یەكگرتوو بۆ وای لێهات؟

یەكگرتوو كەسانێكیان نیيە خاوەن بیركردنەوەی قووڵ و تیۆریی بن، هەیە و نیيە هەرئەوانەن كە تائێستاش وەك كۆمۆنیستەكان وا دەزانن یەكێتی سۆڤیەت ماوە، ئەمانیش، هەمان پراكتیزەكاری ئەو بەرنامەیەن كە سەرانی ئیخوان لە سەرەتای سەدەی رابردوەوە دایانڕشت، بێ ڕەچاوكردنی شوێنكات و گۆڕانكاریيەكان.
PM:03:22:30/03/2019
دۆسیە: شیکار
دەست نیشانکردنى هۆکارەکانى لاوازبوون سەرەتایەکە بۆ چارەسەرى کێشەکان.

محەمەد چیا
نوسەر

یەكگرتوو كەسانێكیان نیيە خاوەن بیركردنەوەی قووڵ و تیۆریی بن، هەیە و نیيە هەرئەوانەن كە تائێستاش وەك كۆمۆنیستەكان وا دەزانن یەكێتی سۆڤیەت ماوە، ئەمانیش، هەمان پراكتیزەكاری ئەو بەرنامەیەن كە سەرانی ئیخوان لە سەرەتای سەدەی رابردوەوە دایانڕشت، بێ ڕەچاوكردنی شوێنكات و گۆڕانكاریيەكان.

یەكگرتوو خۆیشی نازانێت ئایا دەبێت كەسێكی تەقلیدی ئوصولی بێت یان تەقلیدی ئیصلاحی یان نوێگەر، یان سیاسی و پراگمایی بێت، نیشتمانی بێت یان نێونەتەوەیی، ئیسلامی ڕاستڕەو بێت یان چەپڕەو...هتد، ئەمەش لەبەر هۆكارێكی سادە ئەوەیە كە تا ئێستاش بەشێوەیەكی تەواو و دروست دەركی بەو پاڵنەرە سەرەكی و دەرەكیان نەكردوە كە ئەم ڕەوتەی لەپەنجاكانی سەدەی ڕابردووەوە هێنایە كوردستان، سەرەتا لەپشت پەردەو لەشێوەیەكی بانگەوازخوازیداو دواتر گۆڕا بۆ پەیامێكی فیكری و سیاسی، لەدوای ڕاپەڕینیشەوە رێكخستنەكانی ئەم ڕەوتە چالاككراون، سەرەتا لەشێوەی ڕێكخراوی خێرخوازیدا خۆی دەرخست و پاشانیش گۆڕا بۆ پارتێكی سیاسی، تا ئێستاش لەناو  ئەو پارتەدا كەم كەس هەن دەرك بەوە بكەن كە دروستكردنی خودی یەكگرتوو لەو ئان و ساتانەداو بەشێوەیەكی پێچراوە هاوردەكراو بەپۆستی خێرا نێردراو، لێرە لەهەموو شارو شارۆچكەكانی كوردستاندا وەك چادر هەڵدرا، هەڵبەتە بەپارەداركردنێكی سەخیانە، ئەوە دەستێكی زۆر پەنهان و ترسناك بۆ لێدانی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد لەو قۆناغە هەستیارەدا، بەسوود وەرگرتن لەبۆشاییەكان و بەرتەسك بینی سەركردایەتی كوردی، كە میراتگری ئەزموونێك لە ناتەبایی سیاسی و شەڕی براكوژی بوو، یەكگرتوو هەنگاو بەهەنگاو فرسەتهێنانە جێ پێی خۆی قایم كرد
.

       
هەڵبەتە تا ئەو كاتەش ئیخوانی هەرێمی پێی نەنابووە قۆناغی هەنگاونان بەرەو وەرگرتنی دەسەڵات و لەپاش ناڕەزایەتیە جەماوەرەیەكانی بەهاری عەرەبی و سەركەوتنی لەچەند وڵاتێك، یەكگرتوو لەڕووی پرۆگرامە پەروەردەیی و ڕێكخستنیەكانی و هەم لەڕووی گوتاری سیاسییەوە تفاق و زەخیرەی هەبوو، هەر لەسەر هەمان میتۆدی بەرنامەی برایانی مسوڵمان دەچوو، چوونی برایانیش بەرەو دەسەڵات، هەر هەمان لەحزەو ساتەوەختی سەرهەڵدانی قەیرانی فیكری و گوتاری ئەو رێكخراوە بوو، چونكە برایان تا ئەو ساتەش جگە لەپەروەردەیەكی تەقلیدی لەسەر ئاستی تاك و خێزانەكان و گوتارێكی ئۆپۆزسیۆنانەی لاواز، هیچ دیدو جیهانبینییەكی نوێ و سەردەمیانەی نەبوو بۆ ئەو قۆناغە نوێیەی كە ڕەنگە لەپێشی بێت و ئەگەری زۆرە بەهۆی بنكەی فراوانی جەماوەرییەوەو لەڕێگەی پرۆسەی هەڵبژاردنەوە بگاتە دەسەڵات، هەر واش بوو دوای ئەوەی ئەم پڕۆسەیە لە میسر بەرێوەچوو، برایان لەهەڵبژاردنەكانی میسردا سەركەوتن بەڵام لەزۆربەی ڕووەكانەوە ئامادە نەبوو بۆ چوونە ئەو قۆناغە نوێیە،  ئیتر لێرەوە قەیرانەكە سەری هەڵداو یەكەم زەبری كوشندەشی بەر خۆی كەوت و دوای ئەوەش، وەك چۆن ڕووخانی سۆڤیەت هاودیدەكانی لەزۆرێك لەبەشەكانی دونیا ناوئومێدكرد، برایانیش گەیشتە قۆناغێك كە چیدی نەتوانێت گوتارێكی نوێ هەم بۆ خۆی بەرهەم بهێنێت و هەم هەناردەی دەرەوەشی بكات و باڵەكانی دەرەوەشی بۆ كاتێك ئەگەر ئەمانیش چوونە قۆناغێكی پێشكەوتووی سیاسییەوە سودی لێوەربگرن، هەروەك چۆن پێشتر لەڕووی فیكری و پەروەردەیی و رێكخستنیەوە  تێرو تەیاری دەكردن.

 

پەتای ئەو شكستەو دەرهاویشتەكانیشی وەك سێبەری هەورێك بەرچاوی یەكگرتووشی گرتووە، ئێستا یەكگرتوو قەیرانێكی گەورەی هەیە نە خاوەنی گوتارێكی خۆماڵی و خۆییە بەهۆی ئەوەی توانای بەرهەمهێنانی گوتارێكی لەوشێوەیەی نییە، هەروەها بەهۆی گۆڕانی بارودۆخەكەو نەگونجاوی پەیڕەوكردن لەو گوتارە كۆنەی برایان كەپێشتر لەسەری دەڕۆیشت، وایكردوە یەكگرتوو توشی كێشەی نەبوونی گوتارێكی هەنوكەیی و كاریگەر بێتەوەو بەرچاو ڕوونی نەبێت لەهەنگاوەكانیدا، مامەڵەكردنی نەسازانەی لەگەڵ هەرچی تازەو پێشهاتەو لەهەرێمی كوردستاندا ڕوودەدەن.

 

هەڵبەتە باس لەو ئامانجە تەقلیدیی و باوانە ناكەم هەموو جارێك و هەموو سیاسییەكی دەمگەرم ڕاهاتوون دووبارەی دەكەنەوە، بەڵكو مەبەستم لەوەیە چی وا دەكات بوونی یەكگرتوو پێویست بێت؟ ئایا ئەوەیە كە ئایین و كلتوری ئیسلامیی لەمەترسیدایە؟ لەكاتێكدا ئەگەر ئەمە ڕاستیش بێت، بەڵام یەكگرتووەكان لەم بوارەدا شكستیان هێنا، لەوێوە كە هیچ كات نەیانتوانی تەنانەت لەناو ماڵ و حاڵی خۆشیاندا، نمونەیەكی وا بەرهەم بێنن، ببنە ڕێنوماییكارێك بۆ دەرەوەی خۆیان.

بەڵكو هەر خۆیان لەئەزمونكردنی ئەمەدا كەوتن و سەركەتوو نەبوون، لەوەی كە فریونەخۆن و زۆربەیان لەبەردەم بینینی پارەو ساماندا، نەك ئایین بەڵكو خۆشیان بیرچۆوە. ئەمە جگە لەوەی بە هەمان شێوەی ئەزمونی میسر ئەمانیش شكستیان خوارد لەوەی، كەوا خەڵكێكی بەكلتورلادێیی (بێ توانج ئەمە دەڵێم هەڵبەتە من خۆیشم پەروەردەی كلتورێكی غەیرە شاریم) و غەیرە شاری بهێنن و بیكەنە پێشەنگ بۆ خەڵكی شار، كە ئەمان لەڕووی خوێنەواری و ژیاریی و ژیانكردن و ئەتەكێت شارستانی بوونەوە پێشكەتووترن.

هەمان ئەمەش بۆ وڵاتێكی وەك میسریش وابوو، برایان ڕیشەو بنچینەیەكی غەیرە شاریی هەیە، زۆر زەحمەتە بتوانێت لەگەڵ كلتورێكی شاریدا هەڵبكات و بژی، یان ئەوەی ببێتە سەرۆكاریان، ڕەنگە دژ وەستانەوە لەگەڵ كلتوری شار و شارستانیتەدا زۆر ئاسانتر بێت بۆ ڕەوتە ئیسلامیە ئیصلاحیەكان و هەڵكردنیش لەگەڵ ئەو كلتورە شارەییەدا، زیاتر گونجاوبێت بۆ ئیسلامیە تەقلیدییە پارێزكارەكان. یەكگرتوو هەتا ئێستاش، هەر لەسەر ڕەوتێكی هەڵە ڕێدەكات
.

    
فاكتەرە دەرەكییەكانیش ڕۆڵیان لەسەر دروستبوونی ئەم دۆخە بۆ یەكگرتوو  كەم نییە، بەتایبەتی دوای بەهاری عەرەبی و كودەتاكەی سیسی لەمیسر، برایان تووشی كارەساتێكی زۆر قورس بۆوە، دەستگیركردنی سەركردە دیارەكان و بەندكردنیان و پەرتەوازەبوونی زۆرێك لەوانی تریش، كاریگەری زۆری هەبوو لەسەر هەموو ئەو پارتانەی كە باكگراوندێكی برایانیان هەیە. ئەمە بۆ یەكگرتووش ڕاستە كە بەهۆی ئەو ڕووداوانەوە تووشی شڵەژانێكی دەروونی و هەم تاڕادەیەكیش پچڕان هات، هەر ئەمەش بۆشاییەكی مەرجەعیی بۆ دروستكرد، لەهەمانكاتیشدا ترسان لەوەی كە ئەگەر ململانێی زۆر بكەن بۆ ئەوەی بچنە ناوەندی دەسەڵاتی سیاسییەوە، دوور نییە بەهەمان حاڵی میسریان بەسەر نەهێنرێت، ئەمەش وایكرد یەكگرتوو بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ بەوە ڕازی بێت كە لەسێبەری دەسەڵاتدا بمێنێتەوە.

هەروەها لەدوای بەهاری عەرەبی و پەرتەوازەبوونی ئیخوان، هەریەك لە قەتەر و توركیا ویستیان ببنە ئەو ڕیشك و قەدەی كە لێیانەوە جارێكی تر ئیخوان سەرهەڵبداتەوە. قەتەریش هەر زوو باجی ئەمەیداو كەوتە بەر ئابڵۆقەی وڵاتانی كەنداو و دۆخێكی ئابوری نەویستراوەوە، هەرچی توركیایە لەرێگەی ئاكپارتی و ئەردۆغانەوە وەك باڵێكی تری ئیخوان دەركەوت، بەڵام بەهەندێك دەستكاری و میكیاژی توركییەوە.

ئەمەش وایكرد دیسان ململانێیەكی مێژینەیی بێتەوە ئاراوە لەنێوان توركیای سونیی و ئێرانی شیعیدا، كە زۆرجار هەژموونی ئەم دوو لایەنە بە هیلای سوننی و هیلالی شیعەش لەناوچەكەدا ناوزەد دەكرێت. لێرەوە بەلانی كەم سێ فاكتەر وایان لە یەكگرتووی ئیسلامی كرد پێداچوونەوە بە هەڵوێستی و سیاسەتی خۆیدا بكات، ئەگەر بەشێوەیەكی كاتی و پراگمایی  و تەكتیكیش بێت، چونكە:

یەكەم: یەکگرتوو پێویستە لە چ بەرەیەکدا بیت؟

هەر دەبێت ببنە بەشێك لە بەرەی سوننی لەناوچەكەدا نەك شیعی، بۆ ئەمەش دەبێت نزیك ببنەوە لە توركیاو ئاكپارتی  (مانۆڕەكانی دكتور عەلی قەرەداخی لەتوركیاو ناوچەكەدا)، هاوكات ئەمەش ئەوە دەخوازێت لەسەر ئاستی ناوخۆییشدا یەكگرتوو لە پارتیەوە نزیك بێت، بەو پێیەی پارتی لە ئاكپارتییەوە نزیكە، هەروەها لەبەرئەوەیش كە ئاكپارتی پەیوەندی لەگەڵ یەكێتی نیشتمانی كوردستاندا باش نییە، بەهۆی هەڵوێستەكانی یەكێتی لەبەرامبەر پەكەكەو هەروەها نزیكیشیەوە لەئێران وای لەیەكگرتوو كرد بڕیاری ئەوە بدات لە پارتیەوە نزیك بێتەوە نەك یەكێتی، ئەمە جگە لەوەی كە یەكێتی پەیوەندیەكانی لەگەڵ ئێران پتەوترە تا لەگەڵ توركیادا، بە گرێدانەوەی ئەم هاوكێشانەش دەكرێت بوترێت هەرێمی كوردستان بەپێی دابەشبوونی لەنێوان دوو زۆندا، ئەوا لەنێوان دوو بەرەی دەرەكی سوننی و شیعیشدا دابەش بووە، ئەمە جگە لەوەی كە یەكگرتوو هەست بەوە دەكات یەكێتی حزبێكی ئایدۆلۆژی ترەو پارتیش كەمتر ئەم مەسەلە ئایدۆلۆژیانە لەگەڵ لایەنە ئیسلامییەكاندا تۆخ دەكاتەوە، وەك ئەوەی لە زۆنی یەكێتیدا هەیە، هەموو ئەمانەش وایان لە یەكگرتوو كرد بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لەنزیك پارتیەوە بمێنێتەوە بەبێ هیچ حسابكردنێك بۆ بنكە جەماوەریەكەی خۆی كە ڕەنگە بەم جۆرە خزانەی یەكگرتوو بۆ پەنای پارتی ڕازی نییە، بەتایبەتی ئەوەی كە بنكەی جەماوەری یەكگرتوو بەدەست پارتە عەلمانییە دەسەڵاتدارەكانی كوردستانەوە چەشتوویانە، بەڵام سەركردایەتی یەكگرتوو نەیان چەشتووە، چ وەك كوژرانی ئەندامەكانیان بێت یان دەستگیركردن و ئەشكەنجەدانیان، سەركردایەتی یەكگرتوو حسابی بۆ هەست و سۆزی ئەندامەكانی خۆی نەكرد، سەركردایەتییەكانی ئەم پارتە ڕوخساری تەقلیدی و سوننەتی خۆیان گۆڕی زۆرێكیان ڕیشیان تاشی یان زۆر كورتیان كردەوەو هەروەها جلوبەرگ و سیمای ئیسلامی خۆیان گۆڕی بۆ قات و بۆینباخی كەشخەو گران و كۆبونەوەو ڕووخۆشی نواندن و پێكەنین و تا رادەی دروستكردنی هاوڕێیەتیش لەگەڵ سەركردەو ئەندام پەرلەمانەكانی پارتە عەلمانیەكاندا و بێئاگا لەوەی  كە ئەوان خۆیان لەپرۆسەی دیسپلینكردن و پەروەردەكردنە سەرەتاییەكانەوە هەر لە ئوسرەكانەوە تۆوی كینەو دوروپەرێزكردنیان لەدڵی ئەندامەكانی خوارەوەیاندا بەرامبەر هەرچی لەدەرەوەی خۆیانە چاندوەو بەمەش  زۆر لە بنكە جەماوەریەكەی خۆیان دوور كەوتنەوە، چ وەك فۆرم و چ وەك ناوەڕۆكیش، لەڕاستیدا ئەمە زۆر ئازاری بنكەی جەماوەری یەكگرتوویدا كە دەكرێت ئەمەش بەیەكێك لەو هۆكارانە دابنێین كە وایكرد یەكگرتوو لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەی ئەمە دواییەی هەرێمی كوردستاندا شكست بهێنێت، بەشێك لە ئەندام و لایەنگرەكانیان دەنگیان پێ نەدات و یەكگرتوو بگەڕێتەوە بۆ ڕیزی پارتە بچووكەكان
.

 
برایان بەشێوەیەكی گشتی و  یەكگرتووش بەتایبەتی بڕوایان بە پەروەردەیەكی بنچینەیی هەیە لەرێگەی پێگەیاندنی تاك و پاشان خێزان و لەوێشەوە كۆمەڵگە، ئەمەش وا دەكات یەكگرتوو لەدەرەوەی ئەم پەروەردە سەنتراڵی و دیسپلینە توندو كۆنكرێتی و ناواقیعیەوە بڕوای بە هیچ پەروەردەیەكی تر نەبێت، ئەمان بە تەنها بڕوایان بە بەرنامەو لەوێشەوە ڤێرژنی تایبەتی خۆیان هەیە بۆ  پەروەردەكردن، هەر بۆیە پێیان وایە هەر پەروەردەیەك لەدەرەوەی پەروەردەی یەكگرتووەوە بێت پەروەردەیەكی سەقەتەو ڕەتی دەكەنەوە، ئەمەش وا دەكات ئەو تاكەی كە یەكگرتوو (پارتە ئیسلامیەكانی تری كوردستانیش بەهەمانشێوە) پەروەردەی دەكات نەتوانێت  بێتە ناو كۆمەڵگەیەكی پلۆراڵ و لیبراڵ و هەتا عەلمانیشەوە (كە كۆمەڵگە بۆ خۆی سروشتێكی عەلمانی هەیە)، هەروەها تەنها لەچوارچێوەو لەناو پەیوەندییەكی كۆمەڵیی و خۆیی تەسكدا بمێنێتەوە.


واقیعی ئێستای كۆمەڵگەی كوردستان پڕە لەم جۆرە كۆمەڵە و تەنۆچكانە كە بەپێی چەند مەرجێكی كیمیایی نەبێت ناتوانن تێكەڵ بەوانی تر ببن، هەر بۆیە یەكێكی تر لەو هۆكارانەی كە بوون و لەئایندەشدا دەبنە هۆی پوكانەوەی ئەم پارتە ئایدۆلۆژیە ئەوەیە كە توانای بە كۆمەڵگە بوونی نییە، لەو سنورەدا دەپوكێتەوە.

یەكگرتوو  وەك قوتابخانەیەكی پەروەردەیی زۆتر دەمایەوە، هەرچەندە من رۆڵی پەروەرشكاری  یەكگرتوو لەسەر تاكی مناڵان و پاشان هەرزەكار زۆر بەنەرێنی دەبینم، چونكە گەورەترین هەڵەیە ئەگەر نەڵێم تاوانە، تۆ بێیت كار لەسەر تاكێكی ناكام بكەیت و ڕاستی نیازو مەبەستی خۆتی لای ئاشكرا نەكەیت، چونكە هیچ یەكێك لەو تاكانەی ئێستا ئەندامی یەكگرتووی ئیسلامین، یەكەمجار پێیان نەوتراوە، ئێمە تۆ پەروەردە دەكەین لەبنچینەدا سەر بە ڕەوتێكی فیكری و ئایدۆلۆژین و وا پەروەردەت دەكەین سبەینێ‌ ببیتە ئەندام و هەڵسوڕاوێكی سیاسی لە پارتەكەماندا، بەڵكو پێی وتراوە تەنها پەروەردەیەكی ئیسلامیت دەكەین كە لە فێركردنی قورئان و فەرمودەو ڕەوشتی باش زیاتر تێپەڕ ناكات و ناگوازرێتەوە بۆ كایەكی تر، بۆیە بەڕای من ئەمە پڕۆسەیەكە هەموو تاكێكی یەكگرتوو لەسەرەوە بۆ خوار لەقۆناغێكدا پێی فریوی خواردووە
.


لەلایەكی تریشەوە بازنەی تەسكی بیركردنەوەكانی یەكگرتوو جێگەی كەسانێكی كەمی تێدا دەبێتەوە، بازنەكەی یەكگرتووش هەر جێی ئەوانەی تێدا دەبێتەوە كە پێشتر خزاونەتە ناویەوە، هەر بۆیە لەئێستادا ئەم پارتە پسوڵەیەكی وای پێ نییە ڕێگەی پەڕینەوە یان چوونە ناو قۆناغێكی تری پێ بدات.

 

دووەم: دروستكردنی بەرە لەگەڵ بزووتنەوەی ئیسلامیدا


بزووتنەوەی ئیسلامی ئەگەرچی بە ڕیشە دامەزرێنەرەكانی سەر بەئیخوان موسلیمین بوون هەر لەسەرەتای هاتنی ئیخوانەوە بۆ  كوردستان هەتا ساڵی ١٩٨٧، ئەوكاتەی لەدوای ڕاپەڕینی هەڵەبجە لەساڵی ١٩٨٧ كە ڕووبەڕووی ڕژێمی بەعس بۆوەو ئەویش بەتوندی ئەو ڕاپەڕینەی سەركوتكردو ژمارەیەك خەڵك كوژران و ژمارەیەكی زیاتریش زیندەچاڵكران كە زۆرێكیان برینداربوون، پاشان تەقاندنەوەی گەڕەكی "كانی عاشقان"ی هەڵەبجەی لێكەوتەوە.

دوای ئەو ڕاپەڕینەی هەڵەبجە لەساڵی ١٩٨٧ ژمارەیەك لە سەركردەكانی ئیخوان كە لەمەلا ناودارەكانی هەڵەبجە پێكهاتبوون، نەیانتوانی چیدی لەسایەی ئەو ڕژێمەدا بمێننەوە بەهۆی پشتگیری ڕاستەوخۆو ناڕاستەوخۆیان لەو ڕاپەڕینەو، نەیاربوونیان لە ڕژێمی بەعس بۆیە ناچار بوون لەگەڵ ژمارەیەك خێزانی هەڵەبجەی ڕوویانكردە ئێران، (من ئەوكات مناڵ بووم شەو تا سنوری ئێران ڕۆیشتین بەڵام هەر شەو گەڕاینەوە هەڵەبجە)، ئەوانەی چوونە ئێران پاڵنەری سۆزو فشاری ئێران و گەڵاڵەبوونی هەندێك فەتوای شەرعی بۆ نمونە، وەك پێویست بوونی جیهاد، وایكرد ئەو باڵەی ئیخوان كە چوونە ئەودیوی ئێران خەباتی چەكداری رابگەیەنن، ئەمەش دژ وەستایەوە لەگەڵ بیكردنەوەو ئاڕاستەی ئیخوانی جیهانی یان بڵێین عەرەبی كە ئەوكات لەگەڵ ڕژێمی بەعسدا پەیوەندی باش بوو، (بۆنمونە لەو كاتەدا تاكە بڵاوكراوەیەك لەسایەی ڕژێمی بەعسدا دەردەچوو ئیخوانەكانی كوردستان ئیشتراكی مانگانەیان هەبوو تێیدا، بەئاشكرا لە عێراق چاپ دەكراو بڵاودەكرایەوە).

ئەمە وایكرد جۆرێك لەیاخیبوون  لەنێو  ڕیزەكانی ئیخوانی كوردستان دروست ببێت و ببن بە دوو كەرتەوە، كەرتی ئەوەی لەناو ئێراندا بوون و ئەوەی لەناو عێراقدا بوون كە دواتر یەكگرتوویان ڕاگەیاند.

ئەم سەربوردە مێژووییە بۆ ئەوە بوو كە بڵێم بزوتنەوەو یەكگرتوو كەمیراتگری ئەو دوو باڵەی ئیخوانی كوردستانن، هەر لەسەرەتاوە كۆمەڵێك دیدو بۆچوون و هەتا سروشتی كەسی و بڕیاری یەكلاكەرەوە وایانكرد ئەم دوو لایەنە نەتوانن یەكێك بن، ئەمە وێڕای ئەوەی هەندێك ڕووداوی دواتر وایانكرد كە ئەم دوو پارتە بەدرێژایی چەندین ساڵ پەیوەندیان ئاسایی نەبێت و، یەكگرتوو خۆی بە مەرجەع دەزانی و بزووتنەوەش خۆی بەخاوەن هەڵوێست و خەبات دەزانی، پاشانیش یەكگرتوو لەدوای شكستی بزووتنەوە لەشەڕی ناوخۆداو ڕووكردنە دەرەوەو لەوكاتە ناسكەدا خۆی راگەیاند، كە ئەمە لەسەر دڵی بزووتنەوەكان زۆر قورس و ناڕەحەت بوو، وێڕای ئەوەش یەكگرتوو تا هەستی بە كەمبوونەوەی قورسایی خۆی نەكرد ئامادە نەبوو لەگەڵ هیچ یەكێك لە پارتە ئیسلامیەكانی تردا بە كۆمەڵیشەوە هاوپەیمانێتیان لەگەڵدا دروست بكات.

بزووتنەوەی ئیسلامیی دوای پەرتبوونی و جیابونەوەی باڵی كرێكارو باڵی عەلی باپیرو دروستبوونی كۆمەڵی ئیسلامیی تووشی خراپترین دۆخی ناوخۆیی بۆوە، تا ڕادەی نزیكبوونەوە لەهەڵوەشانەوە، ئەگەریش هەندێك فاكتەرو ئیعتیباری ناوخۆیی و هەرێمی نەبووایە، ڕەنگە دروست نەبووبایەتەوە، بەڵام یەكگرتوو لەهەموو ئەو ماوانەدا كە بزووتنەوە پێیدا گوزەری كرد خەریكی بەشداری حكومی و پەرلەمانی و سیاسی خۆی بوو، ئەو تەنانەت لەدوای ٣١ی ئابیش كە یەكێتی كشایەوە بۆ  دیوی ئێران، نەوەستا لە پێكهێنانی حكومەت و بەشداری سیاسی، مەبەستم ئەوەیە یەكگرتوو، بزووتنەوە وەك ئاو و نەوت وان، لەو ڕووەوە كە بەئاسانی تێكەڵ نابن هەتا ئەگەر مەحاڵ نەبێت.

پێموایە دروستكردنی بەرەی ئیصلاح لەنێوان یەكگرتوو بزوتنەوەدا، هۆكارێكی تری شكستی یەكگرتوو بوو لە هەڵبژاردنەكاندا، ئەمەش مەبەستم ئەوە نییە بڵێم هۆكارەكەی بزووتنەوە بوو، بەڵكو بزووتنەوەش ڕەنگە ئەگەر بەوشێوەیە بەشداری نەكردایە دەنگی زیاتری بهێنایە
.

 

سێیەم: "الولا‌ء والبرا‌ء"


مەسیح دەڵێت " دوژمنەكەی خۆت خۆش بوێت" یان " ئەگەر كەسێك زلەیەكی لێدایت لاكەی تری ڕوخسارت نیشان بدە با لێی بدات"، تەنانەت لە ئایینە هەر بنچینەییەكانی خۆرهەڵاتیشدا جەخت لەوە دەكرێتەوە مرۆڤ دەكرێت بە ڕقەوە بژی بەڵام ڕق ناتوانێت مرۆڤ ڕزگار و سەرفراز بكات لەم دونیایەدا، چونكە ڕق و كینە پێش ئەوەی هەر ئازارێك بە بەرامبەر بگەیەنێت، كەسەكە خۆی وێران دەكات.

مرۆڤ بەچاوپۆشین لەوەی كە هەیەو بەرجەستەیە لەم پەیكەرەیدا، بەڵام لەخۆیدا بریتییە لە كۆمەڵە ئەندێشەو تەونێكی لێك هەڵپێچراو، تەنانەت ئەوەی كە هەریەكێك لەئێمە ئەگەر جیاوازین لەیەكێكی ترمان لەڕووی فۆرم و ڕوخسارمانەوە، ئەوا دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە ئێمە دەروونمان جیاوازە، هەر بۆیە بۆ بونیادنانی دونیایەكی دروست و تەندروست، دەبێت دەروونێكی تەندروستمان هەبێت، تەندروستی دەروونیش نەرجسیەت و لەخۆهەڵپێچران نییە، بەڵكو ئەوەیە لەگەڵ دونیای ناتەندروست و ناڕێكخراو بێسەروبەردا تەباو هەماهەنگ و گونجاوبیت، نەك لەسەنگەری بەرامبەردا بیت.

ئەمەیە پەیامی باڵای مرۆڤایەتی، چونكە لەم دونیایەدا چاكە خوازراوە و خراپە ئەسڵە، ئەمە سروشتی دونیایە، ئێمە ناتوانین دادگایی هەموو مرۆڤەكان بكەین لەسەر ئەوەی بۆچی خراپن، یان بەدیدی ئێمە ناباشن، چونكە ئەم مەسەلەیە ڕەهەندێكی قووڵترو باكگراوندێكی ئاڵۆزتری هەیە، لەوێوە كەوا كەسێك تەنانەت خراپیش بێت، بەڕای من پێش ئەوەی وەك تاوانبارێك سەیری بكەین، پێویستە وەك گیرۆدەبوویەك سەیری بكەین، لەوێوە كە ئەم كەسە لەقۆناغێكی دەروونی و رۆحی ناكامڵ و ئاڵۆسكاودایە، پێویستی بەوەیە بەڕێگای خۆیدا بڕوات تا ئەو كاتەی كامڵترو بە ئەزمونترو قاڵترو باشتر دەبێت، لەوێوە بڕوانین كە ئێمە یان هەموو كەسەكان لەخراپەوە بەرەو باشە هاتووین، وەك وتم خراپە ئەسڵە و باشە خوازراوی دونیایەكی ترە، كەواتە دەتوانین لەگەڵ خراپەدا هەڵبكەین و پێك بێین و دانوستان  بكەین و بگونجێین، وەك ئەوەی كە ئێمەش لە دۆخێكدا یان قۆناغێكدا وا بووین، كەواتە مامەڵەكردن لەگەڵ خراپەدا وەك ڕەگەزێكی سەرەكی لەم بوونەدا ئاستەم و مەحاڵ نابێت، لەم دیدەوە دەتوانین هاوسێیەتی خراپە بكەین بێ ئەوەی لێوەی بگلێین، بۆیە خراپەی كەسانی تر ئەوەندە نەخۆشییەكی درم و كوشندە نییە كە خۆمانی لێ جیا بكەینەوە، بەتایبەتی بۆ ئێمە كە پێشتر پێی تووش بووین و بەرگریمان لەبەرامبەریدا بۆ دروست بووە.

لێرەوە، دەكرێت دوژمنەكانمان خۆش بوێت، دەكرێت لەگەڵ خراپەكارەكاندا مامەڵە بكەین و لێیان نزیك بینەوە بێ ئەوەی هەست بە خۆبەرزی و باڵایی و جیاوازی بكەین لەبەرامبەریاندا، باشەیەكی گۆشەگیر ناتوانێت دونیا بگۆڕێت بەڵكو باشەیەكی تێكەڵ و سازو ڕەخساو دەتوانێت خراپەكان بگۆڕێت، هەربۆیە ئەگەر یەكگرتوو یان هەر پارتێكی تری ئایینی دەیەوێت كۆمەڵگە بەرەو باشی و بەرەو ئیصلاح و چاكەخوازی بەرێت ئەوا بەڕای من وا باشە هەموو ئەندامەكانی خۆیان ئیزن بدەن، (مادام ئەمان باشن) لەبری ئەوە  بچنە كار لەسەر ئەو خەڵكانە بكەن كە بە بۆچوونی ئەوان باش نین یان گومڕان یان هەر ناوێكی تر كە ئەوا بەكار دەهێنن، ئەوان دەبوو تا سەر ئێسقان خەڵكانی لەخۆبردو سادەو سانا و ڕەوان بوونایە بۆ هەمووان (رەحمەت بوونایە) نەك خەڵكانێك كە خۆیان جیادەكەنەوەو تێكەڵ نابن، ڕقیان سەد ئەوەندەی خۆشەویستیەكەی پێشوویان ئەستور دەبێت لەبەرامبەر ئەوانەی لێیان جیادەبنەوەو دەڕۆن هەتا لەسەر هەقیش بن (هەرگیز نەیانوتووە ڕەنگە ئەوانەی تر لەسەر ڕێگە ڕاستەكە بن).

تەنانەت سوكایەتی كردن بەهەر ئەندامێكیان كە دەڕوات وا ناوی دێنن و ناوی دەزڕێنن گوایە ئەو كەسە پێشتر لای ئەوان پلەیەكی كۆمەڵایەتی یان حزبی یان ئابوری نزمتری هەبووە، كە ئەمە هەناسەیەكی چینایەتی پەنهان و نائاشكرای یەكگرتوو دەسەلمێنێت. ئەم سیاسەتە چەوتەی یەكگرتوو لەبەرامبەر ئەندامەكانی خۆیدا كە زۆرجار لەبەر جیاوازی دیدو بۆچوون جیابونەتەوە، وایكرد ئەم پارتە زیاتر بچووك بێتەوەو دڵۆپە لەبەرچووەكانی ئەندامەكانی ببێتە لێشاو و لافاوێكی خوڕ، لەهەموو مەترسیدارتریش ئەوەیە ئەم پارتە هێشتا بێ باكە و لوتبەرزەو نایەوێت بەخۆیدا بچێتەوە
.


یەكگرتووی ئیسلامی یەكێك لە كێشە هەرە سەرەكیەكانی لەسەر ئاستی دیدو ئەو ئایدۆلۆژیایەی تەبەنی كردوە ئەوەیە كۆمەڵگە دابەش دەكات لەنێوان خۆی و دەرەوەی خۆیدا، كە ئەمە ڕیشەكەی دەگەڕێتەوە بۆ بۆچوونەكانی سەید قوتب لەبارەی كۆمەڵەیەكی دەستەبژێرو هەلبژێراوی مسوڵمان و كۆمەڵگەیەكی غەیرە مسوڵمان.

یەكگرتوو بە جەختكردن لەوەی كە ئەوانەی لەناو ئەودان پارێزراو و سەرفرازن و ئەوەی لەدەرەوەی ئەوانەوەیە نەزان و جاهیلە، یان شكستخواردەیە، وایكردوە بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ ببێتە كۆمەڵێكی باگنی، ئەویش بەپێدانی تایبەتمەندیەكی كەسی جیاوازو بەرز بە ئەندامەكانی خۆی كە زۆرجار ئەمە لای ئەو ئەندامانە لەسەرەوە تا خوارێ‌ بەجۆرێك لە نەرجسیەت تێیاندا بەرجەستە دەبێت و لەخۆڕازیبوونێكی سەیر هەیە تێیاندا، بە دیدێكی نزمتر دەڕواننە دەرەوەی خۆیان، ئەوەی لەخۆیانە ئازیزو خۆشەویست و بەرزو بەڕێزە، ئەوەش لەدەرەوەی خۆیانە كەسێكە تەنها كاكەیە و بەس، زۆرجار لەمەش تێدەپەڕێت بۆ ئەوەی ئەگەر یەكێك لە ئەندامەكانیان بێتە دەرەوە لەناویاندا ئەوا پەیوەندی لەگەڵدا دەپچڕن تاڕادەی سڵاونەكردنیش لێی، ئەگەرچی ئێستا بەهۆی لێشاوی دەرچوون و لەو پارتەو نەزیفی توندیەوە ئەمە كاڵتربۆتەوە، ئەگەر نا لەپێشدا زۆر ئەم مەسەلەیە بەتوندی پەیڕەو دەكرا
.

ئەم شیکارە دەبێتە بەشێک لە دۆسیەى ئیسلامییەکان



 



ئه‌م بابه‌ته 583 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر