قۆناغی ئێستای میدیا كوردی، بەشێك لەكێشەو چارەسەرەكانی

میدیای كوردی لەباشوری كوردستان، یاخود هەرێمی كوردستان لەعێراق، لەدوای قۆناغی راپەڕینی (5ی ئاداری 1991)ی كوردانی باشوری كوردستان و لەدوای دەرچوواندنی رۆژنامەی كوردستانی نوێ لەساڵی (1992)ەوەو تا نزیكبونەوەمان لەساڵی (2019)، لەدوای نزیكەی (3) دەیە میدیای كوردی لەگەڵ گەشەكردن لەرووی جۆرو تەكنیك و تەكنۆلۆژیاوە، چەندین كێشەی بایەتیی لەمیدیای كوردیدا بەردەوامیان هەیەو فاكتەرو هۆكاری زۆر هەن بۆ ئەم كێشانە
AM:08:38:04/11/2018
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا
ئه‌و كێشانه‌ كه‌ له‌م قۆناغه‌دا میدیای كوردی به‌ده‌ستیانه‌وه‌ گیرۆده‌یه‌، كامانه‌ن؟ میكانیزمی چاره‌سه‌ر كامه‌یه‌؟

دكتۆر ئاراز ڕه‌مه‌زان
پسپۆڕی میدیا-ڕاوێژكاری چاوی كورد بۆ كاروباری میدیا

ی لەمیدیای كوردیدا بەردەمیان هەیە. لێرەدا ئاماژە بەچەند كێشەیەكی ئێستاو ئەم قۆناغەی میدیای كوردی لەباشوری كوردستان دەدەین.

1.1: نەبونی یاساو كۆدی پیشەیی سەردەمی بۆ كاری رۆژنامەوانی:


پڕۆژە یاساو رێنماییە یاساییەكان لەهەرێمی كوردستاندا بەچەشنێك كاریان لەسەركراوە، نەكراون بەپرۆژەی گشتگیرو دیبەت و گفتوگۆی زانستكاران و یاساناسان و چالاكوانان و هیچ كۆنفرانس و چالاكیەكی زانستیان لەسەر ئەنجامنەدراوە بۆئەوەی رایگشتی لەسەر دروستبكرێ، هەریەك لەیاسای مافی دەستكەوتنی زانیاری و یاسای رۆژنامەوانی ژمارە (35)ی ساڵی (2007)، پەلەیەكی زۆریان تێداكرا، كەمترین چالاكی و كۆڕوكۆبوونەوەو كۆنفرانس و وۆركشۆپ و راپرسی زانستیان دەربارەوە كرا.  هەربۆیە بۆ ئێستاو قۆناغی ئێستای كاری رۆژنامەوانی و دامەزراوەكانی میدیا لەهەرێمی كوردستان پێویستە بەشێوەیەك كە لەگەڵ بارودۆخ و گۆڕانكارییەكانی میدیادا بگونجێن، ئەم یاسایانە هەمووار بكرێنەوە. چونكە لەیاسای كاری رۆژنامەوانی ژمارە (35) لەكوردستانزیاتر فۆكەس خراوەتە سەر میدیای چاپ و تەلەفزیۆنەكان، «میدیای ئۆنلاین– سۆشیالمیدیا»وەكتازەترینجۆریمیدیاش«مۆبایلمیدیا»،گرنگترینوزۆرترینكاریگەریانلەسەروەرگرانهەیەوگۆڕانكارییەكیجەوهەرییانلەمیدیابەگشتیوئەركورۆڵومافیمیدیاكارانداهێناوەتە كایەوەو پێویستە بەجۆرێكی دیكەو بەمیتۆدێكی دیكە كار لەسەر فۆڕمە تازەكانی میدیا بكرێت بۆیەشە ئەم فۆڕمە تازانەی میدیا پێویستیان بەیاسایەكی مۆدرێرن و سەردەمی پێشكەوتوو هەیە.


1.      2: جیهانگیریی و میدیای كوردی

پێشكەوتن و گەشەكردنی كۆمەڵگەكان لەسەردەمی ئێستاداو بڵاوبوونەوەی جیهانگیری لەنێوان نەتەوەكاندا بەندە بەكاریگەرییەكانی ماس مێدیا بەگشتی، هەربۆیە بوونی میدیایەكی مۆدێرن و سەردەمی و رێكخستنی بەشێوەیەكی ئیتیكی و یاسایی لەپێناوی بەرژەوەندی گشتی و ئاسایشی نەتەوەییماندا دەبێت و ئەمجۆرەش لەیاساو كۆدی ئێتیكی پیشەیی میدیایەكی كاریگەری پۆزەتیڤ لەكۆمەڵگەدا دروستدەكات و لەزەمەنی ئێستادا میدیا سەرەڕای ئەركی سەرەكی خۆی كە بڵاوكردنەوەی زانیاریی تازەیە لەسەر رووداوەكان فاكتەرو ناوەندێكی گرنگی پەروەردەییە بۆ كۆمەڵگە بۆیە رێكخستنی بەپێی گۆڕانكارییە خێراكانی جیهانی تەكنۆلۆژی و میدیای نوێ پرۆسەیەكی پۆزەتیڤ دەبێت لەپێناو خێروبێری گشتی و پاراستنی ژیانی تایبەتی تاكەكاندا دەبێت.


هەرچەندە لەهەرێمی كوردستان لەگەڵ گەشە خێراكانی جیهانگیریی و تەكنۆلۆژیای زیرەك و میدیای مۆدێرن و ئەلیكترۆنیی و سۆشیال میدیاو مۆبایل میدیا، گەشەیان پێدراوەو جەماوەر بەشێوەیەكی گشتی بەركەوتەی ئەم گۆڕانكارییە خێراو فرە جەشنانەی میدیان، بەڵام لەبەرامبەردا میدیای رەسەنی كوردی واتە میدیای چاپ وەكو گۆڤارو رۆنامەكان و میدیای پەخش وەكو رادیۆو تەلەفزیۆن، بەگشتی لەپاشەكشەی بەردەوامدان و بەشێكی زۆر لەگۆڤارو رۆژنامەكان وەستێران لەچاپكردن و ئەوانەشی لەئێستادا بەردەوامن كەمترین رێژەی تیراژیان هەیەو كەم خوێنەرو كەم فرۆشن، بۆیە ئەم كاریگەرییە نەرێنییەی جیهانگیری و میدیای ئەلیكترۆنی بەشێوەیەكی چڕ كاریگەریی لەسەر میدیای كوردی دروست كردووەو بۆ بەردەوامیدان بەفۆڕمی كۆنی میدیا پێویستمان بەستراتیژیەت و پاكێچی زانستیی و پڕۆفێشناڵ هەیە بۆئەوەی بتوانرێت رۆژنامەكان و تەلەفزیۆن و رادیۆكان بەردەوامیان پێبدرێت، چونكە فۆڕمی ئیشكردنیان جیاوازەو جەماوەری تایبەت بەخۆیان هەیە كە سوودی گشتیی زۆری هەیە بۆ جەماوەر بەشێوەیەكی گشتی.

1.      3: ئازادی رۆژنامەوانی:

ئازادی كاری رۆژنامەوانی بەبەراورد بەوڵاتانی نزیك لەكوردستان و خودی عێراق، سەرەڕای تێبینییەكانمان لەسەر ژمارەیەك كەیسی پەیوەست بەكوشتن و ریكۆردكردنی توندوتیژی دژی رۆژنامەنووسان لەهەرێمی كوردستان، بەڵام وەكو ئاماژەی پێدرا بەبەراورد لەگەڵ وڵاتانی ناوچەكە، ئازادی كاری رۆژنامەوانی لەكوردستان، لەبارودۆخێكی باشتردایە، بەڵام ئەم جۆرە لەبەراوردكردن بۆ میدیای كوردی بەراوردكردنێكی پرۆفێشناڵ نییەو دەكرێت بابەتی ئازادیی رۆژنامەوانی بەراورد بكەین بەوڵاتانی خاوەن دیموكراسیی گەشەكردو، هەربۆیە پەیوەندی راستەوخۆیی ئازادیی رۆژنامەوانیی و دیموكراسیی پەیوەندییەكی دانەبڕاون و لەگەڵ گەشەكردنی پڕۆسێس و سیستەمی دیموكراسی لەوڵاتدا بەهەمان شێوەی ئازادی كاری راگەیاندنیش لەپانتایی گشتیدا زیاتر دەبێت و بەپێچەوانەشەوە.

بەشێك لەئازادی كاری رۆژنامەوانی پەیوەستە بە فەزای گشتی و كەلتورو داب و نەریت و ئایین، كە لە ستراكتۆری كۆمەڵایەتیی كۆمەڵی كوردیدا كێشەگەلی زۆر رووبەروی رۆژنامەوانان دەبێتەوە لەپراكتیزەكردنی ئازادییە رۆژنامەوانییەكان و دەربڕینی بیروڕای جیاوازو رەخنەو رەخنەسازی لەو كایە جیاوازانەی كۆمەڵی كوردیدا، میدیا كەمتر توانیویەتی بەشداربێت لەریفۆرم و گۆڕانكاری كەلتوری لەهەرێمی كوردستان هەرچەندە بێ كاریگەری نەبووە.


1.      4: میدیاو تەنگژەكان، رۆڵی لەبنیادنانی پڕۆسەی ئاشتەواییدا:

لەسەدەكانی رابردوودا سەركردەو پیاوانی ئاینیی و ناوەندە دەسەڵاتگەراكان و كەمینەیەك رۆڵیان هەبوو لە بنیادنانی ئاشتی، دواتریش ئەو رۆڵە گواسترایەوە بۆ تاك، بەگەڕانەوە بۆ جەوهەری فەلسەفەی تاكگەرایی تێدەگەین كە زۆر تاك و بیرمەند هەبوون رۆڵی گرنگیان هەبووە لەمێژووی مرۆڤایەتیداو بەتایبەتیش لە سۆنگەی بنیادنانی ئاشتی لەسەدەكانی ناوەڕاستدا.مارتن لۆتەركینگ پێیوایە كە پێویستە وا تێڕامانمان هەبێت بۆ ئازادی رۆژنامەوانی وەك ئەوەی تێڕامانمان هەبێت بۆ خەون بینین بەداهاتوویەكی باشترەوە بۆ گەل و خەڵكەكەمان تەنانەت ئەگەر راپۆرتە هەواڵەكانیش زۆر وشك و زەق و رەق بوون.

جگەلەوەش شاشەی تەلەفزیۆنەكان و ستۆدیۆی رادیۆكان كاریگەری گرنگ لەسەر سایكۆلۆژیای جەماوەر بەجێدەهێڵن و دەتوانرێت رۆڵی گرنگ ببینن لە چارەسەری تەنگژە سیاسییەكان و بنیادنانی ئاشتی و خستەڕووی چەندین پێشنیازی نیشتمانی و چارەسەرئامێز بۆ قەیران و كێشە سیاسییەكان. لەگەڵ ئەو رۆڵە گرنگانەی ئاماژەیان بۆ كراوە، ناوەندە میدیاییەكان دەتوانن رۆڵێكی دیكەی گرنگ بگێڕن لەناو كۆمەڵگەكاندا ئەویش دروستكردنی (رای گشتی) و تێڕوانینی گشتییە بۆ بابەتێك یاخود رووبەڕوبونەوەی دیاردەیەك یانیش بۆ چارەسەركردنی كێشەیەك.

لەهەمان كاتیشدا ئامڕازەكانی پەیوەندیكردن و میدیا دەتوانرێت بۆ لایەنی نێگەتیڤ بەكاربهێنرێن، بۆ نموونە لە پاكستان پلە باڵایەكی گروپی تێرۆریستی تاڵیبان لەرێگەی تۆماركردنی ڤیدیۆی مۆبایلەوە بانگەواز بۆ خۆكوژەكان دەكات. هەروەك بەپێچەوانەشەوە میدیا دەتوانێت خەڵك كۆبكاتەوەو ئاڕاستەیان بكات بۆ بنیاتنانی ئاشتی بۆ نموونە لەكۆڵۆمبیا گروپێكی زیاتر لە یەك ملیۆنی لەفەیسبووكەوە هانی خەڵكیان داوە بۆ تێكدانی حكومەت و لەهەمان كاتدا پاراستنی وڵات و پێكهێنانەوەی حكومەتێكی دیموكرات بۆ بەرژەوەندی گشتی وڵاتەكە.

میدیای كوردی، لەكاتی بوونی تەنگژە سیاسیی و كۆمەڵایەتیی و ئابورییەكاندا، بەبارستایی ئەوەی رۆڵی نەرێنیی دەبینێ ئەوەندە رۆڵی ئەرێنی ناگێڕێ، نمونەی سەرهەڵدان و شەڕی داعش و پاشەكشەی كورد لەناوچە كێشە لەسەرەكان لەساڵی رابردوودا، و رووداوە سیاسییەكانی تر لەدوای هەڵبژاردنەكانی پەرلەمانی عێراق و هەرێمی كوردستان و كێشەو تەنگژە سیاسییە ناوخۆییەكان لەنێوان پارتە سیاسییەكاندا میدیای كوردی شەڕكەری داعشی بەجۆرێك گەورە كرد كردی بەسوپەر جەنگاوەرو ئەوەش كاریگەریی زۆر لەسەر هێزی پێشمەرگە دروستكردبوو لەروونی سایكۆلۆژییەوە، لەسەرەتای هەنگاوە داگیركارییەكانی داعش و نزیكبونەوەیان لەهەولێر ترس و تۆقاندنی زۆر لەناو خەڵك بڵاوكرایەوە كە میدیا رۆڵی زۆری بینی تێیدا، لەقۆناغی ئێستادا كە پارتە سیاسییەكان ناكۆكی سیاسیی و دابەشكاریی دەسەڵاتی سیاسییان لەناو حكومەتەكانی بەغداو هەرێمدا هەیە، و بەهۆی ناڕازی بوونی بەشێك لەپارتە سیاسییەكان لەدەرەنجامەكانی هەڵبژاردنەكان، میدیای كوردی لەبەرئەوەی میدیایەكی بارگاویكراوە بە ستراتیژیەت و ئایدۆلۆژیای حزبەكان، هەمان ستراتیژیەتی دژایەتیی و قوڵكردنەوەی ململانێ و تەنگژە سیاسییەكان پەیڕەو دەكات و لەكەمترین پڕۆژەیان كار بۆ لێكنزیكردنەوەی پارتە سیاسییەكان و تێپەڕاندنی قەیرانەكان دەكەن، كە میدیایی دروست و سوودبەخش و میدیای خەڵك پێویستە پێچەوانەی ئەم جۆرە لەستراتیژ كار بكات بۆ دروستكردنی كاریگەریی ئەرێنیی و تێپەڕاندنی قەیران و تەنگژەكان بەشێوەیەكی گشتی.

1.      5: نەبونی ئەنجومەنی میدیاكاران:

لەزۆرێك لەوڵاتان، ئەنجومەنی رۆژنامەوانان یاخود بەڕێوەبەری دامەزراوەكانی میدیا هەیە، ئەم دامەزراوەیە ناكەوێتە ژێر كاریگەریی پڕۆژەو ستراتیژیەو ئایدۆلۆژیای پارتە سیاسییەكان و حكومەتەوە، بەڵام لەكاتی تەنگژە سیاسییەكان و كێشەكانی پەیوەست بە ئاسایشیی نەتەوەیی و تەندروستی گشتیی و بەرژەوەندی گشتی، ئەم ئەنجومەنە لەگەڵ وەزارەتی ناوخۆو وەزارەتی رۆشنبیریی و حكومەت و پەرلەمان و لایەن پەیوەست و پەیوەندیدارەكان، بەداڕشتنی ستراتیژیەتێكی هاوبەش و بەزۆرینەی دەنگ قبوڵكراو بەبێ ئەوەی كاریگەریی لەسەر كوالێتیی و ئاستی میدیاكان و جەماوەرەكەیان دروست بكات، رووبەڕوی قەیران و كێشەكان دەبنەوەو وڵات لەكێشەو ئاڵۆزییەكان رزگار دەكەن، چونكە میدیا دەتوانێت رۆڵی گرنگی هەبێت لەئیدارەدانی قەیرانەكان و تێپەڕاندنیان بەستراتیژیەتی پێشوەخت و ئامادەكراو.

زۆرجاریش ئەم ئەنجومەنە كە نوێنەری سەرجەم دامەزراوەكانی میدیای لەوڵاتدا تێدایە، كار بۆ نوێكردنەوەو دەركردنی كۆدی پیشەیی بۆ رۆژنامەوانان دەكەن، هەروەكو بەهاوكاری لایەنە پەیوەندیدارەكانیش داوا لەپەرلەمان دەكەن بۆ هەمواركردنەوەی یاساكانی پەیوەست بەكاری رۆژنامەوانی بەپێی پێویستی سەردەم و گۆڕانكارییەكان.


6: میدیای ئابوری و سەربەخۆ:

نەبوونی میدیای بابەتیی و سەربەخۆ، یانیش باشتر بڵێین میدیای خەڵك، فۆڕمێك لەمیدیا كە لەدەرەوەی ستراتیژیەتی حكومەت و پارتە سیاسییەكان و سیبەرەكانیان بێ، لەهەرێمی كوردستان بوونیی نییە، بەو واتەیەی میدیایەكی ئابوری بەهێز بێ و بتوانێت سەربەخۆ بێ لەبڵاوكردنەوەی زانیارییدا و بەڵگەو دۆكیومێنت و هەواڵ و رەخنەو رەخنەسازیدا، هەرچەندە لەسەرەتای (2000)ەكاندا، و لەگەڵ دەرچوواندنی رۆژنامەی (هاوڵاتی)، ئومێدی میدیای سەربەخۆ هەبوو بەڵام دواتر و لەقۆناغی ئێستادا ئەم خەونەش كۆتایی پێهات، فاكتەری سەرەكی نەبوونی میدیای سەربەخۆ زۆرن، بەشێكی زۆریشی بۆ حكومەت و دامەزراوە دەوڵەتییەكان دەگەڕێتەوە لەزۆر وڵاتی دنیاو بەتایبەت لەئەمریكا ساڵانە بودجەیەكی زۆر بۆ گەشەپێدانی كەرتی میدیای سەربەخۆ تەرخان دەكرێت، چونكە میدیا گەشەو نما بەدیموكراسیی و سیستەمی بەڕێوەبردن و حوكمڕانی باش دەدات، بەڵام بەپێچەوانەوە لەكوردستان نا هاوسەنگی زۆر هەیە لەخەرجكردنی داهاتی نیشتمانی بۆ ژمارەیەكی كەم لە تەلەفزیۆن و كەناڵە سێبەرەكان و لەبەرامبەریشدا بەهۆی كەمی فرۆشەوە زۆربەی رۆژنامەو گۆڤارەكان لەچاپكردن وەستێنراون.

كێشەیەكی تر لە كوردستاندا نەبوونی وەبەرهێنانە لەمیدیادا كە تا ئێستا میدیایی ئابوریی و بزنس سەرنجی دەوڵەمەندەكانی رانەكێشاوەو كاریان لەسەر نەكردووە، یەكێك لە بنەماكانی میدیایەكی سەربەخۆ هەبوونی ژێرخانێكی ئابووریی سەربەخۆیە
.

 

1.      7: میدیاو سیاسەت:

میدیاو سیاسەت، دوانەیەكن هەمیشە كاریگەرییان لەسەریەك هەیە، لەقۆناغە مێژوویەكانداو لەكۆمەڵە جیاوازەكاندا  سیستەمە سیاسییەكان كاریگەری زۆری جیاوازیان بەپێی قۆناغەكان لەسەر راگەیاندن و گوتاری میدیایی داناوە، بەپێچەوانەشەوە میدیا زۆرجارو لەزۆر قۆناغدا بۆتە فاكتەری سەرەكی ریفۆرمی سیاسیی و لەزۆر حاڵەتیشدا ئامڕازی كاریگەر بووە لەگۆڕینی سیستەم و رژێمە حوكمڕانەكاندا، هەروەكچۆن لە هەڵوەشاندنی یەكێتیی سۆڤیەت و دواتر لەراپەڕینەكانی بەهاری عەرەبی بینیمان، بەهۆی كاریگەری فۆڕمە جیاوازەكانی میدیا لەئەوروپای خۆرهەڵات رادیۆو دواتریش تەلەفزیۆن و میدیای ئەلیكترۆنی و سۆشیال میدیا لە هەرێمی (MENA)واتە لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقا لەتونسەوە بۆ سوریا چەندین گۆڕانكاریی سیاسیی لەسیستەمە سیاسییەكاندا كران لەژێر هەژموونی و كاریگەریی میدیا.

1.      8: گوتاری میدیای كوردی و كێشەی زمان:

تا ئێستا لەمیدیای كوردیدا جۆرێك لە ناڕۆشنی لە گوتار‌و پەیامیدا بەدیدەكرێت.مەسەلەی گوتاری راگەیاندن بەهەمان شێوە لەرووی زمانەوانیش بەهۆی نەبوونی زمانی ستانداردی میدیایی لەهەرێمی كوردستان، جۆرێك لەئاڵۆزیی و تێكەڵی لەزمان و گوتاری میدیایی بوونی هەیە، ئەوەش وایكردووە كە بڵێین میدیای كوردی لە قۆناغێكی ئاڵۆزدایە كە نە قۆناغێكی حزبیە نەسەربەخۆیە، و لەژێر سێبەرو چەتری حزب و كەسێتییە سیاسییەكاندا ستراتیژیەتی میدیایی بەڕێوەدەچێت.

بۆیە لێرەوە پێویستی یەك گوتاریی میدیای كوردی بەتایبەتیش لەپڕۆسە نیشتمانیی و سیاسییەكاندا زەرورەتێكی حەتمییە بۆ ئەم قۆناغەی میدیا لەهەرێمی كوردستان، لەپاڵ ئەوەشدا رێكخستنی زمانی میدیا گرنگی زۆری دەبێت لەرێكخستنەوەی میدیاو گوتاری میدیایی لەهەرێمی كوردستاندا.

لەكۆتاییدا، رووندەبێتەوە، كە سەرەڕای هەبوونی چەندین كێشەی دیكەی پەیوەست بە لایەنی تەكنیكی و تەكنیكی میدیاییەوە، بەڵام میدیا لەهەرێمی كوردستان چەندین كێشەی هەمەچەشنی دیكەی رووبەروبۆتەوە كە لێرەدا ئاماژەیان پێنەدراوە، و كێشەی پڕۆفێشناڵیی و ناوەندە پیشەیی و زانستییەكان لەپێگەیاندنی رۆژنامەوانان و توێژەرانی بواری میدیاو كۆمیونیكەیشن و مامەڵەی حكومەت و دامەزراوەو پارتە سیاسییەكان لەرووی ئابورییەوە لەگەڵ رۆژنامەوانان ....هتد كێشەی دیكەی میدیان لەهەرێمی كوردستان.



ئه‌م بابه‌ته 922 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر