه‌تكردووه‌ , وه‌ ئه‌م هه‌ڵویسته‌ی گروپی تاشناكسوتیونی ئه‌رمه‌ن (گروپی فیدراسیۆنی شۆڕشگێڕی گه‌لی ئه‌رمه‌ن) و گروپه‌كانی تری ئه‌رمه‌نه‌كان بیانووی دایه‌ ده‌ست سه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ی توركه‌ لاوه‌كان (ئیتیحاد و ته‌ره‌قی) به‌ گشتی و سێكۆچه‌ی دیكتاتۆری هه‌ر سێ ئه‌نوه‌ر پاشای وه‌زیری جه‌نگ و ته‌لعه‌ت پاشا وه‌زیری ناوخۆ و جه‌مال پاشا سوپا سالاری كوسته‌نته‌نییه‌ كه‌وا ده‌ست بكه‌ن به‌ جێ به‌ جێ كردنی پلانی كۆمه‌ڵكۆژی گه‌لی ئه‌رمه‌ن .

له‌ ڕێكه‌وتی(24_4_1915) نزیكه‌یی (250) كه‌سایه‌تی ئایینی وكۆمه‌لاَیه‌تی و بازرگانی ئه‌رمه‌نی له‌ شاری ئستانبوڵی پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان ده‌ست به‌ سه‌ركران وه‌ دواتر سه‌رجه‌میان كۆژران به‌مه‌ش كاره‌ساته‌ تراژیدیاكه‌ی گه‌لی ئه‌رمه‌ن گه‌یشته‌ لوتكه‌ی خۆی . و به‌ پێی ئه‌و ڕاپۆرتانه‌ی ئینگیزه‌كان له‌ تشرینی یه‌كه‌می ساڵی (1916) گه‌ێنرایه‌ په‌رڵه‌مانی ولاَته‌كه‌یان له‌ دوو ملیۆن ئه‌رمه‌نی دانیشتووی توركیا سێ یه‌كیان ڕایانكردووه‌ بۆ ڕووسیا و باقی تریان به‌ شاره‌ گه‌وره‌كانی كوسته‌نته‌نییه‌ و ئه‌زمیر و شاره‌كانی تر بلاَبوونه‌ته‌وه‌ له‌ بارودۆخێكی له‌ نا له‌ باردا ئه‌ژیان و هه‌ر به‌ پێی ئه‌و ڕاپۆرتانه‌ ده‌ست كرا به‌ ده‌ست به‌ سه‌ر كردنی نێرینه‌كانی ئه‌رمه‌نه‌كان و خستیانه‌ زیندانییه‌وه‌ وه‌ دواتر له‌گه‌ڵ به‌ گوریس ده‌ستیان به‌سترا به‌ یه‌كه‌وه‌ و مێینه‌كان هه‌ر وا به‌ چه‌ندین كاروانی گه‌وره‌ كۆچیان پێكرا له‌ شاره‌كانی باكووری كوردستان به‌ره‌و بیابانه‌كانی سوریا و ده‌شته‌كانی عێراق وه‌كو ناوچه‌كانی حه‌له‌ب و دێرالزۆر سوریای ئێستا . ئه‌نوه‌ر پاشا له‌ وه‌لاَمی د. جۆهانس لیسیۆسی ئه‌ڵمانیدا هه‌وڵی ناوبژیوانی ده‌دا و ده‌یویست سه‌رانی توركیا له‌ كۆشتیاری ئه‌رمه‌ن پاشگه‌ز بكاته‌وه‌ , گووتی : (له‌وه‌تی من و هاوه‌ڵه‌كانم حوكممان به‌ ده‌سته‌وه‌ گرتووه‌ , چیمان له‌ ده‌ست هاتووه‌ كردووه‌مانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن مافه‌كانیان وه‌ربگرن . ئێمه‌ ده‌مانه‌وێ دادگه‌ری ره‌ها پیاده‌ بكه‌ین. به‌ داخه‌وه‌ هاوڕێیانی ئه‌رمه‌نت لێمان یاخی بوون و دوژمنایه‌تییان كردین . سه‌ره‌تا به‌ڵێنیاندا كه‌ ڕاستگۆبن له‌گه‌ڵمان , كه‌چی به‌ شه‌و و ڕۆژ په‌یمانه‌كه‌ی خۆیان شكاند . چه‌ندی هه‌وڵماندا نه‌كرا . گوتمان گه‌لی تورك بالاَده‌سته‌ وكه‌س ناتوانێ هیچی پێبكات , وانییه‌؟ جه‌نگ ده‌ستی پێكرد, ده‌ستیان به‌ خیانه‌ت كرد, له‌ئوردو رایانكرد پاشان به‌ر ِه‌سمی یاخی بوونی خۆیان راگه‌یاند . ئێمه‌ش ناچار بووین پێش به‌م تاوانبارانه‌ بگرین و ئیجرائاتی پێویست بكه‌ین . د. جۆهانس لیسیۆس لێیده‌پرسێ:ئایا دڵنیایت خیانه‌تیان كردووه‌ ؟ سه‌ركوتی خیانه‌ت ده‌ریارده‌یه‌كی یاساییه‌ ؟ پاشان پێی ده‌ڵێ ئیمپراتۆریای عوسمانی بێ ئه‌رمه‌ن له‌ ڕووی ئابورییه‌وه‌ تێكده‌چێ , چونكه‌ هه‌موو ئابووری و پیشه‌وه‌ری و هه‌نارده‌كاری 90% ی توركیا به‌ ده‌ست ئه‌رمه‌نه‌ . ئه‌رمه‌ن له‌ ئه‌وروپا چه‌ندین كۆمپانیا وكارخانه‌یان و خێر و بێریان بۆتان ده‌بێت وكشتوكاڵی توركیا مۆدێرن ده‌كه‌ن . ئه‌نوه‌ر پاشا ئه‌وه‌ی به‌گوێیدا ناچێ و پلانه‌كه‌ی خۆی برده‌ سه‌ر و هه‌وڵ ده‌دا تۆوی گه‌لی ئه‌رمه‌ن له‌ توركیا ببرێته‌وه‌ , ئه‌م پلانه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌نوه‌ر پاشا و ته‌لعه‌ت پاشا و جه‌مال پاشا و سه‌رانی تری كۆمه‌ڵه‌ی توركه‌ لاوه‌كان (ئیتیحاد و ته‌ره‌قی) ڕێكخرا, و ه‌ئاوا پۆلێن كرا
:

1-گواستنه‌وه‌ی لاوانی ئه‌رمه‌ن له‌ شار وگونده‌كانیان و بردیان بۆ ئوردووگاكانی كار و دورست كردنی هێڵی شه‌مه‌نده‌فه‌ر و جاده‌ سازی بۆ ئه‌وه‌ی له‌ زێدی خۆیان دوور بخرێنه‌وه‌.

2-په‌لاَماردانی ناوچه‌ ئه‌رمه‌ن نشینه‌كان و بێ چه‌ك كردنی پیاوانیان.

3-راگواستنه‌وه‌ی كه‌سانی گومانبار وئه‌وانه‌ی خراپه‌كارن له‌ ناوچه‌كه‌ بۆ شوێنی دیكه‌.

4-ڕه‌شبگیری نوخبه‌ی رووناكبیر و بیرمه‌ندی ئه‌رمه‌ن و سه‌رگوون كردنیان به‌ شێوه‌یه‌كی نهێنی له‌ لایه‌ن ڕێكخستنی تایبه‌ته‌وه‌.

5-كوشتنی ئه‌و لاوه‌ ئه‌رمه‌نییانه‌ی توانای چه‌ك هه‌ڵگرتنیان هه‌بوو.

6-كۆچیی زۆره‌ملێی پیران و په‌ككه‌وتوان ومندالاَن و دواتر كوشتیان له‌ ده‌ریاچه‌كان و پێده‌شته‌كاندا.

7-تالاَنكردنی ئه‌و ماڵ و داراییانه‌ی ئه‌رمه‌نه‌كان له‌ داوای ڕاگواستنیان لێیان به‌ جێ ده‌ما و پاشان كاوڵ كردن و سوتاندنی خانووه‌كانیان.

8-داگیركردنی موڵكی ئه‌رمه‌نه‌كان به‌ پێی یاسایه‌كی تایبه‌تی حكومی وه‌ ناویان لێنا بوو(ئه‌ملاكی مه‌تروكه‌).

9-فه‌وتاندن و سڕینه‌وه‌ی شوێنه‌واره‌ مێژووییه‌كانی شارستانیه‌تی ئه‌رمه‌ن وگۆڕینی ناوی شوێن و شار وگونده‌كان , بۆ ئه‌وه‌ی به‌ هیچ جۆرێك مۆركی گه‌لی ئه‌رمه‌نییه‌كان پێوه‌ نه‌مێنێ.

ئیتر به‌م جۆره‌ وه‌زاره‌تی ناوخۆ ئه‌م پلانه‌ی جێ به‌ جێ كرد وه‌ ئه‌وه‌ بوو له‌ سه‌ره‌تا له‌ هه‌موو گوند و شاڕه‌دێ و شاره‌كاندا خه‌ڵكی ئه‌رمه‌نییان بانگ كرد بۆ دار الحكومه‌ پاشان ده‌ستگیریان كردن وه‌ له‌ زیندان خران بێ ئه‌وه‌ی بزانن مه‌سه‌له‌كه‌ چییه‌ و له‌ سه‌ر چی ده‌ستگیر كراوه‌ن و پاشتر كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ رایانگواستن به‌ره‌و بیانه‌كانی عێراق و سوریا, ئه‌وه‌ بوو هه‌ندێ له‌ ئاغا و ده‌ره‌به‌گه‌ كورده‌كان له‌ سه‌ر ڕێگاكان په‌لاَماری ئه‌و كاروانه‌یان ده‌دا و تالاَنیان ده‌كرد و كچه‌یان ئه‌فڕاند و ئه‌و سه‌ربازانه‌ی به‌ حساب پاسه‌وانی كاروانه‌كانیان ده‌كرد به‌شداریان تێدا ده‌كرد . كه‌وا سه‌ربازانی سوپای عوسمانییه‌كان جلی كوردیان له‌ به‌ركردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌رمه‌نه‌كان بزانن كه‌وا كورده‌كانن په‌لاَماری كاروانه‌ كۆچ پێكراوه‌كان ده‌ده‌ن و تالاَنیان ده‌كه‌ن و كچه‌كیان ده‌فڕێنن بۆ ئه‌وه‌ی دووبه‌ره‌كی وشه‌ڕ بكه‌وێته‌ نێوان هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی برا .

ئه‌مریكا له‌ سۆنگه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌وا له‌ شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانی بێلان بوو , ئه‌وه‌ بوو سه‌رجه‌م كۆنسوڵه‌كانی له‌ سه‌رانسه‌ری ئیمپراتۆریای عوسمانییه‌كان كاریان ده‌كرد له‌ سه‌ر جینۆسایدی نه‌ته‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن و هه‌واڵی ئه‌و كاره‌ساته‌یان ده‌گه‌یانده‌ ڕای گشتی ئه‌مریكا له‌و سه‌رده‌مه‌دا, به‌لاَم كۆمه‌ڵه‌ی توركه‌ لاوه‌كان (ئیتیحاد و ته‌ره‌قی) نه‌یانتوانی پێش له‌ بلاَبوونه‌وه‌ی ئه‌و هه‌والاَنه‌ بگرن كه‌ له‌ ڕۆژنامه‌كاندا بلاَوده‌كرانه‌وه‌ , و له‌ ئه‌مریكا ڕای گشتی كاردانه‌وه‌ی له‌ خۆی نیشاندا وده‌وڵه‌تی ئه‌مریكا باڵیۆزه‌كه‌ی خۆی ڕاسپارد له‌گه‌ڵ ئه‌نوه‌ر پاشادا بكه‌وێته‌ دانوساندن , و له‌ یه‌كێك له‌ دانوسانده‌كاندا باڵیۆزی ئه‌مریكا پێی وابوو كه‌وا باشه‌ ڕاسته‌وخۆ ئه‌نوه‌ر له‌ ئه‌نجامی ئه‌م تاوانانه‌ به‌ به‌رپرسیار له‌ قه‌ڵه‌م نه‌دا , بۆیه‌ به‌ ئه‌نوه‌ری پاشای گوت : (من دڵنیانم له‌وه‌ی كه‌ هه‌رگیز ده‌وڵه‌ت فه‌رمانی نه‌داوه‌ ئه‌م كرده‌وه‌ توندوتیژانه‌ ئه‌نجام بدرێن و ناكرێ به‌ڕێزتان و ته‌لعه‌ت پاشا له‌م كاره‌ به‌ به‌رپرسیار بزانین . بێگومان ڕاسپێردراوه‌ ناوچه‌ییه‌كان پێیان له‌ به‌ڕه‌ی خۆیان پتر ڕاكێشاوه‌ و ئه‌م كرده‌وانه‌یان ئه‌نجام داوه‌ .

باش ده‌زانم كه‌ ناكرێ به‌ ته‌واوه‌تی هه‌ڵسوكه‌وتی ئه‌و فه‌رمانبه‌رانه‌ی له‌ ژێرده‌ستان كار ده‌كه‌ن كۆنتڕۆڵ بكرێ . ئه‌نوه‌رپاشا وه‌ك ئه‌وه‌ی سووكایه‌تییه‌كی گه‌وره‌ی پێ كرابێت , له‌ وه‌لاَمی باڵیۆزدا گوتی : (ئێوه‌ خه‌راپ به‌ هه‌ڵه‌دا چوونه‌, من باش ئاماده‌ نیم ئه‌و فه‌رمانبه‌رانه‌ تاوانبار بكرێن كه‌ له‌ ژێرده‌ستی مندا كار ده‌كه‌ن , من ئاماده‌م به‌رپرسیارییه‌تی ته‌واوی ئه‌و كردوانه‌وه‌ له‌ ئه‌ستۆ بگرم . فرمانی دوورخستنه‌وه‌ی ئه‌رمه‌نه‌كان له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌وته‌وه‌ دراوه‌
.

هه‌روه‌ها ته‌لعه‌ت پاشاش بۆچوونه‌كانی له‌ هی ئه‌نوه‌ر پاشا نزیك بوون , چونكه‌ به‌ براده‌ره‌كانی خۆی گوتبوو : (من له‌ ماوه‌ی سێ مانگدا توانیم گرفتی ئه‌رمه‌نییه‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌م , ئه‌و گرفته‌ی كه‌ عه‌بدولحه‌مید نه‌یتوانیبوو له‌ سێ ساڵدا چاره‌سه‌ری بكات). و هه‌رووه‌ها بۆ شه‌رعیه‌ت به‌خشین به‌كرده‌وه‌كه‌ی , ئاوا وه‌لاَمی په‌یامنێری ڕۆژنامه‌ی به‌ر لینیچر تاگبلاتی دابۆوه‌ و گوتبووی : (له‌سه‌ر ئه‌وه‌ سه‌رزه‌نیشمان ده‌كه‌ن كه‌ بۆچی جیاوازیمان نه‌خستۆته‌ نێوان ئه‌رمه‌نییه‌گوناهكار و بێ گوناهه‌كانه‌وه‌ , به‌لاَم ئه‌مه‌ مه‌حاڵه‌, چونكه‌ ئه‌وكه‌سانه‌ی ئه‌مڕۆكه‌ بێ گوناهن دوور نییه‌ له‌ داهاتوودا گوناهكار ده‌رچن!) . هه‌رووه‌ها زۆر به‌ ڕوو قایمییه‌وه‌ به‌ باڵیۆزی ئه‌مریكای گوتبوو : (بیستومه‌ گوایه‌ هه‌ندێ له‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان لای كۆمپانیائه‌مریكاییه‌كان خۆیان بیمه‌ی ژیان كردووه‌ . به‌و كۆمپانیایانه‌ بڵێن لیستی ئه‌و ناوانه‌مان بۆ بنێرن , چونكه‌ هه‌ر هه‌موویان مردوون و كه‌سیسیان له‌ پاش جێ نه‌ماوه‌ , بۆیه‌ ده‌بێ ئه‌و پارانه‌ بدرێته‌ده‌وڵه‌تی عوسمانی). و ئیتر به‌م شێوه‌یه‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ باكووری كوردستان و توركیا نزیكه‌یی (1.500.000) هاولاَتی ئه‌رمه‌نییه‌كان ڕه‌شه‌كوژ كرد بۆ جاری دووه‌متا ئێستاش نكۆلی لێ ده‌كه‌ن وه‌ یان ده‌ڵێن ئه‌م ژماره‌ی زیاده‌ڕه‌وی تێدا كراوه‌ . هه‌ر سۆنگه‌وه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌وا كوردان به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك به‌شداری له‌و تژاریدیادا نه‌كراوه‌ و له‌ هه‌مان كاتیشدا چووه‌ به‌ هانای ئه‌و ئه‌رمه‌نییانه‌ی رزگاریان بووه‌ له‌ ناو ماڵه‌كانی خۆیاندا حه‌شاریان داوه‌ن و هه‌رووه‌ها كوردانی ئێزیدی توانییان نزیكه‌یی (20) هه‌زار ئه‌رمه‌نی په‌نا بده‌ن ئه‌وه‌ سه‌ڕه‌رای خۆشیان هه‌ڕه‌شه‌ی كۆمه‌ڵكۆژیان له‌ سه‌ر بوو له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كانه‌وه‌ به‌لاَم هه‌ندێك ئاغا و ده‌ربه‌گی كورد كه‌ جاشی ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌كان بوون به‌شدار بوون له‌و كۆمه‌ڵكۆییه‌ ئه‌رمه‌نه‌كان.


سه‌رچاوه‌كان
:

1-محه‌مه‌د نوره‌دین: توركیا له‌ سه‌رده‌می گۆڕاندا-وه‌: ئازاد به‌رزنجی-سلێمانی2000ز.

2-نۆیل باربه‌ر: فه‌رمانڕه‌وایانی قۆچی زێڕین له‌ سوڵتانی سلێمانی قانوونییه‌وه‌ تا ئه‌تاتورك-وه‌: رێبوار كه‌ریم وه‌لی-هه‌ولێر2001ز.

3-د.محمدحرب: سوڵتان عه‌بدالحمیدی دووه‌م-وه‌: د.ئیبراهیم ئه‌حمه‌دشوان-هه‌ولێر2004ز.

4-دكتۆر عه‌وبدوڵلاَ عه‌لیاوه‌یی:كوردستان له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تی عوسمانی دا-سلێمانی2004ز.

5-یاسین صابر صاڵح: ئینسایكلۆپیدیای گشتی-سلێمانی2005ز.

6-عه‌لی كه‌ندی: فه‌ره‌هه‌نگی ڕووداوه‌كانی كوردستان و ولاَتانی جیهان-هه‌ولێر2005ز.

7-قادرئه‌حمه‌دی: كورد و مێژوو-سلێمانی2005ز.

8-عه‌لیعه‌باسۆڤ وهارڤیتۆن چاخاتریان: كێشه‌ی قه‌ره‌باخ له‌ نێوان ئازه‌ریجان وئه‌رمه‌نستان دا-وه‌: كه‌مال ره‌شید شه‌ریف-سلێمانی2006ز.

9-كامه‌ران محه‌مه‌د حاجی: كوردستان له‌ بازنه‌ی كێشه‌ی ڕۆژهه‌لاَتدا(1800-1900)-هه‌ولێر2007ز.

10-ئارنۆڵد توبینی: جینۆسایدی ئه‌رمینیان-وه‌: د.ئه‌بوبه‌كرخۆشناو-سلێمانی2008ز.

11-مامه‌نده‌رۆژه‌: ئه‌رمه‌نۆساید-سلێمانی2008ز.

12-سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووهه‌م: یاده‌وه‌رییه‌سیاسییه‌كانم-وه‌: ئاوات ئه‌حمه‌د-سلێمانی2010ز.

13-د.محمه‌د سوهه‌یل ته‌قوش: عوسمانییه‌كان-له‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ تا كوده‌تا به‌ سه‌ر خه‌لافه‌تدا -وه‌: د.نه‌ریمان خۆشناو, مه‌سته‌فا سه‌ید مینه‌-هه‌ولێر2014ز.

14-م . ئارام مه‌جید شه‌مێرانی: په‌یوندی كورد و ئه‌رمه‌ن و بێتاوانی كورد له‌ جینۆسایدی ئه‌رمه‌ن-سلێمانی2014ز.



ئه‌م بابه‌ته 386 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر