"ئیدلیب" وهاوسه‌نگی هێزه‌كان له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

PM:02:51:10/03/2019
دۆسیە: هەرێمایەتی


یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان
بۆردی ئه‌كادیمی ناوه‌ندی چاوی كورد

نوسینی: دكتۆر نورهان الشیخ، مامۆستای زانسته‌ سیاسیه‌كانی زانكۆی قاهیره‌.


وه‌رگێڕانی: دڵشاد نامق فه‌ره‌ج, ماجستێر له‌ په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تيیه‌كان.

سه‌ردانی بنیامین ناتانیاهۆی سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسرائیل بۆ مۆسكۆ له‌ ٢٧ی شوباتدا چه‌ندین پرسیاری زۆری وروژاند نه‌ك ته‌نها له‌باره‌ی په‌یوه‌ندیيه‌كانی ڕوسیا وئیسرائیله‌وه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندیدار به‌ ڕێوشوێنه‌كانی ڕێكخستنه‌وه‌ له‌باره‌ی سوریا وناوچه‌كه‌وه‌ به‌گشتی، به‌تایبه‌تی كه‌ ئه‌م سه‌ردانه‌ دوای كۆبوونه‌وه‌ی لوتكه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ هاوسۆزه‌كان هات ڕوسیا وئێران وتوركیا، كه‌ له‌ شاری سوتچی به‌سترا له‌ ٢٤ی شوباتدا.

پێشڤه‌چوونه‌كانی ئه‌م دواییه‌ وسه‌ردانه‌كه‌ی ناتانیاهۆیش كۆمه‌ڵێك ئاماژه‌ی گرنگیان له‌خۆیاندا هه‌ڵگرتووه‌. 
له‌لایه‌كه‌وه‌ ئه‌م سه‌ردانه‌ جه‌ختكردنه‌وه‌یه‌ له‌ به‌رده‌وامی ڕوانگه‌ی ئیسرائیل بۆ ڕووكردنه‌ مۆسكۆ له‌چوارچێوه‌ی هه‌ستكردن به‌ڕۆڵی ڕوسیا له‌ سوریا و ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌گشتی، بێگومان ئه‌م سه‌ردانه‌ له‌سه‌ر داوای ناتانیاهۆ بوو، كه‌ ئه‌مه‌ش چاوپێكه‌وتنی یازده‌هه‌مینیه‌ له‌نێوان ناتانیاهۆ وسه‌رۆك پۆتیندا له‌سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی هێرشه‌كانی ڕوسیا له‌دژی تیرۆر له‌ سوریا له‌ ٣٠ی سێپته‌مبه‌ری ٢٠١٥ وه‌. ‌

له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌وراز ونشێوه‌ی له‌ په‌یوه‌ندی هه‌ردوو وڵاتدا هاته‌ كایه‌وه‌ له‌ئه‌نجامی هێرشه‌كانی ئیسرائیل بۆ سه‌ر سوریا وئه‌و گرژیه‌ بێ پێشینه‌یه‌ی نێوانیان له‌دوای تۆمه‌تباركردنی ئیسرائیل له‌لایه‌ن ڕوسیاوه‌ به‌ تێكشكاندنی فڕۆكه‌ی 20-
IL ی ڕوسی له‌ مانگی سێپته‌مبه‌ری ڕابووردودا، ‌ڕوسیا وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك سێ كه‌تیبه‌ی ئێس 300BMی به‌خشیه‌ سوریا، كه‌ ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێك بوو ئیسرائیل زۆر هه‌وڵیدا كۆسپی بۆ دروست بكات وفشاری زۆری كرد بۆئه‌وه‌ی پێشی پێبگرێت، بێگومان سه‌ردانه‌كه‌ی ناتانیاهۆ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ هه‌ردوو وڵات ته‌نگژه‌كه‌یان تێپه‌ڕاندووه‌، ‌پێداگری ئاشكرای ئیسرائیل ده‌رده‌خات له‌سه‌ر به‌رده‌وامی هه‌ماهه‌نگی كردن له‌گه‌ڵ مۆسكۆ و له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ به‌رژه‌وه‌ندیيه‌كانی ئیسرائیل ئاماده‌گیان هه‌بێت له‌و ڕێككاری وڕیكخستنه‌وانه‌ی كه له‌ سوریا وناوچه‌كه‌‌ ده‌گوزه‌رێن.


له‌پاڵ تێپه‌ڕاندنی ته‌نگژه‌كه‌یدا له‌گه‌ڵ مۆسكۆ، ناتانیاهۆ دوو داواكاری سه‌ره‌كی له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵگرتبوون: یه‌كه‌م په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ به‌رده‌وامبوونی ڕوسیا له‌ چالاك نه‌كردنی S 300 ه‌كان بۆ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی هێرشه‌كانی ئیسرائیل له‌سه‌ر خاكی سوریا به‌بیانوی لێدان و كردنه‌ ئامانجی به‌رژه‌وه‌ندیيه‌كانی ئێران و حیزبوڵا له‌ سوریا، دووه‌میش په‌یوه‌ندیداره‌ به‌هه‌بوونی ئێران له‌ سوریا وهه‌وڵه‌كانی ئیسرائیل بۆ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی ئێران.


لوتكه‌كه‌ و ئه‌و لێداوانانه‌ی كه‌ به‌دوایدا هاتن له‌لایه‌ن هه‌ردوولاوه‌، ئه‌وه‌یان ڕوونكرده‌وه‌ كه‌ هه‌ماهه‌نگی ڕوسیا وئێران له‌باره‌ی سوریاوه‌ بۆ قۆناغی داهاتووش به‌رده‌وام ده‌بێت،‌ سه‌رۆك پۆتین نه‌خشه‌یه‌كی ئاشكرا كرد بۆ دروستكردنی كۆمه‌ڵه‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی نوێ كه‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ له‌خۆی بگرێت كه‌ چونه‌ته‌ ناو ناكۆكی وكێشه‌كانی سوریاوه‌، ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ یان گروپه‌ نێوده‌وڵه‌تیيه‌ له‌داهاتوودا ئه‌ركی به‌رقه‌راركردنی سه‌قامگیری كۆتایی ده‌بێت دوای ڕیشه‌كێشكردنی تیرۆر له‌سوریا. ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ش پێكدێت له‌ حكومه‌تی سوریا وهه‌رسێ ده‌وڵه‌تی هاوسۆز ڕوسیا وتوركیا وئێران، كه‌ به‌درێژكراوه‌ی ئاراسته‌كانی ئه‌ستانه‌ وسوتچی داده‌نرێت و ئه‌گه‌ری فراوانبوونی كۆمه‌ڵه‌كه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی چه‌ند هێزێكی نێوده‌وڵە
تی له‌خۆی بگرێت له‌نمونه‌ی ئه‌ڵمانیا وفه‌ره‌نسا وله‌وانه‌یه‌ (چین) یش.  به‌ڵام له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ئاسان نیيه‌ پێشبینی ئه‌وه‌ بكرێت ئیسرائیل له‌ناو ئه‌م گروپه‌دا بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی ناتانیاهۆ ئاره‌زووده‌كات وهه‌وڵ ده‌دات ڕه‌واجی پێ بدات.


ئه‌ركی ئه‌م گروپه‌ پێكدێت له‌ ئاسایی كردنه‌وه‌ی كۆتایی بارودۆخ له‌سوریا و كشانه‌وه‌ی هێزه‌ بیانیيه‌كان له‌و وڵاته‌، له‌گه‌ڵ دووباره‌ بنیادنانه‌وه‌ی دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌تی سوریا وگێرانه‌وه‌ی سه‌روه‌ری سوریا بۆ سه‌ر گشت خاكه‌كه‌ی. هه‌روه‌ك سه‌رۆك پۆتین جه‌ختی كرده‌وه‌ كه‌ بارودۆخ له‌ سوریا جێگیره‌ ته‌نها چه‌ند مۆڵگه‌یه‌كی تیرۆر نه‌بێت كه‌ له‌داهاتوویه‌كی نزیكدا ڕیشه‌كێش ده‌كرێن، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌ بۆ نزیكبوونه‌وه‌ی پرۆسه‌ی ئیدلیب كه‌ به‌ڕێوه‌یه‌ و دواناخرێت.


ئیدلیب به‌ جه‌نگی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ داده‌نرێت بۆسه‌ركه‌وتن و كۆتایی هێنانی ته‌واوه‌تی تیرۆر له‌سوریادا، به‌وپێیه‌ی كه‌ دواین وگه‌وره‌ترین لانكه‌ی تیرۆریستانه‌. خه‌ریكبوو جه‌نگه‌كه‌ له‌ سێپته‌مبه‌ری ڕابووردودا ده‌ست پێبكات، به‌ڵام ڕوسیا په‌شیمان بووه‌وه‌ له‌پێناو پێدانی كۆتا هه‌ل بۆ چاره‌سه‌ركردنی بارودۆخه‌كه‌ به‌ڕێگه‌ی سیاسی ومه‌یدانی، له‌لایه‌كه‌وه‌ هێرشی ڕۆژئاوا به‌پاڵپشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان زۆر توندبوو به‌ بیانوی پاراستنی كه‌سانی سڤیل له‌ ئيدلیب، هه‌روه‌ها توكیایش به‌ئاشكرا نه‌یاری خۆی نیشاندا بۆ ده‌ستپێكردنی پرۆسه‌كه‌ له‌به‌ر مه‌ترسی له‌سه‌ر هاوپه‌یمانه‌كانی و هه‌روه‌ها له‌ترسی ڕوودانی ئاواره‌بوونی هه‌زاران كه‌س ڕووه‌و توركیا له‌به‌رئه‌وه‌ی تاكه‌ ده‌روازه‌ وهاوپه‌یمانیانه‌.

سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش هاوپه‌یمانیكردنی گروپه‌ تیرۆرستیيه‌كان بۆ خۆئاماده‌كردن بۆ پرۆسه‌كه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ تێچو
وی پرۆسه‌كه‌ به‌رزبكاته‌وه‌ له‌ڕووی زیانی مرۆیی و له‌ڕووی تێچوونی مادیشه‌وه‌  بۆ هه‌ر یه‌ك له‌ مۆسكۆ و دیمه‌شق. ئه‌وه‌بوو ڕیككه‌وتنی ڕوسیا و توركیا هاته‌ ئاراوه‌ له‌ سێپته‌مبه‌ری ڕابووردودا، كه‌ توركیا و خاڵه‌كانی چاودێریكردن له‌لایه‌ن توركیاوه‌ له‌ئیدلیب وه‌ك گرنتی دانران بۆ ڕوونه‌دانی په‌ره‌نه‌سه‌ندن له‌لایه‌ن گروپه‌ تیرۆرستیيه‌كانه‌وه‌،‌ چه‌ندین ده‌روازه‌ی مرۆیی كرانه‌وه‌ بۆ ده‌رچوونی كه‌سانی سڤیل له‌پێناو دوورخستنه‌وه‌یان له‌ مه‌ترسی هه‌ر پرۆسه‌یه‌كی سه‌ربازیی یان هێرشه‌ ئاسمانیيه‌كانی داهاتوو.


له‌لایه‌كی تره‌وه‌ پاشه‌كشه‌ی تاكتیكیانه‌ی پرۆسه‌كه‌ بوو به‌هۆی نوێبوونه‌وه‌ی شه‌ڕ له‌نێوان خودی گروپه‌ تیرۆرستیيه‌كان و تاڕاده‌یه‌ك لاوازبوونی به‌ره‌كه‌یان.

به‌ره‌ی نوسره‌(ده‌سته‌ی ڕزگاركردنی شام) به‌رده‌وامبوو له‌ فراوانبوون هه‌تا توانی زیاتر له‌٩٠% ی ئیدلیب كۆنترۆڵ بكات، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ده‌یان گروپی تری تیرۆرستی له‌وانه‌ گروپه‌ تیرۆرستیيه‌ بیانیيه‌ هاوپه‌یمانه‌كانی به‌ره‌ی نوسره‌ كه‌ له‌ لیستی تیرۆری نێوده‌وڵه‌تیدان وله‌ چیچانی و ئه‌نده‌نوسی وفلیپینی وچینی وئه‌لبانی وئۆزباكستانی پێكهاتوون.


هێرشه‌ به‌رده‌وامه‌كانی به‌ره‌ی نوسره‌ وشكاندنی سیسته‌می ئاگربه‌ست له‌ ئیدلیب له‌ پێناو كۆنترۆڵكردنی ته‌واوه‌تی ئیدلیب، وایكرد ڕیكه‌وتنی ڕوسیا وتوركیا ته‌نها وه‌ك مره‌كه‌بی سه‌ركاغه‌ز بمێنێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ڕۆشنایی شكستی توركیا له‌ پابه‌ندبوون به‌ به‌ڵێنه‌كانیه‌وه‌ به‌پێی ڕیككه‌وتنه‌كه‌. هه‌روه‌ك نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان دانی پیادا ناوه‌ له‌ ڕاپۆرتی لیژنه‌ی سه‌ربه‌خۆی نێوده‌وڵه‌تی بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ پێشێلكاریه‌كانی مافه‌كانی مرۆڤ كه‌ له‌ ٢٨ی شوباتدا له‌جنێف بڵاوكرایه‌وه‌، ده‌ڵێت گرتن وڕاوه‌دونانی خه‌لكی سڤیل له‌لایه‌ن جه‌بهه‌ی نوسره‌وه‌ له‌ ئیدلیب به‌تاوانی دژ به‌مرۆڤایه‌تی دێته‌ هه‌ژمار.

له‌م چوارچێوه‌یه‌دا ئێستا بارودۆخی سیاسی ومه‌یدانی زۆرتر له‌باره‌ بۆ ده‌ستپێكردنی پرۆسه‌ی ئیدلیب. وادیاره‌ كه‌ سازانێك له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ هاتبێته‌ ئاراوه‌ له‌ میانه‌ی كۆبوونه‌وه‌ی لوتكه‌ی ده‌وله‌تانی هاوسۆز له‌سوتچی له‌ناوه‌ڕاستی شوباتدا. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی توركیا نه‌یاری ئه‌وه‌یه‌ پرۆسه‌یه‌كی به‌رفراوان بێت وببێته‌ هۆی ئاواره‌بونێكی زۆر ڕووه‌و توركیا، بۆیه‌ ئه‌گه‌ری به‌هێز ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پرۆسه‌كه‌ پرۆسه‌یه‌كی ورد وڕێكوپێك بێت.


بێگومان سه‌دای جه‌نگ له‌به‌رده‌رگاكانی ئیدلیبه‌، لێدوانه‌كانی سه‌ركرده‌كانی ڕوسیا وئاماژه‌كانی تاران و ئه‌نقه‌ره‌ جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ پرۆسه‌كه‌ ده‌كرێت وپه‌شیمان بوونه‌وه‌ی نیيه‌، ئه‌و پرسیاره‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ له‌باره‌ی لێكه‌وته‌كانی پرۆسه‌كه‌یه‌ له‌گه‌ڵ گێرانه‌وه‌ و گیان به‌به‌رداكردنه‌وه‌ی ته‌واوی ده‌وڵه‌تی سوریا وگێرانه‌وه‌ی بۆ ته‌رازوی هێزه‌كان له‌ناوچه‌كه‌ ونه‌خشه‌ی هاوپه‌یمانیيه‌تیه‌كان له‌ناوچه‌كه‌دا. وادیاره‌ گۆڕانكاریه‌كان خێران وحاڵه‌تی جه‌مسه‌رگیری نێوده‌وڵه‌تی وهه‌رێمی زیاتر ده‌رده‌كه‌وێت وده‌خه‌مڵێت.

په‌یوه‌ست به‌م بابه‌ته‌ پرسیاری گرنگتر ده‌رباره‌ی ئاماده‌گی ده‌وڵه‌تانی عه‌ره‌بی وئه‌ورووپی وئاسیایی دراوسێی سوریایه‌ بۆ لێكه‌وته‌كانی پرۆسه‌ی ئیدلیب كه‌ ئه‌گه‌رچی هه‌زاران تیرۆریست له‌ناوببات به‌ڵام ده‌بێته‌ هۆی هه‌ڵهاتنی هه‌زارانی تر وگه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ وڵاته‌كانى خۆیان یاخود به‌ره‌و لانكه‌یه‌كی تر له‌ لیبیا یان ئه‌فغانستان یان شوێنێكی تر. بێگومان مۆڵخواردنی تیرۆریسته‌كان له‌ ئیدلیب وئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ی كه‌ ئه‌وانه‌ ده‌ینوێنن وه‌ها پێو
یست ده‌كات هه‌ماهه‌نگی وهاوكاری هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تی پێویست بێته‌ كایه‌وه‌ بۆ پرۆسه‌ی ئیدلیب له‌پێناو ڕیشه‌كێشكردنی ته‌واوه‌تی تیرۆر ومسۆگه‌ر كردنی ئاسایش وسه‌قامگیری هه‌رێمی له‌ ناوچه‌كه‌ وده‌وروبه‌ریدا.
 

 

 

سه‌رچاوه‌:مركز الاهرام



ئه‌م بابه‌ته 226 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر