پڕکردنەوەى بۆشایی، تێڕوانینى ئەمریکا بۆ ڕۆڵى سەرکردە شیعەکان لەقۆناغی دواى "سەددام"

پەیوەندى نێوان ئایین ودەولەت یەکێکە لەهەرە پرسە دیارەکانى نێوباسی داهاتووى سیاسی وڵاتان لەناوچەى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست، لەپاش داگیرکردنى عێراق لەلایەن ئەمەریکاوە لە ساڵى ٢٠٠٣ ەوە عێراق بۆتە نمونەیەکى دیار لەو چوارچیوەیەدا، ڕێکخراوى داعش ودەرهاویشتەکانى وگرفتەکانى لەساڵانى دواییدا یەکیکە لەو کردانەى پەیوەندى بەم بوارەوە هەیە.
PM:06:46:03/10/2018
دۆسیە: عیراقناسی
سەرکردە شیعییەکان - بەتایبەتى سیستانى و سەدر – هەوڵیانداوە کە ئاراستەیەکى سیاسی پەیڕەو بکەن بەمەبەستى مەدەنیبوونى دەولەتى عێراقی

کارۆلین ساییج
پڕۆفیسۆرى پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان-زانکۆى کۆنیتێکت - ئەمەریکا

پەیوەندى نێوان ئایین ودەوڵەت یەکێکە لەهەرە پرسە دیارەکانى نێوباسی داهاتووى سیاسی وڵاتان لەناوچەى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست، لەپاش داگیرکردنى عێراق لەلایەن ئەمریکاوە لە ساڵى ٢٠٠٣ ەوە عێراق بۆتە نموونەیەکى دیار لەو چوارچێوەیەدا، ڕێکخراوى داعش ودەرهاویشتەکانى وگرفتەکانى لەساڵانى دواییدا یەکێکە لەو کردانەى پەیوەندى بەم بوارەوە هەیە.

 هەر لەم چوارچێوەیەدا یەکێک لە پڕۆفیسۆرەکانى پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان بەناوى "کارۆلین ساییج" لەزانکۆى " کۆنیتێکت" ى وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا، لە پەڕتوکەکەیدا بە ناوى " ئاخوندە نیشتمانییەکان: نەتەوایەتى لەعێراقدا دواى سەددام حوسەین" هەوڵ دەدات کە: لەڕابوونى شیعەگەرایی لەعێراق دواى ساڵى ٢٠٠٣ ، ڕۆڵى سیاسی هەندێک لەسەرکردە ئاینییە دیارەکانى ئەو بوارە دواى لەناوبردنى حکومەتى بەعس کە پێشتر ئەو چینەى کەنارگیرکردبوو، لەگەل ململانێى نێوان دەوڵەتى مەدەنى ودەوڵەتى ئایینى لەچوارچێوەى ئەوپەیوەندییەى کە هەیە لەنێوان کایەى سیاسی بەکایە ئایینییەکانەوە، شرۆڤە بکات.

 

ڕابوونى شیعە:

نوسەر ئاماژە بەوە دەدات کەعێراق دواى ٢٠٠٣ وهەرەسپێهینانى حکومەتى "سەددام حوسیەن"، لەبەر بوونى بۆشایی لەدەسەڵاتدا ژینگەیەکى گونجاوبووە بۆ ڕۆڵ بینینى مەرجەعە ئایینییە شیعەکان لەبوارى سیاسیدا، بەڵام ئەم ڕۆڵە ڕووبەڕووى ئاڵانگارییەکى سەرەکى بویەوە بەتایبەتى دواى سەرهەلدانى تیرۆرى تائیفى ڕێکخراوى "قاعیدە". لەبەر هێندە شیعەکان خۆیان وەک ئەرلتەناتیڤێکى ناتەقلیدى نیشاندا بۆ مامەلەکردن لەگەڵ ئەو کەشە نوێیەى لەوڵاتدا سەریهەڵدا.

 باشترین نموونە لەم بوارەدا سەرکردەى شیعە "موقتەدا سەدر"بوو کەهەوڵی ئەدا تێروانینێکى تایبەت بەرابەرایەتى شیعە پێشکەش بکات لەدەرەوەى حەوزەى نەجەف، هەروەها لەدەرەوەى ئەو هێڵەى کە ئێران دەیخواست، ئەوەش یارمەتیدەربوو بۆ کۆبوونەوەى ژمارەیەک لەشوێنکەوتووانى پەیڕەوەکانى لەچواردەورى، لەکاتێکدا کە داخوازییەکانى – لە هەندێک کاتدا – داخوازى سەرکردە شیعە تەقلییدییەکانى تێدەپەراند، بەڵام – بەپێی وتەى نووسەر – تا ئاستێک پارێزگاری لێدەکرا بەهۆى مێژووى ئایینى خێزانەکەیەوە.

 لەگەڵئەوەى کە شوێنکەوتووانى بەرگى ڕەشیان دەپۆشى، وبەشێوەیەکى فراوان یارمەتى شیعە هەژارەکانیان دەدا، هەروەها خوێندکارەکانى لەناوچە هەژارنشینەکان بڵاوکردبۆوە، و ڕۆژنامەیەکى تایبەت بەخۆى چاپ دەکرد بۆ بەدیهێنانى نفوزى سیاسی زیاتر، لە کۆتاییەکانى ساڵى ٢٠٠٣ هێزێکى چەکدارى بەناوى "سوپاى مەهدى" دروستکرد بەمەبەستى ڕووبەرووبونەوەى سوپاى ئەمەریکا وهێزە هاوپەیمانەکانى.

 

بەهێزبوونى تایەفەگەرایی:

 نوسەر ئاماژە بەوە دەدات کە وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمەریکا هەوڵى داوە لە داڕشتنى سیاسەتیدا هاوسەنگى نێوان هێزە ئاینییە جیاوازەکان ڕابگرێت لەڕێگاى باڵادەستبوونى سیاسی شیعە وکوردەکان دژ بە سوننەکانى عەرەب، لە نێوان ساڵانى "٢٠٠٣ تا ٢٠٠٩" ئیدارەى "جورج دەبلیو بوش" هەوڵى چڕى لەو پێناوەدا داوە، کە ئەمەش بوو بەهۆى تێکچونى هاوسەنگى تائیفەگەرایەتى لە عێراق لەدواى ڕوخانى "سەددام حوسەین".

 لە ساڵى ٢٠٠٣ حکومەتى ئەمریکا "پۆل برایمەر"ى وەک حاکمى مەدەنى لە عێراق دامەزراند، کەئەویش هەڵسا بە هەڵوەشاندنەوەى حیزبى بەعس وسوپا و دامەزراوە عێراقییەکان، هەروەها ئەنجومەنیکى دروستکرد کە ٢٥ ئەندامى لەخۆى دەگرت وکە زۆرینەیان شیعە بوون بەمەبەستى یارمەتیدانى، لەگەڵئەوەشدا "ئایەتوڵا عەلى سیستانى" ئامادەنەبوو کە چاوى بە پۆل برایمەر و یان هەرکەسیکى دیکە بکەوێت لەهێزەکانى هاوپەیمانان لەعێراق.

 نوسەر جەخت لەوە دەکاتەوە کەپڕۆسەى دروستکردنەوەى دەوڵەت وبیناکردنى دیموکراسی دواى سەددام بەلاى ئیدارەى بۆشەوە بە پڕۆسەیەکى ئاسان سەیرکراوە، هەروەها ئاماژە بەوە دەدات کە سیستانى لەهەرە نەیارە سەختەکانى پلانەکانى برایمەر بووە، هەروەها دەڵێت کەخۆى واپیشانداوە کەپارێزەرى دیموکراسییە دواى ساڵى ٢٠٠٣.

سەبارەت بە قۆناغى گواستنەوە (٢٠٠٣-٢٠٠٦) "سایج" پێی وایە کەپڕۆسەى سیاسی لەسەر سیستەمى دابەشکارى نەژادى، وئایینى، وناسنامەى نیشتمانى دامەزرابوو، لەبرى ئەوەى لەسەر چەمکى هاووڵاتیبوون دابمەزرێت، هەروەها دەڵێت کەئیدارەى ئەمەریکا هەوڵى لەناوبردنى هەر بابەتیکى دەدا کەپەیوەندى بەحکومەتى بەعسەوە هەبێت، تا ئەو ئاستەى کە "برایمەر" لیستێکى پێشنیارکردبوو بۆ لە کارخستنى هەموو ئەو پارتە سیاسیانەى کەدژى داگیرکارى ئەمریکا بوون، بەشێوەیەک کەبۆیان نەبێت بەشداربن لە هەر پڕۆسەیەکى دیموکراسیدا، کە ئەمەش بوو بەهۆى سەرهەڵدانى چەمکى هاوولاتی هەڵبژێردراو بەپلەى نایاب. 

 نوسەر ئەوە وەبیردەهێنیتەوە کە "سیستانى" دژ بە بۆچوونە ئەمەریکییەکان بووە سەبارەت بەپڕۆسەى دیموکراسی، ئەو دژ بەبۆچوونى دامەزراندنەکەبوو، هەروەها داواى هەڵبژاردنى ڕاستەخۆى کرد، سەرەڕاى داواکردنى بەڕێگادان بەسەرجەم عێراقییەکان بەدەنگدان بەمەبەستى دروستکردنى حکومەتیک کە ڕەنگدانەوەى سەرجەم تایەفە وناسنامە جیاوازەکانى عێراق بێت، دواى ئەوەش فتواى داو تیایدا داواى لە سەرجەم شوێنکەوتووانى کرد کەبەشداربن لە دەنگدانى ساڵى ٢٠٠٥ کە بوو بەهۆى هەڵبژاردنى ئەندامانى ئەنجومەنى نیشتمانى ڕاگوزەر کە هەروەک ئەنجومەنى نوێنەرانى عیراقە.

 لەم چوارچێوەیەدا نوسەر دەڵێت کە "سیستانى" هەوڵى داوە وەک پارێزەرى دیموکراسی تازە لە دایکبووى عێراقی خۆى نمایندە بکات، بە شێوەیک کە دین لەلایەک ودیموکراسی لەلایەکى دیکە بەیەک بگەیەنیت وتا لەکۆتایدا زۆرترین دەستکەوتى سیاسی بەدەست بهێنێت.

 نوسەر ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە سەرهەڵدانى رێکخراوى تیرۆریستى "داعش" لەساڵى ٢٠١٤ لەعێراق وتواناى ئەو رێکخراوە بۆ داگیرکردنى شارەگەورەکان  و ڕووبەرێکى فراوان لەخاکى عێراق، جێگاى بایەخ ودڵەراوکێى سەرکردە شیعەکان بوو بەتایبەتى "سیستانى"، ئەمەلە کاتێکدا کە کەشی سیاسی، بەتایەفەگەرى وکەنارگیرکردنى عەرەبە سونەکان وگەندەلى دەناسرایەوە، ئەمانە هەموویان پاڵنەرێک بوون بۆ بڵاوبوونەوەى ئەو ڕێکخراوە وهەوڵدانەکانى بۆ بەکارهێنانى ئەوکەلێنەى لە حوکمڕانیدا هەبوو بەمەبەستى فەرزکردنى دەسەڵاتى لەناوخۆى دەوڵەتى عێراقدا.

 لەو کاتەدا ناکۆکییەکى گەورە کەوتە نێوان "سیستانى" و"سەدر" ەوە لەسەر ئەوەى کامیان زۆرترین کاریگەرییان هەبیت لەسەر پڕۆسەى سیاسی، تا هێندەى کە لەساڵى ٢٠١٥ موقتەدا سەدر تەنیا ٣٤ نوینەرى هەبوو لە پەرلەمانى عێراقیدا لەکۆى ٣٢٨ نوێنەر، لەهەمانکاتدا ڕەخنەگرێکى توندى سیاسەتەکانى حکومەتى عێراقی بوو بەسەرۆکایەتى "حەیدەر عەبادى".

 

کاریگەرى شارە پیرۆزەکان:

نوسەر ئاماژە بەوە دەدات کەشرۆڤەکردنى وتارە ئایینییەکانى سەرکردە ئایینییەکانى شیعە لەدواى سەددام حوسەین ئەو راستییە دەردەخات کەئایین پێگەیەکى سەرەکى هەیە لەپێکهاتەى سیاسی عێراقیدا، لەهیچ کاتێکدا لەدەوڵەت جیانابیتەوە، ئەوەش بەهۆى جیاوازى کۆمەڵگاى عەرەبی ئیسلامى لەکۆمەڵگاى ڕۆژئاوایی کەسەرکەوتوو بووە لەجیاکردنەوەى کەنیسە لە دەوڵەت تا ئەو کاتەى کەئاییندارى تایبەتە بەکەسەکان.

 بەهەمان ئاڕاستە دەرکەوتنى سەرکردە ئایینییەکانى وەک سیستانى وسەدر وەک کاراکتەرێکى سیاسی بەشێک بووە لەپیکەوەگرێدانى ئایین لەگەڵ سیاسەتى ناو پڕۆسەى سیاسیدا لەعێراق لەدواى ڕوخانى سەددام حوسەین، بەلام ئەمان هەمان ڕیچکەى ئێرانیان نەگرتووە – وەک چۆن لەدواى شۆڕشی ١٩٧٩ دەوڵەتێکى ئایینیان ڕاگەیاند – بەڵکو داواى دامەزراندنى دەوڵەتیکى مەدەنییان کردووە بەشێوەیەک کە سەروەرى عێراق بپارێزرێت لەچوارچێوەى یاسا نێودەوڵەتییەکاندا.

 سەرهەلدانى ڕێکخراوى داعش لەساڵى ٢٠١٤ تا کۆتایی ساڵى ٢٠١٧ یەکێک لەو پاڵنەرانە بوو کەسەرکردە شیعییەکان زیاتر هانبدات کەجەخت لەدەوڵەتى مەدەنى بکەنەوە لە بەرامبەر بانگەوازەکانى ئەو ڕێکخراوە بۆ گەڕانەوەى خەلافەتى ئیسلامى، هەر بۆیە ئەو ئاڕاستەیە بریتی بوو لەجەختکردنەوەى براگماتیزمەبوونى فیکرى شیعی لەعێراق – بەراى نوسەر – لەهەمبەر بیناکردنەوەى دەولەتى نویدا.

 نوسەر پێی وایە کە چەند هۆکارێک هەیە کەبۆتە هۆى زیادبوونى نفوزى شیعە لە عێراق لەدواى ساڵى ٢٠٠٣ ەوە، لە دیارترین ئەو هۆکارانە لاوازبوونى دەوڵەت وبێ تواناى لە دابینکردنى خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان وپاراستنى هاوڵاتیان، هەروەها هەڵکشانى ناڕەزایەتییەکان لەهەمبەر بڵاوبوونەوەى گەندەڵى بە شێوەیەکى هاوتا لەگەڵ سیاسەتەکانى سەرۆک وەزیرانى پێشوو "نورى ئەلمالیکى" وسەرهەلدانى داعش.

 هەموو ئەمانە بوو بەهۆى کەمبوونەوەى متمانە بەحکومەت ودامەزراوە مەدەنییەکان و  لەبەرامبەردا دەسەڵاتى شارە پیرۆزەکانى وەک نەجەف کە چەندین حەوزە لە خۆى دەگریت وبەخشینێکى زۆرى پێدەگات لە سەرجەم ناوچەکانى جیهان زیادى کرد، لەم بوارەدا داهاتەکانى حەجکردن بۆ نەجەف وکەربەلا لەهەمانکاتدا  لەزیاد بووندابوون.

ئەمەش بوو بەهۆى ئەوەى ئەو شارانە چەندین خزمەتگوزارى نزیک لە خزمەتگوزارییەکانى حکومەت پێشکەش بکەن، بەڵام ئەمەش مەترسییەکى گەورەى لە خۆى دەگریت، کە بریتی بوو لەزیادبوونى ئاستى پێشبینییەکانى هاوولاتیان، هەروەها هەڵوێست وەرگرتنى سەرکردە ئاینییەکان بەرامبەر بەبابەتێکى دیاریکراو کە لەوانەیە ببێت بەهۆى لەدەستدانى کەسایەتی سەرکردەکان، بەتایبەتى لەگەل ئەو ڕووداوە سیاسی ونائارامییەى کە لەوڵاتدا ڕوویان دەدا. 

 نوسەر ئاماژە بەوە دەدا کە ویستى سەرکردە شیعییەکان بۆ بینینى ڕۆڵى سیاسی وایلێکردون کە هەندێکیان جەخت لەسەر ئەوە بکەنەوە کە شوێنکەوتووى ئێران نین، بەلکو کار گەیشتۆتە ئەوەى کە رەخنە لەدەست تێوەردانەکانى ئێران بگرن لەکاروبارى ناوخۆى عێراقدا بەشێوەیەکى ئاشکرا هەروەک چۆن موقتەدا سەدر ڕەخنەى دەگرت.

 لە کۆتاییدا نوسەر هەولى ئەوە ئەدات کە ڕۆلى شیعە لەماوەى پانزەسالى رابردوودا دیاریبکات لەدواى داگیرکردنى عێراق لەلایەن ئەمەریکاوە لە ساڵى ٢٠٠٣، لەمەوە هەوڵدەدات کە پێمان بڵیت کە سەرکردە شیعییەکان -  بەتایبەتى سیستانى و سەدر – هەوڵیانداوە کە ئاراستەیەکى سیاسی پەیڕەو بکەن بە جەختکردنەوەیان لەسەر مەدەنیبوونى دەوڵەتى عێراقی، هەروەها دژ بەهەر دەست تێوەردانیکى دەرەکى بوەستنەوە، ئەکەر تەنانەت ئێرانیش بیت لەژێر سێبەرى ئەو ململانییەى کە لە نێوان نەجەفی عێراقى و قومى ئێرانیدا هەیە وەک دوو مەرجەعى شیعی گرنگ.

 نوسەر هەوڵى داوە کە وێنەیەک پێشکەش بکات کە دەشێت واقعى نەبێت، ئەو تەنها کاریکردووە لەسەر دیاریکردنى ڕۆڵى سەرکردە شیعەکان بەپێی ووتارەکانیان کە تیایدا داواى ڕێزگرتنى پڕۆسەى سیاسی و ئامڕازە هەمەجۆرەکانی دەکەن، ئەو وتارانەى کە هەوڵى پڕکردنەوەى بۆشایی سیاسی و ئاینییان دەدا لە وڵاتدا دواى هەڵوەشاندنەوەى زۆربەى دامەزراوەکانى تایبەت بە حکومەتى سەددام حوسەین، کە ئەمە نەیتوانى بەر بگرێت لەو گێژەڵوکەى بەرۆکى واتى گرت لە توندوتیژى و تایەفەگەرایەتى وگەندەڵى کە تیایدا سەرکردە شیعەکان نەیانتوانى بەری پێبگرن و لەناوى بەرن.

 لەگەڵئەوەشدا پەرتوکەکە ئاماژەبە خاڵێکى گرنگ دەکات کە بریتییە لە بوونى جیاوازى جەوهەرى لە نێوان تێڕوانینى سەرکردە شیعەکان لە عێراقدا بۆ دەوڵەت و پەیوەندى بە ئایینەوە وتێڕوانینى ئێران بۆ هەمان دوو بابەت، کە بەشێوەیەکى کردەیی دەرکەوتووە کە هەریەک لە سیستانى و سەدر پشتگیری دەوڵەتى مەدەنى دەکەن.

 

بۆ بینینى وێنەى ڕەسەنى نوسینەکە بە زمانى عەرەبی بگەڕێرەوە بۆ ماڵپەڕی:

https://futureuae.com/ar-AE/Mainpage/Item/4239

 

 

 



ئه‌م بابه‌ته 771 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر