کایه‌ی میدیایی و شێواندنی واقیع

ململانێی میدیایی کورد له‌سه‌ر وێناسازیی جیهانی واقیعی به‌هه‌بوونی تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان بە ته‌واوه‌تی ڕه‌ویوه‌ته‌وه‌ ئه‌وا یان به‌ شێوه‌یه‌کی قووڵ کاڵ بووه‌ته‌وه‌.
PM:10:45:06/10/2022
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


ئیسماعیل سەراوی
نووسەر


"خوێندنه‌وه‌ی ئه‌رکی میدیا و کاریگه‌رییه‌ سیاسییه‌کانی"

سه‌رده‌مانێک بوو به‌هۆی ئه‌وه‌ی که‌ کورد چ له‌ ئاستی ناوخۆیی و، چ له‌ ئاستی ناوچه‌ییدا ده‌ستی به‌ هیچ میدیایه‌ک ڕانه‌ده‌گه‌یشت و داگیرکه‌ران و ده‌وڵه‌تانی دژبه‌ری کورد و، شۆڕشه‌که‌ی به‌ ئاره‌زووی خۆیان هه‌ر وێنا و وێنه‌یه‌ک که‌ بیانویستایه‌ له‌ کورد و کوردستان و جووڵه‌ و بزووتنه‌وه‌کانی دروستیان ده‌کرد و، ده‌رخواردی به‌رده‌نگ یان گوێگر و بینه‌ری خۆیانیان ده‌دا، به‌داخه‌وه‌ به‌ هۆکارانی زۆر و زه‌به‌ند، کورد له‌گه‌ڵ دیارترین ئامراز و ئامێری مۆدێڕنیته‌، واته‌ میدیا په‌یوه‌ندییه‌کی دره‌نگوه‌خت و دێری ده‌ست پێکرد و به‌هۆی ئه‌مه‌ش تا ئێستا باجه‌که‌ی ده‌دات و به‌ تایبه‌تی ده‌وڵه‌تانی (ئێران و ئێراق و تورکیا و سوریا) توانیویانه‌ مێژوویه‌ک له‌ وێنه‌ و نیگاری نادروست و دوور له‌ ڕاستی له‌ کورد بخه‌نه‌ ڕوو و به‌و شێوه‌یه‌ جه‌ماوه‌ر و کۆمه‌ڵگای خۆیانی پێ ئاڕاسته‌ بکه‌ن و، له‌ ساته‌وه‌خته‌ هه‌ستیار و مێژووییه‌کاندا دژی کورد یان هه‌ر جۆره‌ ناڕه‌زایه‌تیی و ئازادیخوازییه‌ک که‌ڵکی لێ وه‌ربگرن.

لێره‌دا بۆ کردنه‌وه‌ی ده‌روازه‌یه‌ک به‌ ڕووی باسه‌که‌مدا واباشه‌ سه‌رنجێکی وشه‌ی "میدیا"(media) بده‌ین، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌رک و کاریگه‌رییه‌کانی باشتر بۆمان ده‌رکه‌وێت. وشه‌ی میدیا به‌واتای "نێونجی و گه‌یه‌نه‌ر و ناوکۆ" به‌کار دێت و سه‌رده‌مانی کۆن هه‌م "قاسید" و "ته‌ته‌ر" و "په‌یک"ی گرتووته‌وه‌ و هه‌م "نامه"‌ و ته‌نانه‌ت نیشانه‌یه‌کی وه‌کوو دووکه‌ڵ له‌ کاتی شه‌ڕ و جه‌نگه‌کاندا، ئه‌رکی میدیا دروستکردنی په‌یوه‌ندییه‌کی مانادار به‌ کۆمه‌ڵێک نیشانه‌ی دیاریکراوه‌ له‌ نێوان دانه‌ر و وه‌رگر یان سه‌رچاوه‌ و مه‌به‌سته‌، که‌ نیازی گه‌یاندنی په‌یام یان جێگیرکردنی واتایه‌که‌ له‌ زه‌ین و ده‌روونی وه‌رگر، یان وه‌رگره‌کان. له‌ جیهانی مۆدێڕندا و دوای هاتنه‌ کایه‌ی کامێرای وێنه‌گرتن و کامێرای فیلمهه‌ڵگرتن و دواتر تۆڕی کۆمه‌ڵایه‌تیی به‌ربڵاودا، له‌ هه‌ر کام له‌م قۆناغانه‌ گه‌شه‌ و نه‌شه‌ و ئاڵۆزیی زیاتر به‌سه‌ر ئه‌رک و کاریگه‌رییه‌کانی میدیادا هاتووه‌‌.

میدیا هاوکات و به‌پێی ئه‌و دۆخه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌ی که‌ به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌کدا زاڵه‌، ده‌توانێت دوو ئه‌رکی پیرۆزاندن و له‌پیرۆزخستن به‌جێ بگه‌یه‌نێت. کاتێک له‌ فیلمی "ریساله‌" یان "مه‌سیج" که‌ له‌ هه‌ندێک له‌ وڵاتانی ئیسلامیدا به‌ "محمد رسول الله‌ ناسراوه"‌ ده‌بینین هه‌میشه‌ واسیته‌ و نێونجییه‌ک له‌ نێوان ئێمه‌ و پێغه‌مبه‌ری خودا(د.خ)هه‌یه‌، ئه‌ویش بۆشایی و وێنه‌یه‌کی نادیار و وه‌همییه‌ به‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی هیچ ماتریاڵیزه‌کردن و به‌وێنه‌کردنێک له‌ که‌سایه‌تییه‌کی مه‌عنه‌ویی به‌رز و مه‌زن نه‌هێته‌ ئاراوه‌. دیسان ئێمه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی پێغه‌مبه‌ر له‌گه‌ڵ خودا دا واسیته‌ و نێونجییه‌ک ده‌بینینه‌وه‌ که‌ ئه‌ویش جوبره‌ئیله‌ یان وه‌کوو لاتینه‌کان ده‌ڵێن؛ گابرییه‌له‌، که‌ گوازێنه‌ری په‌یامی خودایه‌ بۆ پێغه‌مبه‌ر و ڕه‌سووڵه‌کان و له‌ ئیسلامدا به‌ ئه‌مینی وه‌حی و متمانه‌پێکراو ناسراوه‌، واته ‌لێره‌شدا پیرۆزاندنێکی چه‌ند قاتتر هه‌یه‌ یانی ئێمه‌ نه‌ ده‌توانین ڕه‌سوول و پێغه‌مبه‌ر ببینین نه‌ جوبره‌ئیل و نه‌ مه‌ودای خه‌یاڵی ئه‌وه‌شمان هه‌یه‌ خودا ببینین و، وێنای بکه‌ین و ده‌ق و گێڕانه‌وه‌ی نه‌سه‌ دینییه‌کان داکۆکیکه‌ر و پێداگری ئه‌مه‌ن.

میدیا به‌م واتا کۆن و کلاسیکییه‌ ئاوا ڕۆڵێکی هه‌بووه‌ و دواتر له‌ سه‌رده‌مانی دیکه‌دا ئه‌م ڕۆڵی پیرۆزاندنه‌ گوازره‌وه‌ته‌ بۆ باره‌گای پادشاکان و به‌شێوه‌یه‌کی ئاسان و ڕاسته‌وخۆ پاشا و هه‌یبه‌ت و شکۆ و جه‌لالی، نه‌بینراوه‌ و یان له‌ ڕێگه‌ی وه‌زیرێکه‌وه‌ یان له‌ ڕێگه‌ی نوێنه‌رێکه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی خۆی و خه‌ڵک یان ڕایه‌ته‌که‌ی ڕێکخستووه‌. به‌ڵام له‌ قۆناغی مۆدێڕن و پۆست مۆدێڕندا؛ میدیا له‌ وڵاته‌ ئازاده‌کان هه‌وڵی ئه‌وه‌ی دا پیرۆزسازیی نه‌کات و پێکهاتی ده‌سه‌ڵاتی به‌ هه‌موو ورده‌کاری و هه‌ڵه‌ و په‌ڵه‌ و به‌ مانای مرۆڤبوونی ئاسایی هێنایه‌ به‌رده‌م کامێرا و به‌م شێوه‌یه‌ خه‌ڵکی ڕۆژئاوا هه‌م خه‌رمانه‌ی پیرۆزاندنی ده‌سه‌ڵاتیان لا شل بوو و ڕه‌وییه‌وه‌ و هه‌میش تێگه‌یشتن که‌ سه‌رۆک وه‌زیرێکیش وه‌کوو ئه‌وان ده‌توانێت خه‌ونووچکه‌ بدات و له‌ ناوه‌ڕاستی دانیشتنێکی په‌ڕله‌مان، یان کۆبوونه‌وه‌یه‌کی ده‌وڵه‌تیدا وه‌کوو ئه‌وان پێده‌که‌نێت، ئاو ده‌خواته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت به‌ دزیشه‌وه‌ ده‌ست ده‌کات به‌ کونه‌ لوتیا، هه‌رچی وڵاتانی نائازاد و جیهانی سێهه‌میشه‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌یه‌، سه‌رۆک و ڕێبه‌ری وڵات زۆر به‌ که‌می ده‌رده‌که‌وێت، هه‌میشه‌ جۆره‌ سنوورێک له‌ نێوان کامێرا و به‌رده‌نگ هه‌ست پێده‌کرێت و پیرۆزیی به‌رهه‌م ده‌هێنێت و له‌ ئه‌نجامیشدا ئه‌و دێڕ و ڕستانه‌ی که‌ ده‌خرێنه‌ ڕوو و مۆنتاژ ده‌کرێن به‌ سه‌ر ڤیدیۆ و وێنه‌کانیدا، به‌رده‌نگ و وه‌رگر بۆ ئه‌م پیرۆزسازییه‌ هان ده‌ده‌ن، بۆیه‌ ئیراده‌گه‌رێتی له‌م وڵاتانه‌دا له‌ ئاستێکی خوار و نزمدایه‌ و به‌ زۆریی زه‌ینییه‌تی وه‌رگرانیش خۆنه‌گرتوو و‌ دووره‌ له‌ ڕه‌خنه‌گرتن و ئاوه‌زی ڕه‌خنه‌گرانه‌ و به‌ ئاسانی له‌ لایه‌ن کامێرامان یان ده‌رهێنه‌ر یان... ئاڕاسته‌ ده‌کرێن و پیرۆزمه‌ندی و ئه‌ندێشه‌ی قودسیی باڵ به‌سه‌ر هه‌ر جۆره‌ خواست و ئاره‌زوو و داوکارییه‌کی نوێدا ده‌کێشێت و ئه‌وه‌ی نایه‌ته‌ ئاراوه‌ "گۆڕان" و خه‌ونی ئازادی و باشتر بوونی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌یه‌، نموونه‌ی هه‌ره‌ دیاری ئه‌م جۆره‌ ده‌وڵه‌تانه‌ کۆماری ئیسلامیی ئێرانه‌.

ئه‌م وڵاته‌ تا ئێسته‌ش و له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی په‌یج و ئه‌کاونته‌ تایبه‌تییه‌کاندا، خه‌رجێکی زۆر ده‌کات، که‌ میدیا و میتۆدی ڕاگه‌یاندن و وێنه‌سازیی و ئاڕاسته‌کردن ته‌نها و ته‌نها هه‌ر له‌ ده‌ستی خۆی بمێنێته‌وه،‌ به‌ڵام ئێمه‌ ده‌زانین ئه‌مه‌ له‌ جیهانی ته‌کنه‌لۆژیای پێشه‌که‌وتووی ئێستاماندا ته‌نها وه‌همێکه‌ که‌ سه‌ری هه‌ر باوه‌ڕدارێکی له‌ دواجاردا له‌ گۆڕ ده‌نێت، چه‌ند مانگ پێش ئێستا گرووپێکی میدیایی هاکێر به‌ناوی "عه‌داله‌تی عه‌لی" کامێرای زیندانێ ئه‌وینیان هاک کرد و ئه‌و وێنه‌ ناشیرین و دژه‌ئینسانییه‌یان له‌ سه‌رداب و تاریکخانه‌کانی ئه‌و سیسته‌مه ئاشکرا کرد و، بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌شێکی زۆر له‌ لایه‌نگرانی سیسته‌م و ڕژێمی کۆمار تووشی حه‌په‌سان و شۆک بن. به‌ڵام ئه‌م هاوکێشه‌یه‌ ته‌نها شه‌ڕێک نییه‌ که‌ به‌ ئامراز و پێداویستی ته‌کنه‌لۆژیاییه‌وه‌ گرێ درابێت، به‌ڵکوو ڕه‌هه‌ندێکی گرینگی دیکه‌ی گوتاری سیاسییه‌که‌ که‌ تێیدا و له‌ پشته‌وه‌ی ئیش ده‌کات و ئاڕاسته‌ ده‌کرێت.
تا ئێسته‌ش سیسته‌مێکی وه‌کوو کۆماری ئیسلامی له‌ ڕێگه‌ی میدیاوه‌ زۆرترین ئاڕاسته‌ی کۆمه‌ڵگا به‌جێده‌گه‌یه‌نێت (ئه‌گه‌رچی تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان کۆسپ و ‌ته‌گه‌ره‌ی جیدییان بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ د‌روست کردووه‌ و له‌ دواجاردا ده‌یشکێنێت به‌ڵام باسی من لێره‌دا ئه‌مه‌ نییه‌ و دای ده‌نێم بۆ کاتێکی دیکه‌)، گرینگترین بابه‌تێک که‌ ڕه‌هه‌ندی گوتاری و دیسکۆرسیڤ و ئامرازی ته‌کنه‌لۆژیایی میدیای کۆمار پێکه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ و، هه‌موو هه‌وڵێک ده‌ده‌ن له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ و له‌ کاته‌ چاره‌نوسسازه‌کاندا بیکه‌ن به‌ مۆته‌که‌ی سه‌ر خه‌ڵکی ئێران و کیانی حوکمڕانیی خۆیانی پێ بپارێزن، ئه‌و وێنه‌سازییه‌یه‌ که‌ له‌ نه‌ته‌وه‌کانی غه‌یری فارس یان ده‌ره‌وه‌ی ناوه‌ند خستوویانه‌ته‌ ڕوو، زۆر سه‌یره‌ که‌ بزانین کایه‌ و ده‌لاله‌تی مانایی ئه‌م گوتاره‌ له‌ درێژه‌ی چل ساڵ زیاتری ته‌مه‌نی ئه‌م حکوومه‌ته‌ ئایینییه‌ شیعییه‌ ئایدۆلۆژیکه‌ ده‌سه‌ڵاتخوازه‌دا له‌ ئاستی ناوه‌رۆک و مانادا بچووکترین گۆڕانی به‌سه‌ردا نه‌هاتووه‌، به‌ڵام له‌ ڕووی ته‌کنیک و فیگۆر و شێوه‌ی نواندنه‌وه‌ گۆڕاوه‌ و چاوبه‌ست و سیحری دیکه‌ به‌ کار ده‌هێنیت. یه‌کێک له‌و وێنانه‌ی که‌ میدیای کۆماری ئیسلامی به‌ پیرۆزاندنی خۆی و "له‌ پیرۆزی خستن"ی ئه‌ویدی(کورد) دژی کورد به‌کاری هێناوه‌، له‌ ده‌مه‌ده‌می شۆڕشی گه‌لانی ئێراندا هاته‌ ئاراوه‌، ئه‌وه‌ش کاتێک بوو که‌ هێزه‌کانی سوپای پاسداران و هێزه‌ کوردییه‌کان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان به‌شه‌ڕدا هاتن و، دوای ماوه‌یه‌ک ئه‌م وێنه‌یه‌ په‌ره‌ پێدرا که‌ کورده‌کان ئینسان سه‌ر ده‌بڕن و سه‌ربڕن، ئه‌مه‌ وێنه‌یه‌که‌ بۆ ماوه‌ی چل ساڵ زیاتر له‌ زه‌ینی هه‌ر غه‌یری کوردێکی دانیشتووی جوگرافیای ئێران که‌ ناوی کوردی بیستبێت ئاماده‌ بووه‌ و، ئه‌م وێنه‌یه‌ له‌ فیلمه‌کانی کانی ماگا، کاڵێ، گلها و گلوله‌ها و ده‌یان فیلمی دیکه‌ نه‌ک به‌ شێوه‌ی ده‌لاله‌تی ڕاسته‌وخۆ، به‌ڵکوو له‌ فۆرمی مرۆڤی نائاسایی و چیایی و نامه‌ده‌نی و ئاوارته‌ خراوه‌ته‌ ڕوو، ئه‌م له‌پیرۆزخستن و شێواندنه‌ له‌ خزمه‌ت ی گوتاری پیرۆزاندنی خودی کۆمای ئیسلامی بووه‌ که‌ له‌ ڕێگه‌ی گوتارێکی دیاریکراوی نیشانه‌سازی میدیاییه‌وه‌ ساڵانی ساڵ په‌ره‌ی پێداوه‌ و له‌ ڕاستیشدا به‌شێکی خه‌ڵک هێشتاش به‌و بیرۆکه‌یه‌دا ده‌ژین ئه‌گه‌ر کوردان سه‌ربڕیش نه‌بن، ئه‌وا ده‌بێ به‌ پارێزه‌وه‌ له‌گه‌ڵیان بجووڵێیته‌وه‌، ئه‌م وێنه‌سازییه‌ ناڕه‌وا و سیاسییه‌ له‌ سه‌رده‌می کرانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌کان هه‌م له‌ جیهانی واقیع و هه‌م به‌هۆی که‌ناڵ و تۆڕه‌ میدیاییه‌کان و هه‌میش به‌هۆی ئازادبوونی باشووری کوردستان و مانیفێستکردنی که‌لتوور و ڕۆشنبیری و حوکمڕانی و ده‌وڵه‌تداریی و... کوردی به‌شیکی زۆری ئه‌و وێنه‌ چه‌وتانه‌ نادروستبوونیان بۆ خه‌ڵکی ئێران ڕوون بوویه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت به‌م قه‌ناعه‌ته‌ش گه‌یشتن که‌ کورد که‌لتوورێکی له‌مێژینه‌ و شارستانییانه‌ی هه‌یه‌ و هه‌میشه‌ به‌ جۆرێک له‌ شانازی و ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌وه‌ ناویان هێناون، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌شه‌ که‌ هه‌ر هونه‌رمه‌ند و ده‌رهێنه‌ر و گه‌شتیارێک که‌ ڕیگای که‌وتووته‌ کوردستان له‌ سه‌ر تایبه‌ته‌بوونی که‌سایه‌تی کورد و که‌لتووری میواندۆستی و ئینساندۆستیان دواوه‌.

ململانێی میدیایی کورد له‌سه‌ر وێناسازیی جیهانی واقیعی"خود" به‌هه‌بوونی تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین؛ به‌ ته‌واوه‌تی ڕه‌ویوه‌ته‌وه‌ ئه‌وا ده‌بێ بڵێین؛ به‌ شێوه‌یه‌کی قووڵ کاڵ بووه‌ته‌وه‌ و شل و شۆڵ بووه‌ و ئه‌مه‌ کڵاوڕۆژنه‌یه‌که‌ که‌ ده‌شێت کورد به‌ وشیارییه‌وه‌ لێی بڕوانێت و ئه‌و بۆشایی و که‌لێنانه‌ پڕکاته‌وه‌ که‌ میدیای کۆمار له‌ درێژه‌ی چڵ ساڵ ته‌نها و ته‌نها بۆ ڕه‌واییبه‌خشین به‌ حوکمڕانی خۆی و پاراستنی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی، به ‌هه‌ر شێوه‌یه‌ک کاری له‌سه‌ر کردووه‌، بۆیه‌ ده‌شێت بپرسین که‌ ئایا سه‌ره‌ڕای هه‌بوونی ئازادی له‌ به‌کارهێنانی تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌ لایه‌ن کورده‌کانه‌وه‌(وه‌کوو زۆرێک له‌ به‌کارهێنه‌رانی سه‌ر گۆی زه‌وی) به‌ شێوه‌یه‌کی ڕێژه‌یی، نابێت حکوومه‌تی هه‌رێمی کوردستان بیر له‌ دامه‌زراندنی میدیایه‌کی چه‌ند زمانه‌ی نیشتیمانی کوردانه‌ بکاته‌وه‌ که‌ هه‌موو کوردانی پێنج پارچه‌ی (ئێران، تورکیا، ئێراق و سوریا و یه‌کێتی سۆڤییه‌ت) و ته‌نانه‌ت کوردانی ده‌ره‌وه‌ش له‌ ده‌وری خۆی کۆ بکاته‌وه‌ و، وێنه‌یه‌کی ئه‌مڕۆیی و ڕاست و دروست له‌ کورد بۆ جیهان بخاته‌ ڕوو که‌ سڕێنه‌ر و پووچه‌ڵکه‌ره‌وه‌ی ئه‌و وێنانه‌ بێت که‌ داگیرکه‌ران خستوویانه‌ته‌ ڕوو؟


ئه‌م بابه‌ته 232 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر