زمان و ئاخاوتنی سیاسی له‌ نێوان هونه‌ر و هه‌ڵه‌دا

له‌ سه‌رده‌می ئێستاماندا لایه‌نی سیاسی و کایه‌ی نێوده‌وڵه‌تی تێکه‌وتووه‌ و مه‌ترسی له‌سه‌ر نیشتووه،‌ به‌ڵام ده‌شێت بڵێین به‌شێوه‌یه‌کی ڕێژه‌یی، سووید نموونه‌یه‌کی باشه‌.
AM:01:51:19/09/2022
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


سەعید شیری
نووسەر


زمان، له‌ ڕوانگه‌ی زۆربه‌ی زمانناس و کۆمه‌ڵناسه‌کاندا دوو ده‌لاله‌تی گشتی بۆ پێناسه‌کردنی خراوه‌ته‌ ڕوو، ئه‌گه‌رچی زۆر جار ئه‌م دوو ده‌لاله‌ت پێناسه‌سازه‌ وه‌کوو سه‌ربه‌خۆ و دابڕاو و جوودا له‌ یه‌ک باسی لێوه‌ کراوه‌ و ده‌کرێت، به‌ڵام له‌ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌رده‌وامی نه‌بڕاوه‌ و هه‌میشه‌ییدان. پێناسه‌ و ده‌لاله‌تی یه‌که‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ "زمان ئامرازێکه‌ بۆ په‌یوه‌ندیگرتن و وه‌کوو بوونه‌وه‌رێکی کۆمه‌ڵایه‌تی چاو له‌ زمان ده‌کات که‌ کرۆک و بزوێنه‌ری یه‌که‌می په‌یوه‌ندی وه‌رگرتنه‌" پێناسه‌ و ده‌لاله‌تی دووهه‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ "زمان خۆی له‌ خۆیدا ئامانجه‌ و ئامراز نییه‌، واته‌ بوونی زمان واته‌ بوونی مرۆڤ و ئاوه‌ز و کۆمه‌ڵگا"، کاتێک زمان نه‌بێت ئیتر کۆمه‌ڵگایه‌کیش بوونی نابێت، که‌ ئێمه‌ بتوانین له‌ هه‌ر ڕێگه‌یه‌که‌وه بێت‌ له‌گه‌ڵیدا بکه‌وینه‌ په‌یوه‌ندی یان لێی داببڕێن. ئه‌گه‌ر به‌ وردی و هه‌ڵوێسته‌ و تێڕامانه‌وه‌ سه‌رنجی ئه‌م دوو پێناسه‌ و ده‌لاله‌ته‌ بده‌ین بۆ زمان؛ بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌م دوو پێناسه‌یه‌ دابڕاو و سه‌ربه‌خۆ نابن له‌ یه‌کدی، ده‌لاله‌تی یه‌که‌م زیاتر گۆشه‌نیگایه‌کی کۆمه‌ڵناسانه‌ و کۆمه‌ڵایه‌تیی به‌سه‌ردا زاڵه‌ و ئه‌وه‌ی دووهه‌میان زیاتر ده‌چێته‌ خانه‌ی فه‌لسه‌فه‌ و بوونی مرۆڤ له‌ جیهاندا به‌هۆ و له‌ ڕێگه‌ی زمانه‌وه‌، لێره‌دا ده‌بینین نه‌ زمان ئامرازێکی ڕه‌ها و ڕووته‌ و نه‌ ئامانجێکی موجه‌ڕه‌د و ده‌رهه‌ستیشه،‌ به‌ڵکوو هه‌م ئامرازه‌ بۆ په‌یوه‌ندی و هه‌م ئامانج و خانه‌ی بوونیشه‌ بۆ ژیان و کۆمه‌ڵگا.

بۆیه‌ ده‌شێت وایان لێک بده‌ین و بڵێین: زمان ئامرازێکه‌، به‌ ئامانجی ده‌رخستنی بوونی مرۆڤ ده‌که‌وێته‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ دونیا و بوون و سرووشت و کۆمه‌ڵگا، یان به‌ بارێکی دیکه‌دا زمان ئامانجێکه‌ که‌ به‌هۆیه‌وه‌ واته‌ له‌ڕێگه‌ی به‌کارهێنانی وه‌کوو ئامراز په‌یوه‌ندی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ جیهان دروست ده‌بێت و له‌م په‌یوه‌ندییه‌دا خانه‌ی بوون و مان و ڕه‌هه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تی ئێمه‌ بیچم ده‌گرێت و، گه‌شه‌ ده‌سێنێت و، ده‌که‌وێته‌ به‌ر گۆڕانکاری و، هه‌روه‌ها ده‌ست ده‌کات به‌ گۆڕانسازی. له‌ سه‌رده‌می مۆدێڕندا که‌ ڕه‌وت و گه‌ڕیانه‌ فه‌لسه‌فی و ئه‌ده‌بی و کۆمه‌ڵناسانه‌کان زیاتر هه‌ڵوێسته‌یان له‌ سه‌ر زمان کرد، شێواز و میتۆده‌کانی به‌کارهێنانی زمان پۆلێنبه‌ندی جیاواز و جۆراوجۆری به‌خۆوه‌ بینی و شێوه‌ی به‌کارهێنانی زمان و ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ و چه‌مکانه‌ی که‌ زمان ئاڕاسته‌ی ده‌کات، له‌ پانتایه‌کی تیۆریک و کرده‌کیدا ده‌که‌وێته‌ موماره‌سه‌ و تاقیکردنه‌وه‌وه‌ و ناوی گووتار یان دیسکۆرسی(Discourse) لێ ده‌نرێت، ئه‌گه‌رچی ده‌یان پێناسه‌ی جیاواز بۆ گووتار یان دیسکۆرس هه‌یه،‌ به‌ڵام به‌ واتا گشتییه‌که‌ی ئه‌و یارییه مه‌عریفی و سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌یه‌ که‌ له‌ ڕێگه‌ی به‌رهه‌مهێنانی چه‌مک و وێنه‌ و ئایدیا، به‌هۆی زمانه‌وه‌ ئه‌یه‌وێت گۆڕانکاری دروست بکات، له‌م ئاسته‌دا ڕه‌هه‌ندی سیاسیی ده‌رکه‌وتنی زمان زیاتر خۆی ده‌نوێنێت، چوون ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ ئاڕاسته‌کردن و به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگاوه‌ په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ و، له‌گه‌ڵ خه‌ڵک و پێداویستی و به‌ها و خه‌ونه‌کانیان به‌ تووندی هه‌ڵده‌پێکرێت یان داده‌بڕێت، ئێمه‌ هه‌ر شێوه‌ گوتارێک له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگا و کۆمیونیتی(community) خۆماندا ئاڕاسته‌ بکه‌ین دیاریکه‌ری فه‌زای زاڵ و قه‌واره‌ی گشتی و ناوه‌رۆکی به‌رفراوانی ئه‌و گووتاره‌ ده‌بین. بۆ نموونه‌ کاتێک له‌ گووتاری سیاسیی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا چل ساڵ زیاتره‌ دوژمنێک به‌ ناوی (ئامریکا و ئیسرائیل) هه‌یه‌، گووتاری ئه‌م کۆمه‌ڵگایه‌ ده‌بێت گوتارێکی باوه‌ڕمه‌ندانه‌ بێت به‌ دوژمنایه‌تی و دۆستایه‌تی و هێڵکارییه‌کی تووند و، تۆخی له‌ نێوان دۆست و دوژمن هه‌بێت.

واته‌ ئه‌م گووتاره‌ له‌ دۆخێکی کۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌رهه‌م هاتووه‌ و جێگیر بووه‌ که‌ سوبژێکتیڤه‌ و تێڕوانینێکی دوو جه‌مسه‌ری، واته‌ ڕه‌ش و سپی، تاریک و ڕوون، چاکه‌ و خراپه‌، دۆست و دوژمن، ئیسلام و کووفر و...دوو کۆڵه‌که‌ سه‌ره‌کییه‌که‌ی ته‌نیوه‌‌ و، لێره‌دا ئه‌م گووتاره‌ و ئه‌و کۆمه‌ڵگا به‌پێی گونجاوێتی و هاوته‌ریبی و هاوبیرییان له‌گه‌ڵ یه‌کدی، یان ده‌بن به‌ پێکهات و کۆمه‌ڵه‌یه‌کی تووندئاژۆی یه‌کپارچه‌ و یه‌کانگیر دژی هه‌ر شتێک جگه‌ له‌ خۆیان یان ده‌بێت به‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی که‌رت که‌رت و هه‌لاهه‌لاکراو، که‌ لایه‌نێکی گووتاری زاڵ به‌رهه‌م ده‌هێنێت و لایه‌نێکی دیکه‌ گووتارێکی به‌رگریکار و خۆڕاگر، که‌ له‌م حاڵه‌ته‌شدا دیسان تووندوتیژی به‌رهه‌م ده‌هێنرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش تایبه‌تمه‌ندی گوتاری دوو جه‌مسه‌ره‌ که‌ نموونه‌که‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ باسکرا، به‌ڵام له‌و گووتارانه‌ی که‌ تایبه‌تمه‌ندیی چه‌ند جه‌مسه‌ری و فره‌ڕه‌هه‌ندانه‌ی هه‌یه‌ و لایه‌ن و خه‌رمانه‌ی پیرۆزیش تانوپۆی پێکهاتی گوتاره‌که‌ی نه‌ته‌نیوه‌؛ ئێمه‌ ده‌توانین موماره‌سه‌ و یارییه‌کی باش و هیوابه‌خش له‌ نیوان هێز و لایه‌نه‌ جیاوازه‌کانی به‌کارهێنه‌رانی زمان له‌ ئاستی گوتاره‌ جیاوازه‌کاندا بکه‌ین، که‌ به‌داخه‌وه‌ ئه‌مه‌ له‌ وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بابه‌تێکی خه‌یاڵییه‌ و، وه‌کوو کووفر و، بڤه‌یه‌کی قوورس هه‌میشه‌ باج و سزای له‌سه‌ر بووه.‌ به‌ڵام نموونه‌ی ئه‌مه‌ له‌ ڕۆژئاوا وڵاتێکی وه‌کوو سووید-ه‌ که‌ هه‌موو بیروڕاکان به‌ ڕاشکاوی و به‌ ده‌نگی به‌رز ده‌توانن ته‌عبیر له‌ خۆیان و گووتار و ئامانج و ئاڕاسته‌ و خه‌ونه‌کانیان بکه‌ن و، هێزی ده‌وڵه‌تیش پشتیوانیان ده‌بێت (دیاره‌ ئه‌مه‌ش له‌ سه‌رده‌می ئێستاماندا لایه‌نی سیاسی و کایه‌ی نێوده‌وڵه‌تی تێکه‌وتووه‌ و مه‌ترسی له‌سه‌ر نیشتووه،‌ به‌ڵام ده‌شێت بڵێین به‌شێوه‌یه‌کی ڕێژه‌یی، سووید نموونه‌یه‌کی باشه‌).

تایبه‌تمه‌ندیی قوودسییه‌ت زه‌ده‌یی و بڤه‌سازی له‌ زۆربه‌ی به‌رهه‌مهێنه‌ران و سازێنه‌رانی گووتاری کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا‌ شه‌پۆلان ده‌دات، دیاره‌ ئه‌مه‌ ته‌نها خۆی، ته‌نها له‌ که‌سایه‌تییه‌ ئایینی و سۆفیگه‌رانه‌کاندا مانیفێست ناکات و ته‌نها ئه‌وان گووتارێکی پیرۆز و قوودسیی تووندئاژۆ به‌رهه‌م ناهێنن، به‌ڵکوو له‌ ناو که‌سایه‌تی و ڕێبه‌ره‌ سیاسییه‌کانیش گووتار ده‌بێت به‌ پانتایه‌ک بۆ به‌رهه‌مهێنانی جۆرێک له‌ تووندئاژۆیی و تووندوتیژی و، ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر لایه‌نی سیاسی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ر کوورسییه‌کی به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگا و ئیداره‌دانی وڵاتێک بێت، ئه‌وا کاریگه‌رییه‌که‌ی کاره‌ساتبارتر و کوشنده‌تر ده‌بێت. 

ئێمه‌ کۆمه‌ڵگایه‌کین که‌ به‌ درێژایی سه‌ده‌ی بیسته‌م که‌وتووینه‌ته‌ به‌ر تووندوتیژی و لێدان و قڕکران و ئه‌نفال و کیمیاباران و پاکتاوکردن، بێگومان ئه‌م هه‌موو تووندوتیژییانه‌ له‌ سه‌رمان کاریگه‌ر بووه‌ و ئه‌م ڕۆحه‌ برینداره‌مان به‌ ئاسانی ناتوانێت به‌رهه‌مهێنی گووتارێکی بنیاتنه‌ر و میهره‌بان و حه‌کیمانه‌ بۆ کۆ‌مه‌ڵگا و ئازار و کێشه‌کانی بێت، ئه‌ویش له‌ حاڵێکدا که‌ کۆمه‌ڵگا و خه‌ڵکی ئێمه‌ زیاتر له‌ هه‌ر کاتێک پێویستیان به‌ گووتار و چه‌مکسازییه‌که،‌ که‌ وه‌کوو ڕزگارکه‌ر و پشتیوان و په‌ناده‌ر و به‌رگریکار تێیدا ده‌رکه‌وێت نه‌ک له‌ به‌ها ئایینی و سیاسی و ئه‌خلاقییه‌کانیان بدات جا چ له‌ ڕێگه‌ی ڕیکۆردێکی ده‌نگییه‌وه‌ بێت، یان لێدوانێکی حیزبی و ڕۆژنامه‌وانییه‌وه‌. ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ ڕوون و ئاشکرایه‌؛ گووتاره‌کان، ئێسته‌ ته‌نها له‌ پانتاییه‌کی بچووکدا نامێننه‌وه‌ و له‌ سه‌رده‌می ته‌کنه‌لۆژیا و میدیا زه‌به‌لاحه‌کاندا که‌ هه‌موو کون و قوژبن و که‌له‌به‌رێک ڕووماڵ ده‌که‌ن، مه‌ساحه‌ و پانتایه‌کی گه‌وره‌ بۆ ده‌رکه‌وتن دیاری ده‌که‌ن بۆیه‌ ده‌بێت ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌ پانتای گووتاردا ده‌رده‌که‌ون و به‌شێکن له‌ کایه‌ی ناو گوتاره‌که‌ ئاگاداری هه‌موو لێدوان و قسه‌ و ئاخاوتنێک بن، ئه‌مه‌ چ له‌ ئاستی تاکه‌که‌سی و هاوڕێیه‌تی و په‌یوه‌ندیی نێزیک و ده‌وروبه‌وره‌وه‌ بێت، چ له‌ ئاستی گشتی و له‌ هۆڵی کۆبوونه‌وه‌ یان لێدوانی ڕۆژنامه‌وانی. ماوه‌یه‌ک پێش ئێستا که‌سێکی به‌ناو هاوڕی له‌ په‌یوه‌ندییه‌کی ته‌له‌فۆنیدا له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندی ناسراوی کورد؛ ناسری ڕه‌زازی هه‌ندێ قسه‌ و باس ده‌که‌ن و دواتر وه‌کوو گرته‌یه‌کی ده‌نگیی بڵاو ده‌بێته‌وه‌ و، جۆره‌ ململانێ و تووندوتیژی و بگره‌ و به‌رده‌یه‌کی زۆر له‌ نێوان لایه‌نگرانی دوو ڕه‌وت و گوتاری ئایینی و نیشتیمانیدا دروست ده‌کات، که‌ له‌ ڕاستیدا سه‌ره‌ڕای هه‌ندێ ده‌سکه‌وتی نه‌خوازرا و ده‌مکوتکردنی هه‌ندێ که‌سی تووندئاژۆ له‌ هه‌ردوو لاو و ده‌رکه‌وتنی پێگه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و جه‌ماوه‌ری ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌، به‌رهه‌مهێنه‌ری تووندتوژییه‌ک بوو که‌ ده‌بوو نه‌هاتبایه‌ته‌ ئاراوه‌!.

ئه‌مه‌ بۆ هه‌مان گرته‌ی ده‌نگیش ڕاسته‌، که‌ له‌ سه‌رۆکی تازه‌ی یه‌کێتی نیشتیمانی کوردستان؛ بافڵ تاڵه‌بانی بڵاو کراوه‌ته‌وه‌‌، دیاره‌ مه‌به‌ست به‌راوردکردنی ناوه‌رۆکی ئه‌م دوو گرته‌ ده‌نگییه‌ و شێواز و جۆری ئاخاوتن و ته‌نانه‌ت ئاستی کاریگه‌ریی، هه‌ر کام له‌م دوو که‌سه‌ له‌ پانتای گوتاری نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانیدا نییه‌، به‌ڵکوو ئاماژه‌ به‌ نه‌بوونی وشیاریی پێویست له‌ تۆڕێکی گه‌وره‌ی بڵاکردنه‌وه‌ و به‌شکردنه‌وه‌ی گووتار به‌ ناوی میدیایه‌، دواتر ئه‌و به‌دواداهاته‌ و کاریگه‌رییانه‌یه‌ که‌ ڕه‌نگه‌ هه‌ندێکیان به‌ ئاسانی نه‌کرێت پاساوی بۆ بهێنرێته‌وه‌ و کاریگه‌ری و زیانه‌کانی درێژماوه‌ بن، به‌ تایبه‌تی له‌مه‌ی دواییان که‌ ڕسته‌کانی "خوا ئه‌هێنمه‌ خواره‌وه‌"، "وه‌ک قه‌حبه‌ و..." لێدان له‌ وێنا و وێنه‌ی ئه‌و گووتاره‌یه‌ که‌ ساڵانێکی دوورودرێژه‌ به‌رگری له‌ ڕێز له‌ هه‌مووان و هه‌موو بیروبۆچوونه‌کان و پێکه‌وه‌ژیان ده‌کات.

به‌ڵام له‌ ئاوه‌ها ئاخاوتن و زاری سه‌رۆکی نوێیه‌وه‌ قه‌یران و پاشاگه‌ردانی و جۆره‌ تاکڕه‌وی و تاکجه‌مسه‌رییه‌ک مانیفێست ده‌کات، که‌ نه‌ ڕێز له‌ ئایین ده‌گیرێت و نه‌ به‌ها له‌مێژینه‌ ئه‌خلاقی و ڕه‌وشته‌کانی کۆمه‌ڵگای کوردی! ئه‌ویش له‌ ناو گووتارێکدا که‌ نه‌ باوه‌ڕی وابووه‌ وه‌ها بێڕێزی به‌ پیرۆزییه‌کانی کۆمه‌ڵگا بکات، نه‌ ئاوه‌ها ڕوانگه‌یه‌کی به‌رته‌سک و ترادیشناڵ و نه‌رێتیشی بۆ ژن هه‌بووه،‌ که‌ ئاوه‌ها ئاوه‌ڵناوێک بێنێته‌ پانتای کایه‌ی گوتاره‌که‌یه‌وه‌! گوتارێک که‌ ده‌یان ساڵه‌ ڕێزی له‌ چالاکی و که‌رامه‌ت و حورمه‌تی ژن گرتووه‌ و له‌گه‌ڵ نیشتیمان و دایک شیرازه‌ی خۆی پێکه‌وه‌ ناوه‌! چاره‌سه‌ری ئه‌م هه‌ڵه‌ و قه‌یران و فاولانه‌ باوه‌ڕ به‌ ڕوانینێکی خۆڕه‌خنه‌یی و ڕه‌خنه‌هه‌ڵگرییه‌ تاکوو وا نه‌زانین حوکمی هه‌موو دونیا له‌ ژێر ده‌ستی ئێمه‌دایه‌ و له‌ دۆخێکی سایکۆلۆژیی تایبه‌تدا قسه‌یه‌ک بکه‌ین که‌ خۆمان له‌ خه‌ڵوه‌تیشدا پێمان خۆش نه‌بێت!.



ئه‌م بابه‌ته 83 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر