(ده‌وڵه‌تی یه‌هوود) ئه‌و كتێبه‌ی هه‌موو كوردێ ده‌بێت بیخوێنێته‌وه‌

خویندنەوەى کتێبى (دەوڵەتى یەهوود) لێکچووەکانى کورد و جووەکان دەردەخات
PM:06:15:21/08/2019
دۆسیە: دەوڵەت سازی
پێویستە کورد لە ماوەیەکى نزیکدا هزرى پێکەوەنانى دەولەت لە تیۆرەوە بکات بە واقیع

سەلاحەدین کوردستانى
نووسەر

هەفتەی پێشوو، قەولی ئەوم لەگەڵ خۆم کرد کە، کتێبی (دەوڵەتی یەهوود) لە نووسینى (تیۆدۆر هرتزل) و وەرگێڕانی (مەشخەڵ کەوڵۆسی) بۆ سەر زمانی کوردی بخوێنمەوە، بەهۆی میوانی و جەژن و سەردانەوە کەوتە ئەمرۆ و تەواوم کرد.

كتێبێكی زۆر گرنگه‌ و ئه‌زمونێكی سه‌ركه‌وتووی زۆر تایبه‌تمه‌نده‌ به‌ گه‌لانی چه‌وساوه‌ و بێ ده‌وڵه‌ت، هه‌موو تاكێكی كورد پێویسته‌ بیخوێنیته‌وه‌، چۆن ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل له‌ خه‌ونه‌وه‌ ده‌بێته‌ واقع و، گه‌لێكی بێ خاك و نیشتمان ده‌كاته‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌تێكی كارتێكه‌ری به‌هێزی پیشه‌سازی و زانستی و سه‌ربازی و هه‌واڵگری له‌ ئاستی جیهانیدا.

لێره‌دا ناچمە سەر سه‌رجه‌م وردەکاری ئەوەی کە نووسەری کتێبەکە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی یەهوود نوسیویەتی لە کات و شوێنێکی جیاواز لە واقعی ژیانی ئێمەی کورد، بەڵام ئەوەی بەلامەوە گرنگ بوو چەن بابەت بوو کە سەرەنجی منی ڕاکێشا لەو کتێبەدا و، ویستم بە زمانێکی سادە و خۆمانە بە بێ خۆ ڕاپێچ کردن بۆ نێو زمانی سەنگینی فکری و فەلسەفەی سیاسی، چەند دێڕێکی لەسەر بنووسم و پۆلێنی بكه‌م به‌سه‌ر چه‌ند خاڵێكدا كه‌ بریتین له‌:
 
١ـ دروستکردنی دەوڵەتێک لەسەر ئەساسی نەبوو

بیهێنەرە خەیاڵی خۆت لەم جیهانەدا، گەلێک ژیاوە، نە زمانی هاوبەشی ئاخافتنی ڕۆژانه‌ی هەبووە، نە خاکی هاوبەشی هەبووە، نە مێژوویەکی هاوبەشی ئەوتۆ، نە کلتورێکی هاوبەش و نە ئابوریەکی پێکەوە بەستراوی هاوبەش، به‌ڵكو گه‌لێكی پەرتوبڵاو  و کۆچەری بووە و، ڕووبەڕووی چەوسانەوە و زەبر و زەنگی ڕەوتە دژە جوو و سامییەکان بۆتەوە و، لەوپەڕی بێهیوایی و بێکەسیدا، ژیانێکی کولەمەگی هەبووە و تاقە شتێک لێکی گرێداون هاوچارەنووسی،  و ڕابردوویەکی ئاینی باوباپیران بووە و، بەم هەموو کێشە و گرفت و بێ دەرەتانیە، تیۆری دروستکردنی دەوڵەتێک لە لایەن کەسێکی ئەو کۆمەڵگەیەوە بۆ جولەکە، دەچێتە خەیاڵ و هزرەوە.

دوای زیاتر له‌ چل ساڵ، ئه‌م تیۆره‌ كه‌ ڕۆژانی سه‌ره‌تای دارشتنی ئه‌م تێۆره‌ كه‌م نه‌بوون، له‌ نێو خودی جووه‌كانیشدا كه‌ گاڵته‌یان پێ ده‌كرد، به‌ڵام تیۆره‌كه‌ دەبێتە ئەمری واقع و دەوڵەتی ئیسرائیلی لەسەر بونیات دەنرێت، بە مەرجێک دەوڵەت پێویستی بە چەندین ڕەگەز هەیە، به‌ڵام ئیسرائیل جگە لە خەڵکی پەرش و بڵاوی جوو، هیچ یەک لەو ڕەگەزە ماددی و مەعنەویانەی نەبووە، کە زەرورەتی نەتەوەسازی یاسایی و بونیادی ڕەگەزیی پێکهێنانی دەوڵەتن. 

لێرەدا پرسیارەکە بۆ ئێمەی کورد ئەوەیە کە ئێمە، زۆر زەمینەی زیاترمان بۆ بونیاد نانی دەوڵەت هەیە کەچی تا ئێستا دوای ١٥٠ ساڵ خەباتی شوناسخوازی بۆ دامه‌زراندنی کیانی کوردستان، هێشتا نەبوینە خاوەنی دەوڵەت، بۆچی؟ خەلەلەکانمان چین؟ و دەستنیشانی ئەوە بکەین کە هۆکاری بە ئاکام نەگەیشتن و شکستی پڕۆژەکانمان بۆ چێکردنی دەوڵەتی کوردستان بکەین، کە ئەوەندەی تێبینیمان کردووە دوو فاکتەری سەرەکی هەیە بۆ شکستی پڕۆژەکانی کورد لە پێناو دەوڵەتسازی، یەکەم، نەبونی ئیرادەی هاوبەش، دووهەم، دورست نەبوونی سیمای دەوڵەتی کوردستان لە رۆح و هزری مرۆڤی کورد دا، ئەم دوو فاکتەرە زۆر کارتێکەرن لەسەر ئەوەی کە سەرجەم بەشەکانی دیکەی کاری دەوڵەتسازی، لەنگەیان تێبکەوێ و تووشی شەلەل ببن، لەبەر ئەوەی وەختێک سیمای دەوڵەت لە زەینی مرۆڤی کورددا دروست نەبێت، ئیرادەیەکی پۆلاینی پێویستیش بۆ دەوڵەتسازی و ناسینی ماف و ئەرکەکان چێ نابێت، ئاکامی ئەوەش ئەوەیە کە هەرکەسە و خۆ لە شتێک هەڵدەقورتێنێ کە کاری وی نییە و، چەکوشی فەرهەنگی و شەڕی نەرمی داگیرکەریش بەردەوام ئیرادەی سەربەستیخوازی ئێمەی تێکشکاندووە و، بووینە نەتەوەیکی تێکشکاو و تاکگەلێکی بێ ئیرادە و هەڵوێست. 

من لێرەدا ناچمە نێو ئاخنی پاراگرافەکانی کتێبی (دەوڵەتی یەهوود)، تەنها ئەوەندە دەڵێم، هەمو کوردێک پێویستە بیخوێنێتەوە بۆ ئەوەی تێبگات لەوەی دەوڵەتی کوردستان زۆر کەرەستەی ماددی و مەعنەوی هەیە بۆ چێکردن و تەنیا ئەوەندەمان دەوێت سیمای دەوڵەت لە هزری خۆماندا بچێنین و بۆ ئەمەش ئیرادەیەکی هاوبەشمان دەوێت، کە لەکوێ گەیشتنیە پرسی نەتەوە، لەوێ واز لە شار و عەشرەت و حیزب حیزبێنە بێنین و، زەرەبین بخەینە سەر فاکتەرەکانی یارمەتیدەر بۆ دامه‌زراندنی دەوڵەتی کوردستان.

٢ـ تێگەیشتن لە سیستەمی کۆمەڵایەتی و ئابوری سەردەمەکەت

یەکێک لەو گرنگیانەی من لە خوێندنەوەی ئەو کتێبەدا بینیم، ناسیاری تیۆدۆر بوو لەسەر سیستەمی ئابوری و کۆمەڵایەتی سەردەمی خۆی، سەردەمێک کە هێشتا جیهان بە هەردوو جەنگی یەکەم و دوهەمی جیهانیدا تێنەپەریوە، بەڵام جیهانی پیشەسازی و کلۆنیالیزم خەریکی پەرەپێدانی سیستەمی بازرگانین لەسەر بنەمای دۆزینەوەی بازاڕی نوێ و بەرهەمهێنانی کاڵای خاو بۆ کارگەکانیان و، هەڵپەی ئەڵمانیا و بەریتانیا و فەرەنسا، بۆ دەسەتەبەرکردنی زۆرترین کۆڵۆنیالە لە لایەک و، لە لایەکی دیکەشەوە باڵانسی هێز لە ڕووی چەک و چۆڵ و پیشەسازی جەنگییەوە، بەرەو بەریەککەوتن دەڕوات و، بەریتانیا ترسێکی زۆری هەیە لە جووڵەکانی ئەڵمانیا و، فەرەنسا لە کێشەی جیدی دایە لەگەڵ ئەڵمانیا و، لەوکاتەدا بەشێک لە کۆمەڵگەی جولەکە لە سیستەمی بازاڕ و بازرگانیدا جێگەیان هەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی خاوەنی نیشتمان نین، بوونە سۆغرەکێشی ئه‌و وڵاتانه‌ی سه‌رمایه‌ی تێدا بۆ پێكه‌وه‌ ده‌نێن، هه‌رچه‌نده‌ له‌ كاتی دادگایی كردنی ئه‌فسه‌رێكی یه‌هودی ئه‌رته‌شی فه‌ڕه‌نسا به‌ تاوانی جاسوسی كردن بۆ ئەڵمانیا و، سزادانی توندی ئه‌و ئه‌فسه‌ره‌ یه‌هودییه‌، هه‌ستی یه‌هودیگه‌ری هێرتزل ده‌بزوێ و، بڵێسه‌ی هه‌ست و سۆزی بۆ ئه‌فسه‌ره‌ یه‌هودیه‌كه‌ پێده‌بێت و، دواتر ده‌كه‌وێته‌ بیری دامه‌زراندنی زایۆنیزم و نووسینی تیۆری ده‌وله‌تی یه‌هوود، به‌ڵام ناسینی ڕێكاره‌كانی چێكردنی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ یه‌هوودیه‌ی خه‌ونی پێوه‌ بینی بوو، ده‌گەڕێته‌ به‌ر و له‌مه‌وه‌، هرتزل لەو زەرورەتە تێدەگات کە پێویستە کۆمەڵگەی جولەکە ببنە خاوەنی دەوڵەت تاوەکو ترۆپکی ئابوری جیهان بگرنە دەست، پێده‌چێ تیۆدۆر سیسته‌می بازرگانی نێودەوڵەتی و سیستەمی کۆمپانیاکانی بۆ داهاتوو پێشبینی كردبێت و، ئێمه‌ دەبینین ئێستا سیستەمی بازرگانی و پشکدارێتی کۆمپانیاکان بونیادی فرەنەتەوە و نێودەوڵەتین و، زۆرترین کارتێکەرییان هەیە لەسەر سیاسەتی دەرەوەی وڵاتانی باج.

لەم سۆنگەیەوە گەر بمانەوێت بەراوردێکی کوردستانی خۆمان بکەین، لانیکەم باشور کە خاوەنی نیمچە کیانێکە، دەبێت ئەو بابەتە بخەینە بەر دید كه‌، ئەگەر ئێمە ویستی دەوڵەتسازیمان هەیە بەڕاستی، تا چەندە ئاگامان لە دوو ڕەهەندی ئابوری هەیە کە کوردستانەکەی ئێمە هەر ئیستا بەشێکە لەو دوو ڕەهەندە كه‌ بریتین له‌: یەکەم، ئه‌وه‌ كه‌، تاچەند ئێمە خۆمان هاوتەریب کردووە لەگەڵ ئاسایشی ئابوری جیهانی. دووهه‌م، كوردستانی ئیمه‌ تا چه‌ند له‌ هاوكێشه‌ی ئاسایشی وزەی جیهانیدا حساب و كتابی هه‌یه‌؟

ئەم دوو ڕەهەندەمان چەندە ناسیووە و بنەماکانی داڕشتەی سیاسەتی نێودەوڵەتی و بەستنی پەیماننامەکان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بۆ ئالوێری ڕەهەندەکانی وزە و ئابوری جیهانیمان، تا چه‌ند ئاگا لێیە و چۆن دەتوانین لەم گۆرەپانەدا پشکمان هەبێت و نەبینە سۆغرەکێش و سەپانی خەڵک و سەروەت و سامانی وڵاتمان بەفیرۆ نەچێت؟

بۆ وڵامی ئه‌م پرسیاره‌، ده‌بێت سێرچێكی ڕابردووی كاری حكومه‌تی هه‌رێم و كۆنتاكتی له‌گه‌ڵ وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ بكه‌ین، ئه‌وه‌ی كه‌ چاڵه‌ یاساییه‌كانی ده‌ستوری عێراق چه‌نده‌ ڕێگره‌ له‌ به‌ره‌وپێشچوونی ئێمه‌ له‌ سیسته‌می ئابووری جیهانی، هه‌روه‌ها  پاراستنی ئاسایشی وزه‌ی جیهانیدا.

ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانین كه‌ به‌رده‌وام ۆ ڕێگری له‌م گرنگییه‌ و گه‌یشتنی كوردستان بۆ ئه‌و دوو هێله‌ له‌ ئاسایشی ئابوری و وزه‌ له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌یی و جیهانی به‌شێك بووه‌ له‌ سیاسه‌تی شۆڤێنیزمی عه‌ره‌بی له‌ عێراق، هه‌روه‌ها دژایه‌تی ده‌وڵه‌تانی داگیركه‌ری كوردستان له‌ به‌شه‌كانی دیكه‌ كه،‌ له‌ ڕێگه‌ی سیاسی و هه‌روه‌ها چاڵه‌ یاساییه‌كانی ده‌ستوری عێراقه‌وه‌، سیاسه‌تی فەرمی ده‌وڵه‌تی بێ سەروەرى عێراقیان دژی كوردستان و، پارا دیپلۆماسی كوردستان هانداوه‌ و، به‌ داخه‌وه‌ تا ڕاده‌یه‌كی به‌رچاویش كایگه‌رییان هه‌بووه‌ و خودی ده‌ستوری عێراقیش ڕێگره‌ له‌به‌رده‌م كوردستان بۆ ئه‌وه‌ی كوردستان ببیته‌ ئه‌ندامی سندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تی و، ژوری بازرگانی جیهانی و سیسته‌می گواستنه‌وه‌ی ئاسمانی، كه‌ بینیمان چ مه‌ترسیه‌كی دروست كرد بۆ سه‌ر 
كوردستان له‌ كاتی داخستنی هێڵی ئاسمانی كوردستان و ئه‌مانه‌ش جگه‌ له‌ سیاسه‌تی ناته‌ندروستی ده‌وڵه‌تی بێ سیاده‌ی عێراق، به‌شێكیان به‌رهه‌می ئه‌و چاڵه‌ قانونیانه‌ن كه‌ له‌ ده‌ستوری عێراقدا وه‌ك چه‌كوش له‌سه‌ری دیموكراسی ته‌وافوقی ده‌ده‌ن له‌ عێراق و، لاری ده‌كه‌‌نه‌وه‌ به‌ره‌و شه‌ری تایفی و مه‌زهه‌بی و نه‌ته‌وه‌یی.

ئه‌وه‌ی گرنگه‌ و لێره‌دا دیسانه‌وه‌ بۆ ئێمه‌ی كورد خۆی به‌رجه‌سته‌ ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ نه‌ دیموكراسی كه‌مینه‌ و زۆرینه‌ و نه‌ دیموكراسی نوێنه‌رایه‌تی و نه‌ دیموكراسی ته‌وافوقی، هیچ كات گه‌ره‌نتی ویست و مافه‌كانی كورد ناكه‌ن و له‌ نه‌تیجه‌ی ئه‌م مه‌ترسیانه‌شدا ئابوری كه‌ خۆی بابه‌تێكی ناسكه‌ و هه‌ستیاره‌، به‌ ڕووداوه‌كان به‌ تایبه‌تی ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ مه‌ترسی ده‌خه‌نه‌وه‌ سه‌ر ئابوری و نه‌تیجه‌ی ئه‌وه‌ش تێكدانی باری ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌ركه‌وته‌ی كێشه‌ی ئابوری زۆرینه‌ی ڕه‌های تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئیمه‌ن و، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ كوردستان به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان ئه‌سیرێكی ئابوری ته‌ك به‌رهه‌می عێراقه‌ كه‌ نه‌وته‌ و، به‌رده‌وام بودجه‌ی خۆبه‌ڕێوه‌بردنی كوردستان له‌ مه‌ترسیدایه‌ له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌تی بێ سیاده‌ی عیراق له‌ لایه‌ك و، بریكاره‌ سیاسی و مخابه‌راتیه‌كانی ده‌وڵه‌تانی داگیركه‌ری به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌.

بۆیه‌ ئیمه‌ی كورد پێویسته‌ ڕێگه‌ی سێیه‌م یان هێلی سێیه‌م بدۆزینه‌وه‌ تاوه‌كوو كوردستان له‌ ئه‌ساره‌تی ئابوری ته‌ك به‌رهه‌می عێراق ڕزگار بكه‌ین، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ به‌ چه‌ند به‌رهه‌می كردنی ئابوری كه،‌ ئه‌وه‌ بابه‌تێكی پسپۆرییه‌ و ده‌بێت شاره‌زایانی ئابوری كوردستان له‌سه‌ری بوه‌ستن و، حكومه‌تی كوردستان پرۆژه‌ی زۆر جیدی و زانستی بۆ دارێژێت له‌سه‌ر بنه‌مای سه‌ربه‌خۆكردنی ئابوری كوردستان له‌ ئابوری ته‌ك به‌رهه‌می عێراق، بۆ ئه‌وه‌ی عێراق چاوله‌ده‌ستی كوردستان بێت نه‌ك كوردستان چاوله‌ده‌ستی وان بێت.

٣ ـ دارشتنی کات بۆ کار و نەهێشتنی بێکاری شاراوه‌

بابه‌تێكی دیكه‌ كه‌ له‌ كتێبی (ده‌وڵه‌تی یه‌هوود)دا به‌رچاوم كه‌وت، بابه‌تی به‌ كلتوور كردنی كاتی كاركردن بوو، به‌ ڕاستی شتێكی سه‌ره‌نج راكێشه‌ كه‌سێك له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مدا هێنده‌ گرنگی به‌ پرسی كات بۆ ئیداره‌كردنی ژیان بدات، تا ئه‌و ئاسته‌ به‌شێك له‌ هێمای نێو ئالای وڵاته‌كه‌ی گوزارشت بێت له‌ كات و ئاماژه‌ به‌وه‌ بدات كه‌ پێشتر زوو بوو بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی یه‌هوود و دواش بكه‌وێت دره‌نگه‌ و پرسی كار كردنی ٧ كاتژمێر له‌ ڕۆژێكدا هێنده‌ به‌ بایه‌خه‌وه‌ لێی برواندرێ و  بگه‌رێ به‌ دوای هه‌موو ئه‌وانه‌شدا كه‌ شاره‌زای هیچ پیشه‌یه‌ك نین بۆ ئه‌وه‌ی ٧ كاتژمێر له‌ ڕۆژێكدا له‌ شوێنی شیاوی خۆیان كاریان پێ بكات.

ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئه‌مه‌ به‌ به‌راوردێك له‌و تێۆره‌ی (تیۆدۆر)دا بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی یه‌هوود بێنینه‌ گۆرێ و، له‌سه‌ر كوردستان به‌راوردی بكه‌ین، ده‌بینین كه‌ به‌ داخه‌وه‌ بابه‌تی كات لای ئێمه‌ی كورد گر‌نگی و بایه‌خی پێویستی پێ نه‌دراوه‌، تیۆدۆر سه‌دو بیست ساڵ به‌ر له‌ ئیستا به‌و وردییه‌ گرنگی ده‌دات به‌ كات بۆ كاركردن و ده‌یه‌وێت ئه‌و بابه‌ته‌ بكاته‌ كلتوورێكی جیهانی و، جیهانیش چاو له‌ ئیسرائیلیه‌كان بكات بۆ پرسی كه‌لك وه‌رگرتن له‌ كات، به‌ مه‌رجێك ئه‌گه‌ر له‌ كوردستانی ئێمه‌ نێونجی كات بۆ كار كردن وه‌رگریت، جگه‌ له‌و كرێكاره‌ به‌شخوراوانه‌ی كۆمپانیای كه‌رتی تایبه‌ت كه‌ بۆ قازانجی كۆمپانیاكه‌ نه‌ك پاراستنی مافه‌كانی كرێكار كاتیان به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێت به‌ بێ بیمه‌ و مه‌ترسییه‌كانی كار كردن، ئه‌وه‌ له‌ به‌شێكی هه‌ره‌ زۆری كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا پرسی كات هه‌ر بابه‌ت نییه‌ و، نێونجی كاركردنی به‌رهه‌م هێنه‌رانه‌ی تاك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئیمه‌دا ئه‌گه‌ر پێوه‌رێكی زانستی بۆ دانێیت ڕۆژانه‌ ناگاته‌ دوو كاتژمێر، ئه‌وه‌ له‌ به‌شێكی زۆری كۆمه‌ڵگه‌ هه‌ر بگه‌ڕێ كه‌ ئاستی به‌رهه‌م و كاریان له‌ ڕۆژدا سفره‌ و، به‌شێكی به‌رچاویش خۆی به‌ مۆبایل و ئه‌نته‌رنێته‌وه‌ خه‌ریك ده‌كات كه،‌ جگه‌ له‌وانه‌ی بۆ كاری ڕیکلامەكان و ڕاگه‌یاندن و لێكۆلینه‌وه‌ی زانستی و فێرخوازی و بڵاوكردنه‌وه‌ی بیری نه‌ته‌وایه‌تی له‌ ئه‌نته‌رنێتدا كار ده‌كه‌ن و ناكه‌نه‌ ٢ له‌سه‌دی كۆمه‌لگه‌ی كوردستان، ئه‌وه‌ به‌شی زۆری كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌ سۆشیال میدیا و یاری ئه‌لكترۆنی و چه‌له‌حانێی بێسوددا رۆژانه‌ ٦ بۆ ٨ كاتژمێر كاتی خۆیان ده‌كوژن و ته‌نانه‌ت ئاماده‌ نین له‌و كاته‌ی له‌ ئه‌نته‌رنێتدان یه‌ك مه‌قاله‌ی به‌كه‌ڵك بخوێننه‌وه‌، جگه‌ له‌ شتی لاوه‌كی و شه‌ره‌ جوێن و بابه‌تگه‌لی فه‌وزه‌وی، ئه‌وه‌ له‌ حالێكدایه‌ كه‌ جیهانی ئه‌لكترۆنی به‌ خێراییه‌كی زۆره‌وه‌ كاتی چڕ كردۆته‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ دوای ١٢ چركه‌ له‌ تۆماركردنی ڤیدیۆیه‌ك له‌ ئه‌مریكاوه‌، تۆ ده‌توانی له‌ كوردستان بینه‌ری بیت، به‌ڵام كورد نه‌ك كاتی چڕ نه‌كردۆته‌وه‌، به‌ڵكو به‌ فیرۆدانی كاتژمێرێك به‌ چركه‌یه‌ك حساب ده‌كات و، ئه‌وه‌ له‌ هێرشی فه‌رهه‌نگی له‌ ڕێگه‌ی تیڤییه‌كان و فلیمی بێ واتای تراویلكه‌ی بێ بنه‌مای توركی بگه‌رێ، كه‌ تاكی كورد ٣ كاتژمێری شه‌وی به‌دیاره‌وه‌ ده‌كوژێت به‌ خواردنی كیلۆیه‌ك گوله‌به‌ڕۆژه‌وه‌ و به‌رزبوونه‌وه‌ی چه‌وری سه‌ر دڵ و نه‌خۆشیه‌كانی.

كه‌واته‌ ئیمه‌ پێمان وانه‌بێت ئیسرائیل له‌ پرێك بوو به‌ كورێك، به‌ڵكو ئیسرائیل به‌ بیری تیژی خاوه‌ن تێۆری و عه‌قلی نمونه‌یی و كاری به‌رده‌وام و هه‌میشه‌یی به‌رهه‌م هێنه‌رانه‌ بوو به‌ ئیسرائیل و، سه‌ره‌تای ئه‌مه‌ش له‌ ئیراده‌ بۆ چێكردنی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیله‌وه‌ سه‌ره‌ی هه‌ڵدا، ئه‌مه‌ش ئه‌و ڕاستییه‌ به‌ ئێمه‌ ده‌ڵێت كه‌ كورد تاوه‌كو خۆی رێكنه‌خات له‌گه‌ڵ فاكته‌ری كات، ئه‌وه‌ ڕه‌وتی په‌ره‌سه‌ندن له‌ قازانجی نابێت و له‌ هه‌موو ڕێگه‌ و كاروانێكدا هه‌ر جێده‌مێنێ.

٤ ـ ساغ کردنەوەی زمان لە لێواری لەنێوچوندا

یه‌كێك له‌و بابه‌تانه‌ی دیكه‌ی كه‌ به‌لامه‌وه‌ گرنگ بوو له‌و كتێبه‌دا به‌رچاوم كه‌وت، مه‌سه‌له‌ی زمانی عیبری بوو، تیۆدۆر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ جووله‌كه‌كان ده‌توانن له‌ هه‌ر شوێنێكه‌وه‌ كۆچ ده‌كه‌نه‌وه‌ بۆ نیشتمانی دیاریكراو كه‌ مه‌به‌ستی فه‌له‌ستینه‌، با به‌ زمانی ئه‌و شوینه‌ بدوێن كه‌ لێیه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌وه‌، جا ڕووسییه‌ یان ئینگلیزی...هتد، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بنه‌مایه‌كی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بۆ فیربوونی زمانی عیبری داده‌نێت و ڕێگه‌ی ئه‌وه‌ داناخات كه‌ مادام زمانێكی هاوبه‌شی كۆچه‌ره‌كان بوونی نییه‌ و لێك تێناگه‌ن، با بۆ وێنه‌ ئینگلیزی ببێته‌ زمانی لێك تێگه‌یشتن، به‌ڵام پاش دامه‌زرانی ئیسرائیل و سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی ئه‌و وڵاته‌ ده‌بینین كه‌ زمانی عیبری چۆن له‌ لایه‌ن سیسته‌می په‌روه‌رده‌ی ئیسرائیله‌وه‌ په‌ره‌ی پێدراوه‌ و زیندوو كراوه‌ته‌وه‌ له‌ نێو گه‌لی خۆیاندا و زمانه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كانی دیكه‌ به‌دوای ویدا دێن. 

ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ئه‌مه‌ به‌راورد بكه‌ین له‌گه‌ڵ كوردستان، ده‌بینین كه‌ زمانی كوردیش وه‌ك زمانی عیبری بێبه‌ری نه‌بووه‌ له پرۆسه‌ی له‌نێوبردن و هێرشی ئه‌فراس و ته‌عریب و ته‌تریك و هێرشی فه‌رهه‌نگیی بۆ سه‌ر كوردستان له‌ ڕه‌هه‌ندی جۆراوجۆر و له‌ نێو ئه‌وه‌شدا له‌سه‌ر زمانی كوردی زۆر به‌ چڕی به‌رده‌وام بووه‌ و درێژه‌ی هه‌یه‌ و كه‌م شوێنی كوردستان هه‌یه‌ كه‌ به‌ پوختی و به‌ كوردیه‌كی پاراو ئاخاقتنی پێ بكرێت، ئه‌گه‌ر ته‌نانه‌ت وشه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كانی بواری داهێنانیشی لێ ده‌ركه‌ین، یان زمانی زانستی لێ ده‌ركه‌ین، ئه‌وه‌ دیسان زمانی فارسی و توركی و عه‌ره‌بی چنگی له‌ زمانی كوردی گیر كردووه‌ و، ویستوویه‌تی وه‌ك خۆركه‌ بیخوات و له‌ باكور هه‌نێك خه‌ڵك و ناوچه‌ هه‌ن به‌ نیوه‌ كوردی و توركی ئاخافتن ده‌كه‌ن، له‌ ڕۆژهه‌لات به‌شێكی به‌رچاو له‌ ناوچه‌كانی كرماشان و لوڕستان له‌ژێر ته‌وژمی ئه‌و هێرشه‌دان، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ی له‌ نێو چه‌قی ڕۆژهه‌لاتی كوردستاندا زۆر وشه‌ هاتۆته‌ نێو زمانی كوردی، هه‌رچه‌ند فارسه‌كان زۆر زیره‌كانه‌ ژماره‌یه‌كی به‌رچاو له‌ وشه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی كوردییان فارساندووه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی فارسی خۆی زمانێكی ده‌ست و پێ سپییه‌ له‌ به‌رامبه‌ر كوردیدا و، زمانی فارسی له‌ بواری نوسینی یاسایی و به‌ تایبه‌تی زانسته‌ مرۆییه‌كان له‌ ئیراندا، ته‌واو ده‌سته‌ودامێنی زمانی عه‌ره‌بی بووه،‌ به‌ڵام له‌ نێو نووسه‌ره‌ كوردی زانه‌كاندا و نووسینه‌كانیان ئه‌مه‌ به‌دی ناكرێت و، زمانی كوردی توانایی زۆر باشی تێدایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی قورسترین و ئالۆزترین چه‌مكگه‌لی فه‌لسه‌فی و فكری وه‌رگێردرێته‌ سه‌ری و پێی بنووسرێت، هه‌رچی باشوری كوردستانیشه‌ له‌م بابه‌ته‌دا، ده‌بینین زمانی بازاڕی و كه‌سب و كاری ڕۆژانه‌ی خه‌ڵك به‌شی زۆری عه‌ره‌بیه‌ و، تا ئیستا حكومه‌تی هه‌رێم بیری له‌ دامه‌زراندنی فرهه‌نگستانێكی كوردی نه‌كردۆته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی زمانی كوردی تێیدا به‌ پێی پێشكه‌وتن گه‌شه‌ بكات و، وشه‌سازی و واتاسازی بۆ بكرێت.

بۆ نمونه‌ تا ئیستا به‌ كرێكار ده‌لێن عه‌مه‌له‌، یان به‌ بانی چمه‌نتۆ و شیش ده‌وترێت سبه‌، به‌ چاوێلكه‌ ده‌وترێ عه‌ینه‌ك، به‌ لێخوری ماشێن ده‌وترێت سایه‌ق به‌ نه‌خۆشخانه‌ ده‌وترێت موسته‌شفا و، سه‌ر تابلۆی دوكانه‌كانی بازاڕ ئه‌وه‌ هه‌ر باسی ناكرێت چ فه‌وزایه‌كه‌ و سه‌دان و هه‌زاران وشه‌ی عه‌ره‌بی كه‌ ده‌كرێت له‌نێو خه‌لكدا كه‌م بكرێته‌وه‌ و بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆسه‌ر زمانی كوردی و، پاشان زمانی دووه‌م بۆ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ جیهانی ده‌ره‌وه‌دا.

بۆیه‌ ده‌بێت زۆر به‌ گرنگییه‌وه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ سه‌یری بكرێت، ئه‌م سه‌ده‌یه‌ سه‌ده‌ی مانه‌وه‌ و له‌نێوچوونی نه‌ته‌وه‌كانه‌، ئه‌وانه‌ ده‌مێننه‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی به‌ره‌وپێشچوونی ماددی و چڕبوونه‌وه‌ی كاتدا ده‌ست به‌ شوناسی خۆیانه‌وه‌ ده‌گرن كه‌، یه‌كێك له‌ سه‌ره‌كیترین قه‌ڵغانه‌كانی پاراستنی شوناس زمانه‌ و، نه‌ته‌وه‌یه‌ك زمانی نه‌مێنێت بۆمبای ناوه‌كیشی هه‌بێت ناتوانێت پارێزگاری له‌ خۆی بكات و، وه‌ك به‌ردێكی سه‌رگه‌ردان وایه‌ له‌ گه‌ردووندا، هه‌ر جاره‌ و هێلێكی موگناتیسی ڕایده‌كێشێت و، به‌ر هه‌ساره‌یه‌ك ده‌كه‌وێت و له‌نێو ده‌چێت.

له‌ باشوردا كه‌ نیمچه‌ كیانێك هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ خودی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ له‌ پێشوودا گرنگی ئه‌وتۆی نه‌ك به‌ زمانی كوردی نه‌داوه‌، به‌ڵكو به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان بۆته‌ مایه‌ی ڕێگه‌دان به‌ زیان گه‌یاندن به‌ زمانی كوردی، به‌ تایبه‌تی به‌ كردنه‌وه‌ی قوتابخانه‌ی ئینگلیزی و چاولێكه‌ری له‌م بواره‌دا، پێیان وایه‌ هه‌ركه‌س ئینگلیزی له‌ مناڵیه‌وه‌ فێر ببێت ئه‌وه‌ زۆر پێشكه‌وتوو ده‌بێت، به‌ڵام به‌ نرخی له‌بیركردنی زمانی كوردی، باشه‌ ئێمه‌ ده‌ڵێین داگیركه‌ران نه‌یانهێشتووه‌ خوێندن و نووسین به‌ زمانی كوردی هه‌بێت، به‌ تایبه‌تی له‌ سێ پارچه‌كه‌ی دیكه‌ی كوردستان، ئه‌مه‌ تا ئیستا كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌، به‌ڵام خۆ له‌ باشور كه‌س ڕێی لێ نه‌گرتووین.

هه‌موو ده‌روونناس و كه‌سێكی پسپۆری بواری په‌روه‌رده‌، كه‌ به‌ڕاستی له‌ پسپۆری خۆی تێگه‌یشتبێت، لێی بپرسیت بارشترین زمان بۆ فێربوونی زانست و جیهانبینی خۆماڵیانه‌ له‌ قۆناخی بنه‌ڕه‌تی یان مناڵیدا چییه؟‌ یه‌كسه‌ر پێت ده‌ڵێت زمانی دایكی، چونكه‌ به‌ ڕاستی زمانی دایكی جیهانبینی مرۆڤ دروست ده‌كات، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ ماوه‌ی چه‌ند ساڵێكه‌ له‌ باشوری كوردستان، به‌شێكی به‌رچاو له خوێندنی‌ قوتابخانه‌كان، چ تایبه‌ت و چ حكومییه‌كان، بوونه‌ته‌ زمانی ئینگلیزی، به‌ مه‌رجێك ئه‌و مامۆستایانه‌ی له‌و قوتاخانانه‌ وانه‌ ده‌ڵێنه‌وه‌، به‌ تایبه‌تی له‌ بواره‌كانی زانستدا، خۆیان ئینگلیزی نازانن و، له‌سه‌ر ئاستی خوێندن و زانستی قوتابییه‌كان فێری هیچ نابن و كۆده‌كانی فێربوونی زمانی كوردی و ئینگلیزیش تێكه‌ڵ ده‌كه‌ن و، ئه‌مه‌ش گرفتێكی گه‌وره‌ بۆ پرۆسه‌ی دروست بوونی كه‌سێتی زانستی تاك و زمانی كوردی دروست ده‌كات.

بڕیاری له‌و چه‌شنه‌ هیچ بنه‌مایه‌كی زانستی تێدا ڕه‌چاو نه‌كراوه‌، ئه‌وه‌ له‌ كاتێكدایه‌ ده‌كرێت زمانی ئینگلیزی وه‌ك زمانی دووه‌م به‌كاربێت، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی و مامۆستای به‌تواناشی بۆ ته‌رخان بكرێت و، یه‌كێك له‌ وانه‌كانی خوێندن ئینگلیزی بێت هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای قوتابخانه‌وه‌ تا شه‌شی ئاماده‌یی و، دواتریش زانكۆ. به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی زیان به‌ زمانی كوردی نه‌گه‌یه‌نێت وه‌ك ئه‌وه‌ی ئیستا هه‌یه‌. 

به‌م شیوه‌یه‌ ده‌بینین له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا جووله‌كه‌كان زمانێكی هاوبه‌شیان نه‌بوو، ڕاسته‌ زمانی عیبری هه‌بووه‌ له‌ پێنج به‌شه‌كه‌ی ته‌وراته‌وه‌ به‌ میرات بۆیان ماوه‌ته‌وه‌ و به‌شێكی زۆری زانایان پێداگرن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌ورات به‌ عیبری هاتۆته‌ خوار و ئه‌مه‌ش بنه‌مای یه‌كیه‌تی زمانیی ئه‌وانه‌، به‌ڵام واقع ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ جووله‌كه‌ی دانیشتووی وڵاتان هه‌ریه‌كه‌و به‌ زمانێك دواون كه،‌ هه‌ندیكیان هیچ پێوه‌ندییه‌كیان به‌ یه‌كه‌وه‌ نییه‌، بۆ وێنه‌ جووله‌كه‌كانی كوردستان و جووله‌كه‌كانی فه‌ره‌نسا له‌ ڕووی زمانه‌وه‌ پێوه‌ندییه‌كیان پێكه‌وه‌ نه‌بووه‌، به‌ڵام ده‌بینین ئه‌وان توانیویانه‌ كه‌لك له‌ چاوگی زمانه‌كه‌یان كه‌ عیبرییه‌ وه‌رگرن بۆ پرسی ساخكردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی یه‌هوود و شوناسی یه‌هوودیه‌تی خۆیانیان پێ به‌هێز كردووه وه‌ك یه‌كیك له‌ توخمه‌كانی نه‌ته‌وه‌‌، كه‌چی ئێمه‌ی كورد ڕاسته‌ چه‌ند دیالێكتی كوردیمان هه‌یه‌ و له‌ ساڵانی پێشوودا به‌ هۆی نه‌بوونی ئامڕازه‌كانی پێوه‌ندی لێكتێگه‌یشتنمان تا ڕاده‌یه‌ك قورس بوو، به‌ڵام ئیستا به‌ هۆی په‌ره‌سه‌ندنی ئامڕازه‌كانی گواستنه‌وه‌و تێكه‌ڵبوونی تاكه‌كانی ناوچه‌ جیاجیاكان و هه‌روه‌ها به‌شی هه‌واڵه‌كانی میدیاوه‌، زیاتر له‌ جاران لێك تێده‌گه‌ین و سروشتی سه‌ختی كوردستان ڕێگر نییه‌ له‌ پێوه‌ندییه‌كان وه‌ك پێشوو، ئه‌مه‌ش پرۆسه‌ی كار كردن له‌سه‌ر زمانی یه‌كگرتووی كوردی ئاسانتر كردووه‌ و ده‌بێت هه‌مووان ئه‌وه‌ بزانین كه‌ زمان یه‌كیك له‌ فاكته‌ره‌ هه‌ره‌ به‌هێزه‌كانی چێبونی نه‌ته‌وه‌ و بنه‌مای كیانی سیاسی سه‌ربه‌خۆیه‌، ئه‌وه‌ی تا ئیستاش له‌و بواره‌دا به‌رچاو ده‌كه‌وێت بۆ زمانی هاوبه‌ش له‌ كوردستان، سیسته‌ماتیك نییه‌ و ته‌نها به‌ شێوه‌ی په‌راكه‌نده‌ و پەرش و بڵاو، تاكه‌كه‌سی هه‌وڵی ئه‌وه‌ له‌ ئارادایه‌.

كه‌ ده‌ڵێین زمانی یه‌كگرتوو، مه‌به‌ستمانی زمانی سیاسی و زانستی كوردستانه‌، كه‌ زه‌روره‌تێكی زۆر بنه‌ڕه‌تی پرۆسه‌ی نه‌ته‌وه‌سازی یاسایی و سیاسییه‌.

٥ ـ نیشتمانێک بۆ ئەوەی پێکە گرێمان بدات

تیۆدۆر زۆر به‌ حه‌سه‌ره‌ت و هه‌ستیاری و گرنگییه‌وه‌ باسی نیشتمانێك ده‌كات بۆ جووله‌كه وه‌ك‌ گه‌لێكی بێ نیشتمان و په‌رش و بڵاو به‌ جیهاندا، ئه‌وه‌ی بۆ من گرنگ بوو له‌م به‌راودكارییه‌ سه‌رپێیه‌دا، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بزاوتێكی زایۆنی چۆن توانیویه‌تی پرۆسه‌ی چێكردنی نیشتمانێك له‌ نه‌بوودا بخاته‌ سه‌ر په‌ڕه‌ی بوون، به‌ڵام كورد نیشتمانێكی هه‌یه‌ پێش زۆر له‌وانه‌ی كه‌ هه‌رگیز خاوه‌نی نیشتمان نه‌بوون، به‌ڵام تا ئێستا ئه‌م نیشتمانه‌ هه‌رچه‌نده‌‌ خۆی له‌سه‌ری ده‌ژی، به‌ڵام ژیانێكی كۆیلانه‌ كه‌ تێدا بێگانه‌ كوێخایه‌تی به‌سه‌ر كورده‌وه‌ ده‌كات تێیدا.

جووله‌كه‌ نیشتمانیان نه‌بوو، به‌ڵام چونكه‌ حه‌زیای ده‌وڵه‌ت و زه‌روره‌تی مانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تیان له‌ مێشكدا بوو و ئه‌مه‌یان خسته‌ قاڵبی پراكتیكه‌وه‌، ئه‌وه‌ له‌ نێو دڵی نیشتمانی عه‌ره‌بدا نیشتمانیان بونیات نا، شتێكه‌ به‌س ده‌توانرێت له‌ ئه‌فسانه‌كانا بدۆزرێته‌وه‌، به‌ڵام جووله‌كه‌ ئه‌مه‌ی كرده‌ واقع و جیهانی ناچاركرد دان به‌و واقعه‌دا بنێت و پێش هه‌موو وڵاتان وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی بەریتانیای تا سه‌ر ئێسقان كلۆنیالیست بلفۆر- ی له‌ ١٩١٧ هێنایه‌ سه‌ر ئه‌و بروایه‌ی كه‌، ده‌بێت ده‌وڵه‌تێكی جووله‌كه‌ دامه‌زرێت، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا بوو كه‌ له‌ ساڵی ١٩١٧ بزوتنه‌وه‌ی زایۆنیزم له‌ نێو جووله‌كه‌كاندا له‌ كه‌مایه‌تیدا بوو و ئه‌م ده‌ستكه‌وته‌ بۆ جووله‌كه‌كان دوای زیاتر له‌ دوو ده‌یه‌ له‌ نووسینه‌كه‌ی تیۆدۆر هاته‌ به‌رهه‌م. 

پرسیار ئه‌وه‌یه‌ باشه‌ بۆ ئه‌فسانه‌ و خه‌ونی شاعیرانه‌ و بابه‌تی نالۆژیكی بێت كوردی خاوه‌ن نیشتمانێكی ٥٠٠ هه‌زار كیلۆمه‌تری كه‌ له‌ زۆرینه‌ی وڵاتانی ئه‌ورووپا گه‌وره‌تره‌ و رێك خاكی كوردستان دوو هێنده‌ی بەریتانیایه‌، به‌ڵام پێكهێنانی ده‌وڵه‌تێك یان چوار ده‌وڵه‌ت بۆ كورد مەحاڵ و كوفر بێت كه‌، كوردستان به‌ چوار له‌تیش پاره‌چه‌كانی له‌ ڕیزی ٧٠ وڵاتی گه‌وره‌ی جیهاندا جێگه‌ ده‌گرێت و به‌ یه‌كپارچه‌ییش له‌ ریزی ٣٥ وڵاتی گه‌وره‌ی جیهاندا جێگه‌ ده‌گرێت و زمانی هاوبه‌ش و مێژووی هاوبه‌ش و كلتووری هاوبه‌ش و جوگرافیای هاوبه‌ش له‌ هه‌ندی بواردا، ئابوری هاوبه‌شیشی هه‌یه‌. به‌ڵام ده‌وڵه‌تسازی بۆی ئه‌سته‌م بێت؟ ئه‌وه‌ی لێره‌دا هه‌ستی پێ ده‌كه‌ین دیسانه‌وه‌ نه‌بوونی ئیراده‌یه،‌ یه‌كه‌م ئیراده‌ی نوخبه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كانی كوردستان جگه‌ له‌ سه‌رۆك مه‌سعود بارزانی و هه‌ندێك له‌ كه‌سانی نیزكی ئه‌و كه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی ئیجراییدان له‌ ئێستادا، هیچ سه‌ركرده‌ و نوخبه‌یه‌كی كوردی له‌ هیچ به‌شێكی كوردستان ئیراده‌ی ئه‌وه‌ی نییه‌ كه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كی سه‌ره‌بەخۆیخوازی ڕادیكاڵ بۆ دامه‌زراندنی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان له‌ ئه‌ستۆ بگرێت و نوخبه‌ی ڕۆشنبیری كوردیش له‌ بواری ئه‌ندێشه‌سازییه‌وه‌ له‌و ئاسته‌ نییه‌ تاوه‌كو تیۆریسیازی بۆ هه‌نگاونان به‌ره‌و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت بگرێته‌به‌ر و، ئه‌وه‌ی تا ئیستا به‌ ڕوونی و به‌ ئایدیایه‌كی ڕوونه‌وه‌ ده‌یبینین، ناوه‌ندێكی تازه‌ دامه‌زراوه‌ به‌ ناوی "چاوی كورد" كه‌ ئامانج و ئیستراتیژیه‌تێكی زۆر ڕوونی هه‌یه‌ به‌ نیسبه‌ت پرسی ده‌وڵه‌تسازی و كاری بۆ ده‌كات، به‌ڵام تا ئیستا به‌ داخه‌وه‌ له‌ ڕووی مادییه‌وه‌ بۆ كاركردن له‌ بواری تیۆرو بیری ده‌وڵه‌تسازیدا، ساپۆرتی ئه‌وتۆی نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی قه‌ڵه‌می كورد و رۆشنبیری كورد بخاته‌ خزمه‌ت دكتۆرینی ده‌وڵه‌تسازی كوردستان و ئه‌م گوتاره‌ بكاته‌ گوتاری زاڵ له‌ زه‌ینی تاكدا و بتوانێت ناوه‌نده‌كه‌ شه‌ری نه‌رمی دوژمن بكات له‌ باری فكر و ئه‌ندێشه‌وه‌ و زه‌ینی مرۆڤی كورد پاك بكاته‌وه‌ له‌ زبڵ و خاشاكی فكریی داگیركه‌ر و مرۆڤی كورد بكاته‌ خاوه‌نی رۆئیایه‌كی ڕوون بۆ پرسی هه‌وڵدان له‌ پێناو دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كوردستان وه‌ك تاكه‌ رێگه‌ی رزگاری هه‌میشه‌یی و، وەلانانی هه‌ر تیۆرێكی لاوه‌كییه‌كانی دیكه‌ی ژیان له‌گه‌ڵ فارس و تورك و عه‌ره‌ب، وه‌ك كه‌مینه‌یه‌ك له‌ یه‌ك سه‌قفی سیاسیدا.

ده‌بێت تاكی كورد گرێ بدرێت به‌ نیشتمانه‌وه‌ و خۆشه‌ویستی نیشتمان بكرێته‌ به‌شێكی گرنگ له‌ پێكهاته‌ی ناخی مرۆڤی كورد و، له‌ كاتی زكری خوادا خۆشه‌ویستی نیشتمان له‌به‌رده‌م باره‌گای خوداش بدركێنێ و، هه‌روه‌ها سكۆلاریزمی كوردی پێویسته‌ هه‌وێنه‌كه‌ی خۆشه‌ویستی نیشتمان بێت، وه‌ك چۆن بەریتانیه‌كان تا ئیستاشی له‌گه‌ڵ بێت سیسته‌می سیاسی وڵاته‌كه‌یان و ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان به‌ موقه‌ده‌س ده‌زانن، ئه‌ی بۆچی لای كوردێك نیشتمان نه‌كرێته‌ ژوانگه‌ی ئه‌وین و ژیان و سه‌ربه‌خۆیی بۆ مرۆڤی به‌شخوراوی كورد و پیرۆز نه‌كرێت، له‌ كاتێكدا پێشكه‌وتووترین وڵاتانی جیهان ڕۆژانه‌ خه‌ریكی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ و پێشخستنی نیشتمانی خۆیانن له‌ ڕه‌هه‌نده‌ جۆراو جۆره‌كاندا، به‌ڵام تیۆری هێرشی فه‌رهه‌نگیی داگیركه‌ران له‌ رێگه‌ی بریكاره‌ جاشه‌كانیانه‌وه‌ له‌ كوردستان ناسیۆنالیزم و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی پێ دواكه‌وتوو بێت و ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستی نوخبه‌ی كوردیش مامۆستایه‌كی زانكۆكه‌ قه‌راره‌ نه‌وه‌یه‌كی نوێمان بۆ به‌رهه‌م بێنێت، بڵێێت ده‌وله‌تی نه‌ته‌وه‌یی ئیكسپایه‌ر بووه‌ یا ده‌وڵه‌تێك به‌رهه‌می ئیراده‌ی نه‌ته‌وه‌ بێت ئیكسپایه‌ر بووه‌ و، ده‌وڵه‌تی خۆشگوزه‌رانی داگیركه‌ری پێ له‌ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان گرنگتر بێت، به‌ مه‌رجێك ده‌وڵه‌ته‌ خۆشگوزه‌رانه‌كه‌ له‌ روئیای ویدا، مووچه‌ بێت و ئه‌نفال و كیماباران و جینۆسایدی خورماتو و شه‌نگال و كه‌روكوكیشی له‌گه‌ڵ بێت ئاسایی بێت لای، قوڵایی كاره‌ساته‌كه‌ لێره‌دایه‌ و ده‌بێت ده‌ست نیشانی ئه‌و بۆشاییه‌ بكه‌ین كه‌ فكری داگیركه‌ران به‌و شێوه‌ مه‌ترسیداره‌ دزه‌ی كردۆته‌ نێو مێشكی نه‌ك مرۆڤی ئاسایی، ته‌نانه‌ت نوخبه‌ی ئاكادیمی مرۆڤی كورده‌وه‌ و نه‌وه‌یه‌كی بێ بڕوا به‌ خاك و وڵات و ئازادی و نیشتمان به‌رهه‌م دێنێت، ئه‌م زه‌ینیه‌ته‌ ته‌سلیم بووه‌ داروخاوه‌.

نیشتمان كه‌ خۆشه‌ویست كرا لای مرۆڤی كورد و له‌ پێناو ئه‌و خۆشه‌ویسته‌دا تاك ئاماده‌ بێت هه‌موو سه‌ختی و قورسیه‌كی ئیداره‌دانی ژیان ته‌حه‌مول بكات و، نه‌چێته‌ ژێر باری پیشه‌یه‌كی سه‌رشۆرانه‌ی ئابروبه‌رانه‌ی وه‌ك جاشیه‌تی و به‌ خۆی بلێ ئه‌ی نیشتمان چۆن لێم خۆش ده‌بێ گه‌ر من خه‌یانه‌تی لێ بكه‌م، به‌ڵێ ده‌بێت ئه‌وه‌ بكه‌ینه‌ فه‌رهه‌نگ كه‌ وه‌ك مۆنتسكیۆ گه‌وره‌ فه‌یله‌سوفی فه‌رانسه‌وی و نووسه‌ری كتێبی رۆحی یاساكان ده‌ڵێ: "هه‌ر مرۆڤێك قه‌رزداری نیشتمانه‌كه‌یه‌تی و له‌و رۆژه‌وه‌ له‌ دایك ده‌بێت تا ئه‌و رۆژه‌ی ده‌مرێ پیویسته‌ قه‌رزی نیشتمانه‌كه‌ی بداته‌وه‌، ئه‌و قه‌رزه‌ش ته‌نها به‌ نیشتمانپه‌روه‌ری و خزمه‌تكردنی نیشتمان ده‌درێته‌وه‌"، هه‌ر كات ئه‌وه‌ بوو به‌ فه‌رهه‌نگ، ئیتر دیارده‌یه‌كیش نابینین به‌ ناوی خه‌یانه‌ت و جاشێتی كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و دیارده‌یه‌ نه‌مێنێت، داگیركه‌ر بۆ ساتێكیش له‌سه‌ر خاكی كوردان ئیسراحه‌ت ناكات و به‌جێی دێڵێ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر جاش پیش داگیركه‌ر نه‌كه‌وێ له‌ رابردوودا بینیومانه‌ داگیركه‌رانی كوردستان ئه‌و پیاوه‌ نین بتوانن ڕووبه‌ڕووی دیارده‌یه‌كی خودایی به‌ ناوی پێشمه‌رگه‌ ببنه‌وه‌.

٦ ـ چینەکان و پێ ئەسپاردنی بەرپرسیارێتی پێیان

بۆ ئه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌ زۆر درێژ نه‌بێته‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌رپێی و خێرا هه‌وڵ ده‌ده‌م تیشك بخه‌مه‌ سه‌ر ئه‌م چه‌ند سه‌ره‌قه‌ڵه‌مه‌ی خواره‌وه‌ كه‌ له‌و كتێبه‌دا به‌دیم كردن.
یه‌كێكیتر له‌و بابه‌تانه‌ی له‌و كتێبه‌دا تێبینیم كرد و تیۆدۆر تیشكی خستۆته‌سه‌ر له‌ كتێبی ده‌وله‌تی یه‌هووددا، پرسی پێ ئه‌سپاردنی ئه‌ركه‌ به‌ چین و بونیاده‌ كۆمه‌لایه‌تییه‌كانی جووله‌كه‌ و ناسینه‌وه‌ی مافه‌كانیانه‌، تیۆدۆر زۆر زانایانه‌ ده‌ست بۆ پرسێك ده‌بات كه،‌ بنه‌مای رێكخستنی وزه‌ی مرۆیی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ بۆ پرسی وه‌به‌رهێنان و مودیریه‌ت و پرسی كارگێری و دارشتنی دروستی سیاسیاتی گشتی و ئه‌كتیڤ كردنی پلانه‌كانه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانج، ئه‌وه‌ ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ تیۆدۆر زۆر به‌ ده‌قیقی بۆ به‌كارهێنانی توانایی پسپۆری و ناپسپۆری تاكی جووله‌كه‌ تیشكی ده‌خاته‌ سه‌ر و له‌ گره‌وی دروست كردنی ده‌وله‌تی یه‌هووددا دایده‌نێ و به‌ خاڵی خستنه‌ سه‌ر پێی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ ناوی ده‌بات.

ئه‌گه‌ر قه‌راره‌ ئێمه‌ی كورد بمانه‌وێ پرۆسه‌ی نه‌ته‌وه‌ سازی و ده‌وڵه‌تسازی بگرینه‌ به‌ر، به‌و دامه‌زراوه‌ نیمچه‌ كیانیه‌ی كه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ باشور هه‌مانه‌ ئه‌وه‌ چه‌نده‌ توانیومانه‌ له‌ ماوه‌ی حكومرانی حكومه‌تی هه‌رێمدا ئه‌م داتا به‌ندییه‌ و تایبه‌تمه‌ندیی پله‌به‌ندی زانیاری بكه‌ین له‌سه‌ر چین و توێژه‌ جیاوازه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و به‌ پێی ئه‌و پێوه‌ره‌ سیاساتی گشتی رێكخه‌ین و شیوه‌ی مودیریه‌ت و كارگێریمان له‌سه‌ر بنه‌مای ناسینی چین و توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان بووه‌؟ من لێره‌ باسی به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان ناكه‌م كه‌ كورد خۆی به‌رێوه‌ نابات، به‌ڵكو بابه‌ت لێره‌دا پرسی باشوره‌ چونكه‌ ئه‌وه‌ی تیۆدۆر له‌و قۆناخه‌دا باسی ده‌كات ئه‌و قۆناخه‌یه‌ كه‌ جووه‌كان كۆچیان كردووه‌ بۆ ئیسرائیل و پرۆسه‌كه‌ بۆ چێبوونی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ نیزك بۆته‌وه‌ له‌ سه‌ركه‌وتنی ته‌واوه‌تی، پرسی ئیمه‌ بۆ ئه‌م به‌راورده‌ له‌م بابه‌ته‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داتابه‌ندی پێشكه‌وتوو زانستیمان نییه‌ تا بتوانێت به‌ وردی ناسیاری له‌سه‌ر چین و توێژه‌كان بخاته‌ ڕوو تاوه‌كو بێین ئه‌ركی تایبه‌تی خۆیان به‌ پێی شوێن و كات پێ بده‌ین له‌سه‌ر بنه‌مای شایسته‌ سالاری، بۆ هه‌موومان ڕوونه‌ شتێكی ئه‌وتۆ به‌ ناوی كه‌سی شیاو بۆ شوێنی شیاو له‌ سیسته‌می كارگێڕی ئێمه‌دا یان بوونی نییه‌، یان زۆر لاوازه‌، كه‌واته‌ ئه‌م به‌شه‌ی كارگێری و به‌رێوه‌به‌ری ئێمه‌ بۆ ئاڕاسته‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و ئه‌رك پێ ئه‌سپاردنی كێشه‌ی جیدی هه‌یه‌، چونكه‌ ئامرازه‌كانی به‌كار خستنی توانایی چین و توێژه‌كانمان یان نییه‌ یان زۆر لاوازه‌، بۆیه‌ ده‌بینین له‌ نێو چین و توێژه‌ جۆراو جۆره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا بێكاری شاراوه‌ هه‌یه‌، به‌ جۆرێك كه‌ به‌شێكی زۆری ئه‌ندامانی ئه‌م چین و توێژانه‌ له‌م وڵاته‌دا هیچ به‌رپرسیاریتی و ئه‌ركێكی دیاریكراویان له‌ ئه‌ستۆ نییه‌ و ته‌نها خه‌ڵكێكی به‌ركار به‌رن و به‌رهه‌مهێن نین و ئەمه‌ش كۆڵه‌كه‌ی سه‌ره‌كی خود بژێوی كه‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی له‌سه‌ر به‌نده‌ له‌نگ ده‌كات و كاروانی ئامانجه‌كه‌مان كه‌ پرۆسه‌ی ده‌وڵه‌تسازییه‌ تا دێت وا شه‌كه‌ت ده‌كات بڕستی لێ ده‌بڕێت، چونكه‌ ته‌نانه‌ت خودی نه‌بوونی دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ كێشه‌یه‌كی زۆر جیدی به‌رێوه‌بردنی باشوره‌، به‌نده‌ به‌ ئه‌كتیڤ كردنی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ چین و توێژه‌ جیاوازه‌كاندا بۆ ده‌سته‌به‌ر بوونی ئه‌م دادپه‌روه‌ریه‌ كه‌ هۆكاری زۆری كێشه‌ و ناره‌زایه‌تی دیكه‌شه‌، له‌ كاتێكدا ئه‌و دابه‌شكارییه‌ی ئێسته‌ هه‌مانه‌ خۆی ناداد په‌روه‌ری تێدایه، ئه‌وه‌‌ ناتوانین چاوه‌رێی دادپه‌روه‌ری بین له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا و ئه‌وه‌ش كێشه‌ی زۆر جیدی لێكه‌وتۆته‌وه‌ و ئه‌زمونمان كرد كه‌ ئه‌گه‌ر وه‌ك پێویست دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی دابین بووبا له‌ كوردستان، ئه‌وه‌ كاتی ریفراندۆم و رووداوه‌كانی دوای وی ره‌نگه‌ رای گشتی هه‌لوێستێكی دیكه‌ی ده‌بوو له‌سه‌ر رووداوه‌كانی دوای ١٦ی ئۆكتۆبه‌ر و مێژوو جۆرێكی دیكه‌ ملی ده‌نا، كه‌واته‌ ئێمه‌ له‌ كوردستان پرسی دابه‌شكاری به‌رپرسیارێتیمان له‌ كوردستان نه‌خستۆته‌ ڕۆژه‌ڤی كاریی كه‌رتی حوكمیی و تایبه‌ت و ئه‌مه‌ش بۆشایی هه‌ڵنه‌گرتنی به‌رپرسیارێتی چین و توێژه‌كان و دواتر ورد بوونه‌وه‌ بۆ تاكه‌كانی لێ كه‌وتۆته‌وه‌ و هه‌ركه‌سه‌ خۆی له‌ شتێك هه‌ڵده‌قورتێنێ كه‌ ئیشی ئه‌و نییه‌ و ئه‌مه‌ش فه‌وزا له‌ بواره‌ جۆراو جۆره‌داندا ده‌خوڵقێنێ وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ شۆسیال میدیادا ره‌نگدانه‌وه‌كه‌ی ده‌بینین و ته‌نانه‌ت ئه‌م بابه‌تی دابه‌شنه‌كردنی دادپه‌روه‌رانه‌ی به‌رپرسیارێتی‌ خودی پرۆسه‌ی جێبه‌جێ كردن و سیاده‌ی یاساشی له‌ ناوچه‌ جیا جیاكانی كوردستان خستۆته‌ به‌رده‌م كێشه‌ی جیدی و درێژه‌ی به‌ ته‌مه‌نی دوو ئیداره‌ییش داوه‌.

٧ ـ کارکردن بە داتاو زانیاری بۆ باشتر ئیدارەکردنی کارەکان

یه‌كێكی دیكه‌ له‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی تیۆره‌كه‌ی تیۆدۆردا به‌رچاو ده‌كه‌وێت، پرسی داتابه‌ندی و زانیارییه‌ بۆ جێبه‌جێ كردنی هه‌رچی باشتری پلانه‌كان و ره‌هه‌ندی پلانه‌كانه‌ تاوه‌كو به‌ سه‌ركه‌وتوویی پرۆسه‌ی ده‌وڵه‌تسازییه‌كه‌ جێبه‌جێ بكرێت.

تیۆدۆر له‌و بڕگه‌یه‌دا تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر داتای سه‌رمایه‌ی كۆمپانیاكانی ده‌وڵه‌مه‌ند و سه‌رمایه‌داره‌ جووه‌كان له‌ وڵاتان و له‌ رێگای كۆمپانیای جووه‌وه‌ و چۆنیه‌تی فرۆشتن و مه‌زادی كۆمپانیاكان له‌ كاتی گواستنه‌وه‌ له‌ لایه‌ك و، ئه‌و زه‌ویانه‌ی كه‌ هی جووله‌كه‌ن و به‌جێیان دێڵن چۆن و به‌ چ نرخێك بفرۆشرێنه‌وه‌ به‌و وڵاتانه‌ی كه‌ كۆچی لێ ده‌كه‌ن و، به‌ شێوه‌یه‌كی ورد داوای داتا به‌ندی ئه‌م بابه‌تانه‌ ده‌كات و پرسی ژماره‌ و چۆنیه‌تی گواستنه‌وه‌ی سه‌رمایه‌ و لقی كۆمپانیاكانی خه‌ڵی ده‌وڵه‌مه‌ندی جووله‌كه‌ و پاره‌ و سه‌رمایه‌كانیان ده‌كات بۆ خۆبه‌رێوه‌به‌ری و قۆناخه‌كانی به‌هێزكردنی ئه‌و خۆبه‌رێوه‌به‌ری و ئیداره‌كردنه‌.

هه‌روه‌ها چۆنیه‌تی نیشته‌جێ كردن و ماسته‌رپلانی شاره‌كان و كۆمه‌ڵگه‌كانی نیشته‌جێ بوون ده‌كات له‌ وڵاته‌كه‌یان كه‌ بونیاتی ده‌نێن و، به‌ شێوه‌یه‌كی ورد و ته‌نانه‌ت ده‌ڵێت ده‌بێت جیهان كه‌ڵك له‌ ئه‌زمونی ئێمه‌ وه‌رگرێت بۆ ماسته‌رپلانی شار و شێوه‌ی نیشته‌جێ كردن له‌ هه‌ردو بواری ستوونی و ئاسۆییدا.

كاتێك به‌راوردی ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ گه‌ڵ دۆخی خۆمان ده‌كه‌ین، ئه‌وه‌ له‌ به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان كه‌ داگیركراون و رۆژئاوای كوردستانیش كه‌ چه‌ند سالێكه‌ به‌ قه‌رار ئازاده‌ به‌ڵام ده‌ستی ئاوه‌دانیی نه‌گه‌یوه‌تێ به‌ هۆی ئه‌وه‌ی هێشتا هیچ بنه‌مایه‌كی یاسایی نییه‌، خۆبه‌رێوه‌به‌ریه‌كه‌ له‌ ئاستی ده‌ولی و ئابوریه‌كی ناسه‌قامگیری هه‌یه‌، ده‌بینین كه‌ هه‌رچی پرۆژه‌یه‌ك بۆ به‌شه‌ داگیركراوه‌كانی كوردستان ئاراسته‌كراوه‌ له‌سه‌ر دوو بنه‌ما بووه‌ له‌ لایه‌ن داگیركه‌رانه‌وه‌، یه‌كه‌م: پرۆژه‌كان به‌رده‌وام له‌به‌رچاو گرتنی ره‌هه‌ندی ئه‌منیه‌تی هه‌بووه‌، دووه‌م: به‌رده‌وام ویستێكی تێدا بووه‌ بۆ ئاسمیلاسیۆن و تواندنه‌وه‌ی كورد له‌ نێو نه‌ته‌وه‌ باڵاده‌سته‌كاندا و كه‌واته‌ ئه‌وانه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خزمه‌تكردن به‌ پرۆسه‌ی خزمه‌تی گه‌لی ئیمه‌ بووه‌ و نه‌ پاساوی بۆ دێنینه‌وه‌ نه‌ به‌رگری لێ ده‌كه‌ین و هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ ئه‌و دوو ره‌هه‌نده‌ی بزانین كه‌ چ مه‌رامێكی خراپی دژی نه‌ته‌وه‌ی ئێمه‌ی له‌ پشته‌وه‌ بووه‌، كه‌ زۆر به‌روونی دیاره‌‌ یه‌كه‌م ره‌هه‌ندی ئه‌منیه‌تی پرۆژه‌كان و دووه‌م ره‌هه‌ندی سرینه‌وه‌ی شوناسی نه‌ته‌وه‌یی ئێمه‌ ستراتیژی ئه‌و پرۆژانه‌ بووه‌.

كاتێك پێ ده‌نێینه‌ نێو باشور، ده‌بینین له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ده‌سه‌ڵاتی كوردی له‌ پرۆژی خۆیدا بۆ خزمه‌تی گه‌له‌كه‌ی هیچ كام له‌ ره‌هه‌ندی ئه‌منیه‌تی و سرینه‌وه‌ی شوناسی تێدا نه‌بووه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ بواری نیشته‌جێ بوون و خزمه‌تگوزاری كه‌ به‌داخه‌وه‌ ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌مای خۆبژێوی نه‌بووه‌ و به‌شێكی زۆری قه‌ته‌عاتی یه‌ده‌گی كالاكانی پیشه‌سازی و نیشته‌جێ بوون و بواره‌كانی دیكه‌یش كه‌ مه‌جال نییه‌ لێره‌دا باسی بكه‌ین، ئه‌وه‌ هی توركیای داگیركه‌ر و ئیرانی داگیركه‌ر بووه‌ و، ئه‌وه‌ش به‌شێكی له‌ ئیراده‌ی ئیمه‌ی كوردا نییه‌ بتوانین به‌ری پێ بگرین و، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌شی به‌ هۆی نه‌بوونی پلانی جیدی له‌ ره‌هه‌ندی شارسازی و هه‌روه‌ها فۆرمه‌كانی مودیریه‌ت و كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری و داتا به‌ندی زانستی نه‌بووه‌ و، سه‌رجه‌م ره‌وتی به‌ره‌و پێشچوونه‌كان له‌ به‌شی فیدباكی خۆیان له‌ باشوری كوردستان لایه‌نی مه‌نفی هه‌بووه‌، هه‌م له‌ بواری ساپۆرتی ژینگه‌ی كۆمه‌لایه‌تی و هه‌م له‌ بواری داتابه‌ندی زانستیدا هه‌ڵه‌ی زۆر زه‌ق و سه‌ختی تێدا بووه‌، كه‌ پێویستی به‌ چاكسازی هه‌یه‌ هه‌م له‌ بواری كاركردن به‌ هێزی مرۆیی و پسپۆریه‌تی هه‌م له‌ بواری ژماره‌ و داتا به‌ندی، كه‌ به‌ داخه‌وه‌ له‌و بواره‌دا كوردستان له‌ داوه‌یه‌ و پێویستی به‌ تێكۆشانێكی جیدی و ئیراده‌یه‌كی پۆڵاینی چاكسازی بان حیزبی هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بنه‌مای دادپه‌وه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تیشی لێوه‌ دابین بكرێ، كه‌ ده‌توانێ ساپۆرتێكی باشی رای گشتی لێ بكه‌وێته‌وه‌ بۆ مه‌شروعیه‌ت و شه‌رعیه‌تی سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتی سیاسی كوردستان و سه‌ره‌نجام بریاردان له‌سه‌ر بابه‌تی مه‌سه‌له‌ی مافی چاره‌نووس له‌ چوارچێوه‌ی سه‌ربه‌خۆییدا.

٨ ـ پێکهێنانی هێزی سوپا و پێ ئەسپاردنی ئەرکی خۆی و هه‌روه‌ها به‌دوور گرتنی پیاوانی ئایینی لە سیاسەت

تیۆدۆر له‌ كتێبی ده‌وڵه‌تی یه‌هووددا ته‌كه‌زی له‌سه‌ر پرسی پێكهانینی سوپای ئیسرائیله‌ و به‌هێزكردن و پرچه‌ك كردنیه‌تی و دوور خستنه‌وه‌یه‌تی له‌ مومارسه‌ی سیاسه‌ت و ئه‌م بابه‌ته‌ش بۆ پیاوانی ئایینی ده‌خاته‌ رۆژه‌ڤ و پێی وایه‌ كه‌ پیاوانی ئایینی یه‌هودی ده‌بێت به‌ جیدیه‌ته‌وه‌ له‌ سیاسه‌ت و پرسی سیاسی به‌دوور بن و، كارو باری ئاینی خۆیان به‌رێوه‌ ببه‌ن و سیاسه‌ت و به‌رێوه‌به‌ری ده‌وڵه‌ت به‌ گه‌وره‌تر له‌وه‌ ده‌زانێ پیاوانی سه‌ربازی و ئاینی ده‌ستێوه‌ردانی تێدا بكه‌ن.

ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ دروست بوونی پرسی ده‌وڵه‌تێكی سكۆلاری مه‌ده‌نی دیموكراتی خۆشگوزه‌رانی بۆ هاوڵاتیان زۆر گرنگه‌ چونكه‌ یه‌كه‌م پرسی جیایی دین له‌ ده‌وڵه‌ت مه‌تره‌ح ده‌بێت و، دووه‌م هێزی سه‌ربازی ناچێته‌ خزمه‌ت ململانێی حزبی.

ئه‌گه‌ر ئه‌م پرسه‌ بگوازینه‌وه‌ بۆ كوردستان و ورده‌ سه‌ره‌نجێكی بده‌ینێ ده‌بینین كه‌ ئێمه‌ له‌ هه‌ر دوو به‌شی ئه‌م پرسه‌ هه‌ستیاره‌دا خه‌له‌ل و كێشه‌مان هه‌یه‌ و ره‌نگه‌ زۆرترین گرفتی فه‌رهه‌نگی سیاسی ئێمه‌ له‌ كوردستان له‌ژێر غه‌زه‌بی ئه‌م دوو بواره‌دا بووبێت به‌ تایبه‌تی كاتێك له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع ده‌ركه‌وته‌كانی ده‌بینین.

با له‌ پرسی تێكه‌ڵكردنی دین به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ بچینه‌ نێو بابه‌ته‌كه‌وه‌:

تیۆدۆر باش ئه‌م پرسه‌ زانستیه‌ی بینیوه‌ و خوێندنه‌وه‌ی بۆ كردووه،‌ ئه‌گه‌ر بۆ شیكردنه‌وه‌ له‌ ره‌هه‌ندی زانستی سیاسه‌ت و فه‌لسه‌فه‌ی دینه‌وه‌ بڕوانین بۆ مه‌سه‌له‌كه‌ تێده‌گه‌ین تیۆدۆر زۆر باشی بۆچووه‌ و، گه‌ر به‌ مێتۆدی ئه‌مرۆیی و تێگه‌یشتنی سكۆلارانه‌ی خۆمان بۆ سیاسه‌ت و دین بروانین و بیكه‌ینه‌ فه‌رهه‌نگی سیاسی ده‌وڵه‌تداری له‌ كوردستان ده‌بێ بڵێن، دین بابه‌تێكی ئاسمانییه‌ نه‌ك زه‌وینی و چه‌مك و په‌یام و ئایدیایه‌كی رۆحییه‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ بۆ ئه‌به‌ده‌ و بابه‌تێكی به‌ ته‌واوی نامادییه‌ و په‌یامی خوایه‌ و تۆ ناتوانی ده‌ستكاری وته‌ی خوداوه‌ند بكه‌یت و ده‌ست بۆ پرسی رۆحی و ئاسمانی به‌ریت و ئه‌مه‌ بابه‌تێكی به‌ ته‌واوی ناخه‌كی و تاكه‌كه‌سیه‌ له‌ نێوان مرۆڤ و خودادا، كه‌واته‌ دین بابه‌تێكی نامادی ئاسمانییه‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ بۆ ئه‌به‌د و ده‌ستكاری ناكرێ، له‌ به‌رامبه‌ردا سیاسه‌ت به‌رهه‌می عه‌قڵی مرۆڤه‌ و سنورداره‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی مرۆڤ كه‌ چركه‌ به‌ چركه‌ و سات به‌ سات ده‌گۆرێ و هیچ پیرۆزیه‌كی تێدا نییه‌ و به‌رده‌وام له‌ نوێبوونه‌وه‌دایه‌ و سه‌روكاری له‌گه‌ڵ ژیانی رۆژانه‌ی مادی ئینسانه‌كان هه‌یه‌ و به‌ پێی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان ده‌گۆرێ، بۆیه‌ تێكه‌ڵ كردنی دین به‌ سیاسه‌ت پیرۆزی دین ده‌شكێنێ و له‌ بابه‌تێكی ئیلاهیه‌وه‌ دایده‌به‌زێنێ بۆ بابه‌تێكی مرۆیی و پله‌ نزمتر و، ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خۆیدا پارادۆكس دروست ده‌كات و تێك گیرانێكی رۆحی و مادی دخوڵقێنێ و زۆرترین ره‌وته‌ رادیكاڵه‌كان كه‌ دروست بوون و بوونه‌ هۆی به‌رهه‌مێنانی تیرۆریزم له‌م شكاندنه‌ی ته‌قه‌دوسی دینه‌وه‌ بووه‌و به‌ تێكه‌ڵكردنی له‌گه‌ڵ پرسی عه‌قڵی زه‌وینی مرۆڤ و ئه‌مه‌ش به‌ درێژایی مێژوو كاره‌ساتی لێكه‌وتۆته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ ورد ببینه‌وه‌ ده‌بینین له‌ كوردستان یه‌كه‌م ئه‌وه‌ كه‌ ره‌وتگه‌لی ئیسلامی هه‌ن و خۆشیان تووشی پارادۆكس بوون و له‌ بیری ئه‌وه‌دان چۆن پاشگری ئیسلامی له‌سه‌ر خۆیان لا ببه‌ن، دووه‌م ئه‌وه‌ كه‌ هه‌ندێك جار هه‌ندێك مامۆستای ئاینی ده‌ست بۆ پرسی سیاسه‌ت و ئیداره‌ی وڵات ده‌به‌ن له‌ گوتاردا و بریاری ترێبونیی له‌سه‌ر بابه‌تی كلتووری و سیاسی و هونه‌ری ده‌رده‌كه‌ن و كۆمه‌ڵگه‌ پێی تووشی فه‌وزا ده‌بێت و، نه‌تیجه‌ی ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی جۆرێك له‌ دابه‌ش بوونی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئاكامه‌كه‌شی ده‌چێته‌ گیرفانی نه‌یارانی كوردستانه‌وه‌.

بۆیه‌ به‌راستی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان به‌ تایبه‌تی ئه‌م كابینه‌ نوێیه‌ كه‌ خوازیاری چاكسازییه‌، پێویسته‌ له‌سه‌ر فه‌رهه‌نگسازی و به‌ تایبه‌تی فه‌رهه‌نگسازی عه‌قلانیه‌تی سیاسی و جیاكردنه‌وه‌یه‌كی مرۆییانه‌ و مافپه‌سه‌ندانه‌ی دین و ده‌وڵه‌ت كار بكات و دین و دیندار كاری خۆی بكات و ده‌وڵه‌ت و ده‌وڵه‌تدار كاری خۆی بكات كه‌، ئه‌مه‌ زۆر گرفت له‌ كۆڵ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ ده‌كاته‌وه‌ و كوردستانیش له‌ هزری توندره‌وی ده‌پارێزێ و ده‌كرێ ببێته‌ بنه‌مایه‌كی نوێ بۆ پرسی نه‌ته‌وه‌سازی و ده‌وڵه‌تسازی.

كاتێك ده‌چینه‌ سه‌ر پرسی كاروباری سه‌ربازی، تیۆدۆر زۆر زانایانه‌ باسی لێوه‌ كردووه‌ و پێی وایه‌ سه‌رباز ده‌بێ كاری دابین كردنی ئاسایشی وڵات و پاراستنی بێت نه‌ك تێكه‌ڵ بوون به‌ كاروباری سیاسی، به‌ داخه‌وه‌ له‌ مێژووی حاكمیه‌تی ٢٨ ساڵه‌ی باشوری كوردستاندا كه‌ نیمچه‌ كیانێك هه‌بووه‌ ده‌بینین كه‌، هێزی سه‌ربازی به‌رده‌وام به‌شێك بووه‌ له‌ ململانێی سیاسی یان به‌كارهێنراوه‌ بۆ ململانێی سیاسی یاخود ئه‌كته‌ره‌كانی نێو فه‌رمانده‌یی هێزی سه‌ربازی لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان له‌ هه‌مانكاتدا ئه‌كته‌ری سیاسی بوون و، ئه‌مه‌ش كێشه‌یه‌كی جیدی بۆ پرۆسه‌ی نه‌ته‌وه‌سازی و ده‌وڵه‌تسازی خوڵقاندووه‌ كه‌، بۆته‌ هۆی دابه‌ش بوونی هێزه‌ سه‌ربازیه‌كان به‌سه‌ر هێزه‌ سیاسه‌كاندا و له‌ كاتی كێشه‌ی نێوان لایه‌نه‌ سیاسیه‌كاندا هێزی سه‌ربازی وه‌ك ئه‌كته‌ری یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی كێشه‌كان هاتۆته‌ سه‌ر ساحه‌ی سیاسی و هه‌ر له‌ شه‌ڕی نه‌گریسی نێخۆییه‌وه‌ بگره‌ تاوه‌كو ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر كه‌ركووك هێنرا و بووه‌ هۆی له‌ده‌ستدانی ده‌رفه‌تێكی ١٠٠ ساڵه‌ كه‌ بۆ چێكردنی ده‌وڵه‌تی كوردستان هاتبووه‌ پێش و، ئاكامه‌كه‌شی بووه‌ هۆی نایه‌كریزی و نه‌بوونی متمانه‌ی لایه‌نه‌كان به‌یه‌كتری و زۆر ره‌هه‌ندی مه‌نفی دیكه‌ و داروخانی وره‌ و رۆحیه‌تی مرۆڤی كورد، كه‌ وا به‌ ئاسانی نایه‌ته‌وه‌ سه‌رخۆی.

تیۆدۆر هه‌ستی به‌ مه‌ترسی ئه‌م پرسه‌ كردووه‌ بۆیه‌ ده‌ڵێ پرسی ئیداره‌كردنی ده‌وڵه‌ت گه‌وره‌تره‌ له‌ كه‌سانی سه‌ربازی و ئه‌وان له‌و ئاسته‌دا نین بتوانن ئیداره‌ی وڵات بكه‌ن و هه‌ر مرۆڤێك هاته‌ نێو پرۆسه‌ی ئیداره‌كردنه‌وه‌ له‌ سه‌ربازییه‌وه‌ بۆ كاروباری سیاسی ئه‌مه‌ش بۆ ئێمه‌ی كورد ئه‌و راستیه‌ دوپات ده‌كاته‌وه‌ كه‌، كاتێك كه‌سێكی سه‌ربازی پێ ده‌نێته‌ نێو پرۆسه‌ی سیاسی، پێویسته‌ به‌ هه‌موو جۆرێك خۆی له‌ رۆحیه‌تی سه‌ربازی داماڵێ و به‌ رۆحیه‌تێكی مه‌ده‌نیه‌وه‌ سیاسه‌ت بكات.

٩ ـ بەرهەمهێنانی نەوەیەکی نوێ بە رۆحیەتێکی نوێوە

تیۆدۆر له‌ ترۆپكی پرۆژه‌كه‌یدا بابه‌تی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وه‌یه‌كی نوێی پڕ له‌ وزه‌ و ئیراده‌ و توانا بۆ ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان دێنێته‌ ئاراوه‌ و، به‌ ترۆپكی سه‌ركه‌وتنی پرۆژه‌كه‌ی مه‌تره‌حی ده‌كات چونكه‌، كۆمه‌ڵگه‌ی جووله‌كه‌ و ئه‌و زوڵم و سته‌مه‌ی لێیان كراوه‌ له‌ وڵاته‌ جیاجیاكاندا و كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنیه‌كانی ئه‌و چه‌وسانه‌وه‌یه‌ی له‌سه‌ر تاكی جوو به‌ باشی هه‌ست پێكردووه‌ و، پێی وابووه‌ كه‌ بۆ سه‌ركه‌وتنی ده‌وڵه‌تی یه‌هوود پێویسته‌ نه‌وه‌یه‌ك به‌رهه‌م بێنین ببێته‌ سه‌رمه‌شقی هه‌موو جیهانیان و هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌مه‌ پرسێكی هه‌ستیار و قورس و تا راده‌یه‌ك له‌ خه‌یاڵ چووه‌، به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و واقعه‌ی ئه‌و كتێبه‌كه‌ی تێدا نووسیوه‌ و به‌و راستیه‌ی كه‌ له‌سه‌ر تاكی جووله‌كه‌ زانیویه‌تی، به‌ڵام كۆڵ نادات و ده‌ڵێت ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ ئه‌مری واقع گه‌ر ئێمه‌ به‌ به‌رده‌وامی گرنگی به‌ نه‌سلی داهاتوو بده‌ین، یه‌كه‌م ئه‌وه‌ كه‌ زه‌مینه‌سازی بكرێت بۆ په‌روه‌رده‌ كردنیان دووه‌م دابین كردنی ژیان و سێهه‌م كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ توانا زانستی و مرۆییه‌كانیان، پرۆسه‌ی به‌ پسپۆری كردنی كۆمه‌ڵگه‌ و ئالێره‌ویه‌ كه‌ ئیسرائیلێك له‌ دایك ده‌بێت و كارتێكه‌ر ده‌بێت له‌سه‌ر ئاسایشی جیهانی، ئابوری جیهانی و ئه‌كته‌رێكی گرنگی بواری پزیشكی و پیشه‌سازی و ته‌نانه‌ت جیهانی ئه‌لكترۆنی و پرۆسێسه‌ری سه‌رجه‌م كۆمپیته‌ره‌كانی جیهان ئیمتیازه‌كه‌ی هی ئیسرائیله‌ كه‌ ئیمه‌ ئه‌مرۆ ده‌یبینین.

ئه‌گه‌ر ئه‌مرۆ خاڵی ده‌سپێكی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌تسازی كوردستان بێت جیا له‌و بابه‌تانه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌رپێی له‌سه‌ره‌وه‌ باسمان كردن وه‌ك خوێندنه‌وه‌ و به‌راوردی تێۆره‌كه‌ی تیۆردۆر له‌سه‌ر كوردستان و چاره‌نووسی جووله‌كه‌ و كورد و لێكچوون و جیاوازییه‌كانیان به‌ پێی شوێن و كات و جیاوازی كلتوور و زمان و جوگرافیا و زۆر پرسی دیكه‌، ئه‌وه‌ دیسان پرسی ده‌وڵه‌تسازی بۆ كوردستان هیچ له‌و بابه‌ته‌ ناگۆرێ كه‌ ده‌كرێ زۆرێك له‌و ته‌رح و پرۆژانه‌ی كه‌ بۆ چێكردنی ده‌وڵه‌تی یه‌هوود گیراونه‌به‌ر له‌ كوردستانیش هه‌بێ كه،‌ یه‌كه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌كی سه‌روحیزبی و به‌ ته‌واوی نیشتمانی پێكهاتوو له‌ تاكی ئه‌ندام له‌سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانی كوردستان و چین و توێژه‌ جۆراو جۆره‌كان له‌ هه‌ر چوار به‌شی كوردستان دروست ببێت و جێ بگرێت، به‌ له‌به‌ر چاو گرتنی تایبه‌تمه‌ندیی جیاوازی به‌شه‌ جیاوازه‌كانی كوردستان تا سه‌ر ئاستی ئه‌وه‌ی چ باشتر چوار ده‌وڵه‌تی كوردستان هه‌بێ له‌ داهاتوودا و چوار نوێنه‌ری كورد له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌یه‌كگرتووه‌كان هه‌بێت و ببینه‌ چوار یه‌كه‌ی كۆنفیدراڵ پێكه‌وه‌.

رێگه‌ی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ گه‌رچی سه‌خت و ئه‌سته‌م دێته‌ به‌رچاو به‌ڵام محاڵ نییه‌ و لۆژیك ده‌ڵێ ئیراده‌یه‌كی هاوبه‌شی نیشتمانی له‌ هه‌ر چوار به‌شی كوردستان ده‌توانێ ئه‌م ره‌وته‌ بگرێته‌به‌ر و پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌تسازی و نه‌ته‌وه‌سازی یاسایی به‌رێته‌ پێش و ئه‌گه‌ر هاوبه‌ش بین له‌ گوتاری نیشتمانی و پرسی ده‌وله‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستاندا دنیاش به‌ بایه‌خه‌وه‌ ده‌روانێته‌ ئێمه‌ و، ده‌بینه‌ سه‌نگ و ئه‌كته‌رێكی گرنگی نێو پرۆسه‌ی هاوسه‌نگی هێزه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌ و، ده‌توانین ئه‌م ئه‌ركه‌ گرنگه‌ راپه‌رێنین بۆ هێنانه‌ دی داهاتوویه‌كی گه‌ش بۆ نه‌وه‌كانی داهاتوومان و، ئه‌مه‌ش پێویستی به‌ گوتار و ئیراده‌یه‌كی هاوبه‌شییانه‌ی نیشتمانی سه‌رتاسه‌ری كوردستانی گه‌وره‌ هه‌یه‌ به‌ له‌به‌رچاو گرتنی تایبه‌تمه‌ندی هه‌ر به‌شێكی كوردستان.

 پێویسته‌ بۆ جارێكیش بووه‌ له‌ مێژوودا به‌ ئیراده‌یه‌كی هاوبه‌ش و ئیستراتیژێكی نه‌ته‌وه‌یی گشتگیر له‌سه‌ر ئاستی كوردستانی گه‌وره‌، ئه‌م بابه‌ته‌ بكه‌ینه‌ گوتاری زاڵ و له‌ كرده‌ی سیاسیدا پێویسته‌ ره‌نگ بداته‌وه‌.

ده‌ره‌نجام

هه‌رچه‌نده‌ له‌ كتێبه‌كه‌دا زۆر پرسی دیكه‌ وروژێندراوه‌ و له‌ بابه‌تێكی كورتی ئاوادا ناتوانرێ هه‌مووی شه‌ن و كه‌و بكرێت، به‌ڵام به‌و تێگه‌یشتنه‌ی من له‌و كتێبه‌ هه‌م بوو و به‌ له‌به‌ر چاو گرتنی ئه‌و خاڵانه‌ی روونم كرده‌وه‌ و به‌راوردێكی سه‌رپێیم له‌سه‌ر كرد بۆ كوردستان و ده‌وڵه‌تی یه‌هوود، به‌و قه‌ناعه‌ته‌ گه‌یشتم، ئه‌گه‌ر ده‌مانه‌وێ به‌راستی بمێنینه‌وه‌ و له‌ نێو نه‌چین له‌م سی ساله‌ی داهاتوودا، ئه‌وه‌ پیویسته‌ زۆر به‌ جیدی بیر له‌ پرۆسه‌ی چێكردنی ده‌وڵەتی كوردستان بكه‌ینه‌وه‌ و له‌وه‌ تێبگه‌ین گۆرینی هاوسه‌نگی هێزه‌كان به‌ پێی ئه‌زمون له‌ سه‌ره‌تا و نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، ئه‌گه‌ر فریای خۆمان نه‌كه‌وین و ده‌وڵه‌تیك بۆخۆمان و نه‌وه‌كانی داهاتوومان بونیات نه‌نێین، ٢٠ ساڵی دیكه‌ له‌ سلێمانی و هه‌ولێر كورد كه‌مینه‌ ده‌بێت ئه‌وه‌ باسی رۆژهه‌ڵات و باكور ناكه‌م كه‌ به‌ چڕی له‌ ژێر ته‌وژمی ئاسمیلاسیۆندان.



ئه‌م بابه‌ته 375 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر