پەیوەندى نێوان کلتورى سیاسی ولامەرکەزییەت لەعێراق

سەرەڕاى تێپەڕبوونى زیاتر لە دەیەیەک بەسەر ئەزمونى لامەرکەزییەت لەهەردوو بوارى سیاسی وکارگێڕى لە عێراقدا، بەڵام هێشتا کۆمەڵە گرفتێک هەیە کە ڕووبەڕووى ئەم ئەزمونە دەبێتەوە، یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکان نەبوونى کلتورێکى سیاسییە کا هاندەرى لامەرکەزی بێت لە عێراقدا، کەواتە بەبێ بوونى کلتورێکى سیاسی کامڵ ئەزمونى لامەرکەزییەت بەم شێوەیەى ئێستاى بەردەوام دەبێت.
PM:08:16:25/09/2018
دۆسیە: عیراقناسی
دیموکراسی تەنیا چەند بڕیارێکى فەرمى نییە بەڵکو بریتییە لە کۆمەڵە بەهایەکى فرەڕەنگ، هەماهەنگى نێوان بڕیارەکان وبەهاکان تاکە هۆکارە بۆ سەرکەوتنى دیموکراسی لە عێراقدا.

بۆردی ئه‌كادیمی ناوه‌ندی چاوی كورد
بۆردی ئه‌كادیمی ناوه‌ندی چاوی كورد

نوسینى: پڕۆفیسۆر عبدولجەبار ئەحمەد عبدالله
پوختەى توێژینەوە

سەرەڕاى تێپەڕبوونى زیاتر لە دەیەیەک بەسەر ئەزمونى لامەرکەزییەت لەهەردوو بوارى سیاسی وکارگێڕى لە عێراقدا، بەڵام هێشتا کۆمەڵە گرفتێک هەیە کە ڕووبەڕووى ئەم ئەزمونە دەبێتەوە، یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکان نەبوونى کلتورێکى سیاسییە کە هاندەرى لامەرکەزی بێت لە عێراقدا، کەواتە بەبێ بوونى کلتورێکى سیاسی کامڵ ئەزمونى لامەرکەزییەت بەم شێوەیەى ئێستاى بەردەوام دەبێت.

 

      After 15 years, The experiment of decentralization in Iraq still suffering from many obstacles and problems. The important reason be his these problems is The Absence political cultural encouraging to the process and without rational political cultural The decentralization in Iraq is staying as its with no development.    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پێشەکى:

سیستەمى سیاسی عێراق لەدواى ساڵى ٢٠٠٣ پەیڕەوى لامەرکەزییەتى کرد لە بوارەکانى سیاسی وکارگێڕیدا، لەگەڵ بوونى ژمارەیەکى زۆر لە یاسا ودەستورى عێراقی ساڵى ٢٠٠٥ کە پەیڕەوى لامەرکەزییەتى کرد لە بوارى سیاسی وکارگێڕیدا، بەڵام ئەم ئەزمونە تا هەنوکە ڕووبەڕووى کۆمەڵێک گرفت وتەنگەژە وبەربەست بۆتەوە، لەم بوارەدا کۆمەڵە هۆکارێکى زۆر هەیە وەکو: نەبوونى پەیوەندییەکى بەرچاو، کاریگەرى ئەرێنى نێوان کلتورى سیاسی وکارکردنى لامەرکەزییەت.

 

لەبەر ئەوەى کە ئێمە باوەڕمان بەوە هەیە کەکلتورێکى سیاسی کامڵ دروست نەبێت کەباوەڕى بەلامەرکەزى سیاسی وکارگێڕى، لۆژیکى لێپرسینەوە، بەرپرسیاریەتى، شەفافییەت، فەلسەفەى سەیرکردنى دەسەڵات وەک دەسەڵاتێکى خزمەتکار لەبرى دەسەڵاتێکى حوکمکردن، ئەوا ئەزمونى لامەرکەزییەت ئەزمونێکى لار دەبێت، دەرکردنى یاساکان بە تەنیا نابنە فریادڕەسى ئەو بارودۆخە لەکاتى ئامادەنەبونى ژینگەیەکى عەقڵى وکلتورێک کە ئەو یاسایانە جێبەجیدەکەن وچاودێرییان دەکەن.

 

لەم لێکۆڵینەوەیەدا هەوڵ دەدەین کەهەندێک لەو مەرجانەى دەبنە هۆى گریدان وچالاککردنى پەیوەندى نیوان کلتورى سیاسى ولامەرکەزى گەنگەشەبکەین وشرۆڤەیانبکەین بەمەبەستى گەیشتن بەو ئامانجەسەرەکییانەى کەدەکەونە پشت پەیڕەوکردنى لامەرکەزییەت لە عێراقدا، کەبریتین لە خزمەتگوزارى وبەرهەمهێنان لەسەر ئاستى خۆجێی، لە کۆتایشدا چەند دەرئەنجامێک وداواکارییەک دەخەینە بەردەست بەڵکو ببێتە هۆکاریک بۆ خمەتکردنى عێراق.

هەموو سیستەمێکى سیاسی(١) کۆمەڵە بنەما ومانایەکى تیادایە کە کاریگەرى دەکاتە سەر جوڵەى سیستەمە سیاسییەکە وچالاکییەکانى بەچۆریک کە لە کۆتایدا تواناى سیستەمەکە بەرزدەکاتەوە تا ئەو رادەیەى کە بە شیوەیەک باش بتوانین ئەرکەکانى خۆى جێبەجێ بکات. بنەماکان بریتین لە دامەزراوە سیاسییەکان، یاساییەکان، دەستورییەکان(٢)، لەبەرامبەردا ماناکان بریتیین لە بەها وکلتورەسیاسییەکان(٣).

 

سروشتى سیستەمەکە، هەروەها دامەزراوە سیاسی ویاسایی ودەستورییەکان جیاوازن بەپێى جیاوازى کۆمەڵگاکان وولاتان وسیاسەتەکانیان وچۆنیەتى ئیدارەدانیان بۆ سیاسەت، هەروەها دەستەبژێرە سیاسی وکۆمەڵایەتییەکانیش کاریگەرییان لەسەر ئەم جیاوازییە هەیە، لە هەمانکاتدا سروشتى کلتورى سیاسی بەردەوام لە گۆراندایە ئەوەش بەپێی سروشتى ئەزمونە سیاسییەکان وئاراستە هەمەرەنگەکانى ئەو ئەزمونانە لە نێوان کلتوریکى سیاسی مەدەنى کامڵ وکلتوریکى تەقلیدى یان مەدەنى تەقلیدى.

 

لەلایەکى دیکەوە گەشەکردنى سیتەم لە ڕووى سیاسییەوە، ئەو ژینگەیەى چواردەورى سیستەمەکەى داوە، چالاکى وپەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، کاریگەرى تەواویان هەیە لەسەر پەیوەندى نێوان بنەماکان وماناکان، هەرلەبەر ئەو هۆیەیە کە سیستەمە سیاسییەکان و دەوڵەتان بەپێى ئەو فاکتەرانەى سەرەوە پۆلێن دەکرێن بۆ سیستەمە سیاسییە کامڵەکان، یان گەشەکردووەکان، یان پێنەگەیشتووەکان، یان ئەو سیستەمانەى لە قۆناغى گواستنەوە وڕاگوزەریدان(٤).

 

زۆر گرنگە کە بڵێین کەدەسەڵات لەهەمانکاتدا توخمە ماددى ونامادییەکان لەخۆى دەگرێت، سروشتى هاوسەنگى نیوان ئەو توخمانە، ئاستى پەیوەندى، هاوتابوون لە نێوانیاندا، یان کاریگەرى یەکێک لەتوخمەکان بەسەر ئەوانى دیکەوە هۆکارێکە بۆ دیاریکردنى سروشتى ئەو دەسەڵاتە وجۆرەکەى وتاچەند هاوڵاتیان بەدەم دەسەڵاتەکەوە دەچن بە قبوڵکردنى، یان ملکەچبوون بۆ ئەو دەسەڵاتە، بەشێوەیەکى خۆڕسکانە یان بەزۆر(٥).

 

لەمەودایەکى فراوانتردا، دیموکراسی بریتى نییە لەچەند دامەزراوەیەک بە تەنیا، بەلکو کۆمەڵە بەهایەکى کلتورى تایبەتە بە تاکەکانى کۆمەڵگا وچۆنیەتى تێروانینى بۆ بەرامبەر لەناو کایە کۆمەڵایەتییەکاندا. هەروەها ئەم کەسە تێروانینى بۆ دەسەڵات وسیستەم ودەولەت چۆنە، لەبەرامبەردا دەسەلات چۆن لە تاک دەروانیت ومامەڵەى لەگەڵدا دەکات(٦)، لەم بوارەدا سامۆئێل هنتگتون پێى وایە کە دیموکراسی بریتى نییە لەسیستەمێکى حوکمڕانیکردن، بەڵکو دیموکراسی بریتییە لەکۆمەڵە بەهایەکى کۆمەڵایەتى ومۆڕاڵى وهەڵسوکەوتکردن(٧).

 

سەبارەت بە پەیوەندى نیوان کلتورى سیاسی ولامەرکەزییەت لە عێراق دەتوانین کۆمەڵە مەرجێک دیاری بکەین کەلە داهاتوودا دەبنە هۆکارێک بۆ سەرکەوتنى لامەرکەزییەت، ئەو مەرجانەش بەرهەمى جوڵە وپەیوەندى نێوان کلتورى سیاسی ولامەرکەزییەتە، یان بەرهەمى ووردەکارییەکان ورەهەندەکانى نێوان هەردوو لایانە، ئەو مەرجانەش:

 

یەکەم: مەرجەکانى سەرکەوتن.

 

أ‌-       مەرجە زاراوەییەکان: ئەم مەرجە خۆى لەو تێگەیشتنە هاوبەشانەدا دەبینێتەوە کە دروست دەبیت سەبارەت بەزاراوە بەردەستەکان لە بوارى چالاکی ودیاردە سیاسییەکانى تایبەت بە لامەرکەزییەت، بوونى ئەو تێگەیشتنە هاوبەشە هاندەرە بۆ چارەسەرکردنى ئەو گرفتانەى کە دروست دەبن، تێنەگەیشتن لەزاراوەکانى حکومتە خۆجێیەکان وپارێزگاکان لە دەستورى عێراقدا دیارترین نمونەى ئەم پرسەن(٨)، هەروەها تێنەگەیشتن لەوەى کە فیدرالییەت وەک شێوازێکى بەڕێوەبردنى حکومەتە فیدرالییەکان یان سەرەتایەک بۆ جیابوونەوە ودابەشکردن وهەڵوەشاندنەوەى دەوڵەت نمونەیەکى دیکەیە لەم بوارەدا(٩).

ب‌-  مەرجەکانى سنوردارکردنى ئەزمونى فیدراڵى لە ساتێکى دیاریکراوى مێژووى وداهاتووى ئەو ئەزمونە: ئەم سنوورە دەبیتە هۆى دیاریکردنى ڕەگ وڕیشەى ئاڕاستەى ئەزمونە سیاسییەکان، هەروەها سەرەتاکانى ئەو ئەزمونە، ئاڵانگارییەکان وبەربەستەکانى بەردەم ئەزمونەکە، نزیکى یان دوورکەوتنەوەى لە لامەرکەزى سیاسی وکارگێڕى، هەروەها سروشتى مامەڵەکردنى دەستەبژێرى سیاسی عێراقى وتێروانینیان سەبارەت بەبەهێزکردنى لامەرکەزییەت یان بەپیچەوانەوە بەربەست دروستکردن لەبەردەمیدا وسنووردارکردنى، لە ناوەڕۆکى بابەتەکەدا دەردەکەوێت کە لەئەزمونى لامەرکەزى لەعێراقدا جیاوازى بەدیدەکرێت لە نێوان لامەرکەزى سیاسی ( حکومەتى هەریمى کوردستان) ولامەرکەزى کارگێڕى (ئەنجومەنى پارێزگاکان) کە ئەمەیان پێویستى بەکات وکارى زیاتر هەیە.

ت‌-  مەرجەکانى باوەڕپێهێنانى دەستەبژێرە دیموکراسیەکان: لەسەر هەردوو ئاستى ناوەند وخۆجێیەکان (لامەرکەزى سیاسی ولامەرکەزى کارگێڕى)، تێروانین بۆ دەستەبژێر کە ئایا گوزارشت دەکەن لە پیاوى دەوڵەتمەدار یان پیاوانى دەسەڵات وپارتەکانن، لەهەمانکاتدا ئایا ئەو تێڕوانینە هاوڕا وگونجاوە لەگەڵ تێروانینى بنکەجەماوەرییەکانیدا.

ث‌-  مەرجەکانى بەراوردکردنێکى بابەتییانە:هەنگاوێکى زۆر گرنگە بۆ سەرخستنى              کارکردنەکان لە ئیدارەدانى لامەرکەزییەت، بەشیوەیەکى دامەزراوەیی وبەم شێوەیەى خوارەوە:  

·       ئامانجەکانى پەیڕەوکردنى لامەرکەزییەت لەهەر وڵاتێکدا بریتىیە لە: بەڕیوەبردنى کۆمەڵگاکان بەشێوەیەکى گونجاو، پێشکەشکردنى باشترین خزمەتگوزارى، سەقامگیرى سەرتاسەرى، ئارامى، بەدیهێنانى سەرجەم مافەکان وئازادییەکان بەهەموو شیوازەکانیەوە، بێگومان ئەمانە لە دەوڵەتێکەوە بۆ دەوڵەتێکى دیکە دەگۆڕێت، ئالێرەدا پێویستە ئامانجە سەرەکییەکەى لامەرکەزییەت ببەستریتەوە بەدیموکراسییەوە چونکە لامەرکەزییەت بە بێ دیموکراسی ئامانج ومەبەستەکانى خۆى ناپێکێت، بێگومان ئەبێ ئەوە لەبەرچاو بگرین کە مەرکەزییەت لەگەڵ دیموکراسیدا بەردەگریت لە بەرپابوونى دەسەڵاتێکى تۆلیتارى هەروەک چۆن وڵاتانى ڕۆژئاوا دیموکراسین ولەهەمانکاتدا دەسەڵات مەرکەزییە.

·       پەیڕەوکردنى لامەرکەزییەت لەبوارى یاسایدا ونەبوونى ئەو لامەرکەزییەتە لە ڕەفتاردا دەبێت بە هۆى لاوازى جێبەجێکردنى لامەرکەزییەت، ئەمەش تەواو ئەوەیە کە لە ژینگەى عێراقدا تێبینى دەکرێت، کۆمەڵە یاسایەکى زۆر هەیە، بەڵام دەقەکانى ئەو یاسایانە لە عەقڵییەتى ئەو تاکانەى مەرکەزى بیردەکەنەوە ڕوون نییە، گواستنەوەى دەسەڵاتەکان بۆ ئەنجومەنى پارێزگاکان نمونەیەکى بەرچاوى ئەم خاڵەیە، ئەم پڕۆسەیە هەتا هەنوکە سەرکەوتوو نەبووە، لەگەڵ ئەوەى کە کۆمەڵە یاسایەکى زۆر لەو بوارەدا دەچووە، ئالێرەدا ڕۆڵى کلتورى سیاسی هاوبەشیکردن وپێشکەشکردنى یارمەتییەکان دێت کە هاندەرى پێشکەشکردنى داخوازییەکانە لە خوارەوە بۆ سەرەوە.

·       ئاڵوگۆڕپێکردنى مەرکەزییەکى توندڕەوى شکستخواردوو بە لامەرکەزییەکى کارگێری وسیاسی ناکریت لە بەرژەوەندى دروستکردنى مەرکەزییەکى خۆجێی (پارێزگاکان) بیت لەبوارى بەڕیوەبردنى یەکە لاوەکییەکان (قەزا، وناحیەکان) ولەهەمانکاتدا لاوازکردنى ناوەند بێت، پێویستە پەیوەندى نیوان ناوەند ویەکە خۆجێیەکان پەیوەندییەکى هەماهەنگى وڕاوێژپێکردن وپشتگرتن بێت، نابێت ئەو پەیوەندییە پەیوەندییەکى کەنارگیرکردن وسەرکوتکردن وڕاماڵین بێت.

ئیمە باوەرمان وایە کە کلتورى سیاسی عێراقی لەهەناوى ناوەندى فیدڕاڵىیەوە – مەبەستمان سیستەمى سیاسی فیدڕاڵییە نەوەکو کەسایەتییەکان – تا هەنوکە بە شێوەیەکى ناوەندانە ڕەفتاردەکات وبیردەکاتەوە، لە هەمانکاتدا کلتورى سیاسی عێراقی لەناو حکومەتە خۆجێیەکان پێى وایە کە حکومەتى فیدڕالى سنووردارى کردووە، لەبەر ئەوەى پێى وایە کە بۆى هەیە سوود لە هەموو تواناکانى پارێزگاکان وهەرێمەکان وەربگرێت جا ئەو توانایانە مرۆیی بن یان سروشتى، بوونى ئەم تێڕوانینە جیاوازانە هۆکارێک دەبن بۆ ململانێ، هەروەها زیادبوونى گرفتەکانى بەردەم پێشکەشکردنى خزمەتگوزارییەکان، وباشترکارکردنى دامەزراوەسیاسییەکان لەهەمبەر بەجێگەیاندنى ئەرکەکانیان بە باشترین شێوە.

 

نمونەى ئەو ململانێیە، درێژکردنەوەى مۆڵەتى پارێزگارى ئەنبار (ئەحمەد خەڵەف ئەلدلیمى) لەلایەن سەرۆک وەزیران (حەیدەر عەبادى) لە ٧/١٢/٢٠١٤ بۆ ماوەى یەک مانگ، بەمەش ئەنجومەنى پارێزگا تانەى لەو بڕیارەدا لەبەردەم دادگاى فیدڕالى و ناوبراو پشتڕاستى تانەکەى کردەوە بەوەى کە ئەو بریارە لە دەسەڵاتەکانى سەرۆک وەزیران نییە(١٠). هەروەها لەکارلادانى بەڕێوەبەرى ناحیەى ئەلجسر لەلایەن پارێزگارى بەغداد، ئەوەش دواى ئەوەى کە بەڕێوەبەرى ناحیەکە لەبەردەم دادگاى کارگێرى و دواتر دادگاى فیدراڵى تانەى لەبڕیارەکەدا بە پاساوى ئەوەى کە ئەو بڕیارە لەدەسەڵاتى پارێزگار نییە، بەڵکو لەکارلابردن لە دەسەڵاتى ئەنجومەنى ناحیەیە بەو مەرجەى پێش بڕیارى لەکارلابردنى لەلایەن ئەنجومەنى ناحیەوە لێپرسینەوەى لێکرابیت لەکۆبونەوەیەکى تایبەت بەو بابەتە(١١).

·       کلتورى سیاسی پارتە سیاسییەکانى عێراق بەتایبەت ئەوانەى چالاکن لە بوارى لامەرکەزییدا تا هەنوکە دوورن لەدیاردەى حیزبایەتیکردنێکى راست ودروست، ئەمانە لەکاتى هەڵبژاردنەکاندا چالاکتردەبن، بەمەبەستى دۆزینەوەى هاوپەیمانییەتى نوێ وزیادکردنى ژمارەى کورسییەکانى، بەردەوام لەماوەى کارکردنیان لەئەنجومەنى پارێزگاکان سەرقاڵى ئەم بابەتە دەبن، ئەمەش پاڵنەرى سەرەکى ئەو پارتانەیە بۆ پرسیارکردن سەبارەت بەوەى کە ئایا کارى ئەو ئەنجومەنانە سیاسییە یان خزمەتگوزارییە؟ لێرەدا ئەوەى جێگاى نیگەرانییە ئەوەیە کە" بابەتى خزمەتگوزارى گشتى، ئەو خزمەتگوزارییەى کە لە بەرژەوەندى هاووڵاتیانە ئامانجى سەرەکى نەبووە" (١٢) لە کاتێکدا کە ئامانجى سەرەکى ئەوە دەخوازێت کە " ڕۆڵی گەشەپیدان لە چوارچیوەى کۆمەڵگا لۆکاڵییەکان ببینێت شانبەشانى ڕۆڵەخزمەتگوزارییەکانى، هەروەها هەوڵدان بۆ ئەوەى کۆمەڵگا بەرپرس بێت لەبەرامبەر گەشەپێدانى ئەو سەرچاوانە، لەگەڵ گەشەپیدانى فرسەتە ئابورییەکان بەمەبەستى دەستەبەرکردنى هەلى کارى زیاتر، هەروەها گەڕان بەدواى بارودۆخێکدا کەڕۆڵى خزمەتگوزارى وگەشەپیدان تەواوکەرى یەکدی بن"(١٣).

·        دیایکردنى سنوورى کلتورى کۆمەڵگا خۆجێیەکان لەناو چوارچێوەى لامەرکەزییەتدا، هەروەها ژمارەى ئەو هاوڵاتیانەى ئاگادارن لە بڕیارى ئەنجومەنى پارێزگاکان وبەشێوەیەکى ڕاستەخۆ یان ناڕاستەخۆ بەشدارییان لەبڕیارەکاندا کردووە، لە هەمانکاتدا ئایا پلانێکى ستراتیجى ڕاستەقینە هەیەبووە بەمەبەستى بەشداریپێکردنى هاوڵاتیان لە داڕشتنەوەى بڕیارەکاندا.

·       تا چەند ئەو پلانە ستراتیجییانەى کەدەدرێت پەیوەندییان بەبەرژەوەندى هاولاتیان وپێداویستییەکانیان وخزمەتکردنیانەوە هەیە بە پلەى یەکەم وتاچەند کاردەکاتە سەر بنبڕکردنى پێوەرەکانى مەحرومکردن وشیوازى گوزەرانیان وەکو( هەژارى، بێکارى، فێربوون، دەستەبەرى کۆمەڵایەتى، گەشەپێدان، نیشتەجێبوون، ئاستى گوزەران)، هەوەها پەیوەندى نێوان پلانى خزمەتگوزارى ستراتیجى بەپێوەرى رازى بوونى هاولاتیان وپێوەرەکانى بڵاوبوونەوەى گەندەڵى وبەرتیل وەرگرتن وکەموکوڕى لە پێشکەشکردنى خزمەتگوزارییەکان وبەڕێنەکردنى کاروبارى هاوڵاتیان، لەکۆتایدا پێوەرى چۆنیەتى پەیوەندى کردن بەهاوڵاتیان وسروشتى ئامرازەکانى پەیوەندیکردن وپەیوەندى گرێدان لە نێوان ئەنجومەنەکاندا بەمەبەستى دیاریکردنى شێوەى بەشداریکردنى ڕاستەقینەى هاوڵاتیان لەنێو کارى ئەنجومەنەکاندا(١٤).

 

دووەم: گرنگى پلەبەندى دامەزراوەکان لەبوارى کاراکردنى خزمەتگوزارییەکان لە چوارچێوەى لامەرکەزیدا، هەروەها پێویستیمان بە پەروەردە وەک دامەزراوەیەک پەیوەست بەبەرپاکردنى تێڕوانینێکى ڕوون بەمەبەستى پێگەیاندن وئامادەکردن وبەشداریپێکردنى هاوڵاتى کۆمەڵگا خۆجێیەکان، لێرەدا دەتوانین هەندێک لە پڕۆگرامەکانى پەروەردە بەکاربهێنین وەک هەنگاوێک بۆ پشتگیری کردنى کۆمەڵگا خۆجێیەکان لە چوارچێوەی یەک شوناسدا.

·       ئەم پلەبەندکردنە لەبوارى دامەزراوەکاندا پێویستى بەئامادەکردنى دامەزراوەکانە لە ڕووى میلاکات وبەڕێوەبەرایەتییەکان بەتایبەتى ئەوانەى بەرکارن تا ئەو ئاستەى کە تێڕوانینێکى خزمەتگوزارییانە باڵادەست دەبێت بەسەر تێروانینە سیاسییەکاندا بەتایبەتى لەناو ئەنجومەنى پارێزگاکاندا، هەروەها پێویستى بە بوونى هاوسەنگى هەیە لە نێوان ناوەندى هەرێم یان پارێزگا لەگەڵ لایەنە خۆجێیەکان، لەگەڵ قۆرخنەکردنى خزمەتگوزارییەکان لە ناوەند وپشتگوێخستنى لایەنە خۆجێیەکان، لەهەمانکاتدا پێویستمان بەچەند پێوەرێکى دیاریکراو هەیە بۆ چۆنیەتى دابەشکردنى سەرچاوەکان.

 

نمونەیەک لەم بوارەدا: یەکێک لەقارێزگارەکان سەبارەت بە بەغداد دەڵێت" ژمارەى دانیشتوانى بەغداد لەم کاتەدا ١٣٠٠٠٠٠ کەس دەبیت ولە هەمانکاتدا پارێزگاى سەمماوە ٨٠٠٠٠٠ کەسن، هیچ یەکسانییەک بەدیناکریت لەبڕیارى خەرجکردنى سێ ملیار بۆ کەرتى خزمەتگوزارى کەئەوە بە تەنیا بەشى مەدینەى سەدرناکات لە بەغداد"(١٥).

·       ئەگەر ئێمە بمانەوێت دامەزراوەکان پلەبەند بکەین پێویستمان بە عەقڵیەتێکە کەبەشێوەیەکى ستراتیجى پلان دابنێت(١٦)، جا ئەمە بەشیوەیەکى مەرکەزى پلان دابنرێت ولامەرکەزى جێبەجێبکرێت، یان بەشیوەیەکى لامەرکەزى پڵاندابنرێت وجێبەجێبکرێت، یان لامەکەزى پلانەکەدابنرێت وبەشیوەیەکى مەرکەزى جێبەجێبکرێت، ئەوەى لێرەدا گرنگە بوونى تێڕوانینێکى روون وبابەتیانەیە، لێرەدا هەڵچوونى ئەو کەسانەى کارەکان دەکەن وئارەزووەکانیان ڕۆڵ نەبینێت، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کەپیویستە دامەزراوەکان بەپێى کارەکانیان پلەبەند بکرێن کە تیایدا چەندین ئەلتەرناتیڤ لەبەرچاو بگیرێت.

 

ئەوەى کەزۆر گرنگە ئەنجومەنى پارێزگاکان کارى لەسەر بکەن بریتییە لە بەردەوامیپێدانى کلتورى سیاسی خزمەتگوزارى لەبرى سیاسی، لەبەر ئەوەى کە ئەنجومەنى پارێزگاکان ئەنجومەنێکى خزمەتگوزارین وسیاسی نین، وە ململانێ سیاسییە حیزبی وناحیزبییەکان ئاراستەى ئەنجومەنەکان بەئاقارێکى هەڵەدا دەبات کەلەهیچ کاتێکدا یاساى نوێ وگواستنەوەى دەسەڵات سوودى پێ ناگەیەنێت، لۆژیکى سەیرکردن بۆ دەسەڵات وەک تەکلیف لەبرى تەشریف پێویستە پەیڕەو بکرێت.

 

دەرئەنجامەکان:

 

1-       دیموکراسی تەنیا چەند بڕیارێکى فەرمى نییە بەڵکو بریتییە لە کۆمەڵە بەهایەکى فرەڕەنگ، هەماهەنگى نێوان بڕیارەکان وبەهاکان تاکە هۆکارە بۆ سەرکەوتنى دیموکراسی لە عێراقدا.

2-       بەربەرەکانى نێوان بنەماکان (دامەزراوەکان) ماناکان (بەهاکان) دەبێتە هۆى شکستى دیموکراتیزەبوون کە ئامانجى یەکانگیرییەکى دیموکراتییانەیە.

3-       دەرکردنى یاسا بەتەنیا نابێتە هۆى ڕەوایەتى خزمەتگوزارییەکان ودەستکەوتەکان، ئەو یاسایانە چەند بەهایان گەورەبێت بێناوەڕۆک دەبێت ئەگەر بارگاوی نەبێت بە کلتورو بەشداریپێکردنى سیاسی.

4-       جێبەجێکردنى لامەرکەزى کارگێڕی لە عێراقدا تا ئێستا لەسەرەتاى ڕێگادایە، پێویستى بەهەوڵ وئەزمونى زیاتر هەیە، بەمەبەستى دۆزینەوەى شێوازى دیکەى جێبەجێکردنى لامەرکەزى کارگێرى.

5-       زۆر گرنگە کە دوورنەکەوینەوە لەمەبەستە سەرەکییەکانى جێبەجێکردنى لامەرکەزى کارگێڕى، کە بریتییە لە پێشکەشکردنى خزمەتگوزارى بە هاوڵاتیان وڕێگەپێدان بەبەشداریکردنى لە داڕشتنى سیاسەتى گشتى حکومەتە خۆجێیەکان.

6-       تا هەنوکە عەقڵییەتى مەرکەزى باڵى کێشاوە بەسەرژیانى سیاسی لەعێراقدا وئەمەش تاماوەیەک کاریگەرى دەبێت لەسەر جێبەجێکردنى لامەرکەزییەت.

7-       سنووردارکردنى پێشینەکان لەخزمەتى ناوەندى فیدڕاڵى یان ناوەندى پارێزگاکان وبارقورسکردنى باج بەسەر هاوڵاتیانەوە سوود ناگەیەنێت بە لامەرکەزى لە عێراقدا.

8-       بەشداریپێکردنى هاوڵاتیان لەپلاندانان وبەهەندوەرگرتنى پێشنیارەکانیان ودەرخستنى ڕاستییەکان بەبێ خەوش سەبارەت بە ئەنجامى بڕیارەکان و جێبەجێکردنیان وچاودێریکردنیان بە هەماهەنگى وڕاوێز لەگەڵ ناوەندى فیدڕاڵى دەبێتە هۆى گەشەپێدانى ئابورى لەناوچە خۆجێیەکان بەشێوەیەک کە هاوتابێت لەگەڵ سیاسەتى گشتى وڵات.

9-       پێویستمان بە جێبەجێکردنى نمونەى بەڕێوەبەرى شارەCity – Manager(١٧)، ئەم کەسە ئەوەیە کە پاڵپشت بە ئەزمونى کەسایەتى هەڵدەبژێردرێت، وەک بەڕێوەبەرى ئەو کۆمپانیایەیە کە بەهۆى لێهاتووى وئەزمونى سەرکەوتوى خۆیەوە هەڵدەبژێردرێت.

پێشنیارەکان:

1-                      زۆر پێویستە کە هەماهەنگى وهاریکارى وڕاوێژ جێگاى ململانێ وکێبڕکێ بگرێتەوە کەدەبنە هۆى بەهەدەردانى کاتێکى زۆر لەبەردەم سەرکەوتنى لامەرکەزییەت وداهاتى گشتى بەهۆى نەبونى چاودێرییەوە.

2-                      ئامادەکردنى میلاکى مارگێڕى پێویست وهەماهەنگى لەگەڵ کۆلیژە پەیوەندیدارەکان بەمەبەستى پەرەپێدانى ئاڕاستەکانى لامەرکەزى لە ڕووى زانستى ومەعریفى وکلتورییەوە، لەهەمان کاتدا زۆر گرنگە کەچەند بابەتێک بخرێتە ناو پڕۆگرامى خوێندنەوە سەبارەت بە لامەرکەزییەت.

3-                      پەرەپێدانى بەرنامەکانى تایبەت بە پشتگیری گەنجان بەتایبەتى ئەو بەرنامانەى کە خۆبەخشییە لە بوارەکانى خزمەتگوزاریدا.

4-                      چارەسەرکردنى بەربەستە کارگێڕی وزاراوەیی ویاساییەکانى بەردەم لامەرکەزییەت بەتایبەتى ئەوانەى تا ئێستا شاردراونەتەوە.

5-                      پەرەپێدانى توانى چاودێرى ئەنجومەنى پارێزگاکان، هەروەها چاوخشاندنەوە بە گواستنەوەى دەسەڵاتەکان لە ناوەندەوە بۆ پارێزگاکان بەوشێوەیەى کەخزمەت بە هاوڵاتیان دەگەیەنێت.

6-                      بەشداریپێکردنى هاوڵاتییان لە دانانى پێڕستى پلاندانانەکاندا کە خۆى گوزارشتە لە پێداویستییە گرنگەکانى هاوڵاتیان.

7-                      هەموارکردنەوەى سیستەمى هەڵبژاردن بەشێوەیەک کە بەلایەنى کەمەوە ببێتە هۆى گەیشتنى کەسانى پیشەیی، لەبەر ئەوەى ئەنجومەنى پارێزگاکان کەرتێکى خزمەتگوزارى شارستانییە زیاتر لەوەى سیاسی بێت.

8-                      پەیڕەوکردنى بەرنامەیەکى دروستى خەرجى دارایی لە پارێزگاکان و هەرێم بە شێوەیەک کەهاوڵاتیان کاراکتەرێکى چالاک بن لەو بەرنامەیەدا.

 

بۆ بینینى تەواوى لێکۆڵینەوەکە وسەرجەم بەراوێزەکانى بە زمانى عەرەبی بگەڕێرەوە بۆ

www.bayancenter.org

 



ئه‌م بابه‌ته 725 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر