كێشەو ئالنگارێكانی ئێراق، بۆچی كۆتاییان نایه‌ت

وڵاتی ڕەشە گڵی خاكی ئێراق، بەردەوام ڕوو بە ڕووی چاوتێبڕین و تاڵانكاری بووەتەوە، ئامانجی گشت ئەو لەشكركێشیانە تاڵان و بڕۆ بووە لە وڵاتدا.
AM:12:07:13/09/2022
دۆسیە: شیکار


وەهاب حەسیب محەمەد
وەرگێڕ، مامۆستا لە زانکۆی چەرموو


"دەستپێك"

لە كۆندا، مرۆڤایەتی پێنج  شارستانییەتی بوونیاد ناوە، كۆنترینیان، شارستانییەتی نێوان دوو ڕووبارە، سێ‌ هەزار و پێنج سەد ساڵ بەر لە ئەمڕۆ بوونیاد نریاوە. سۆمەرێكان سەرتۆپ و سەردەستەی گەلان بوون لەم بوارەدا، ئەگەر بە چاوی ژیری تەواشا بكەین؛ دەبینین لە دەورووبەری سێ‌ هەزار و دووسەد ساڵ بەر لە ئەمڕۆ، گەڵانی نێوان دوو ڕوبار نووسینیان داهێناوە، تاتە قوڕەكانیان باشترین گەواهیدەرن. هەروەسا كشتوكاڵ لەم ناوچەیەدا دۆراوەتەوە، بە هەمانشێوە قانوونیش یەكەمجار لەم ناوچەیەدا یادداشتكراوە، مسیش  بۆ یەكەمجار لەم  ناوچەیە بەكارهێنراوە.

لە بەرانبەردا، سەربڕین، ئەتكردن و شێواندنی جەستەی كوژراو، دروستبوون و سەرهەڵدانی دەسەڵاتداری دیكتاتۆر بۆ یەكەمجار لەم ناوچەیەدا سەریهەڵداوە، سەرباری بەردەوامی و درێژەكێشانی ئەم خوێن ڕشتنە تا ئەمڕۆ كاریگەریەی هەموو كایەكانی ژیان و شارستانییەتی هەبووە. پرسیارە گرنگ و سەیرەكە لێرەدایە، چۆن گەلانی ئەم ناوچەیە توانستیان ئەو هەموو  داهێنان و سەركەوتنانە بخەنە بەرچاوی  مێژوو، لە كاتێكدا بەردەوام  بەرداشی شەر هاڕیوونی، ژیانیان  سەقامگیری بە خۆیەوە نەدیتووە، ببینە نها جەنگ  چۆن خەڵك و وڵات دەهاڕێت و خوێنیان لە بەر دەچۆڕێت؟.

"هۆكارەكان جۆراو و جۆرن، گرنگترینیان بریتین"

1- هەڵكەوتەی جوگرافیا و كەش و هەوا: هۆكارێكی كاریگەرە، شایەد دەرئەنجامەكانی بە ماوەیەكی درەنگ دەربكەوێت، ئەگەر شارستانییەتی "میسووپۆتامیا" بەراورد بكەین بە شارستانییەتی فیرعەونێكان لە میسر، لە كات و شوێنێكی هاوشێوەدا سەریهەڵدا، دەبینرێت ڕووباری نیل لە گشت لایەكەوە داخراوە، ئەوهۆكارەش  دیوارێكی ئەستووری سروشتی بووە بۆ پاراستن، مانەوە و دێژە پێدانی ئەو شارستانییەتە، بە پێچەوانەوە خاكی ئێراق لە هەموو لایەكەوە كراوەیەوە و، وڵات هەمیشە لە بەردەم مەترسی هێرشی داگیركەراندا بووە، پێكهاتەی خاكی ئێراق یەكشێوە نییە، لێژە و پێچەڵپێچی زۆرە، بە درێژایی مێژوو ڕێرەوی دوو ڕووباریان گۆڕیوە و كاریگەری خراپ و دەرئەنجامی كارەستباری لێ‌ كەوتۆتەوە، بۆ نموونە زۆر جار لە كەناری دیجلە و فوراتدا ئاوەدانی سەریهەڵداوە و شار و شارۆچكە بوونیاد نریاون، ئاوەدانی سەریانهەڵداوە و شارستانیەت دروستبوون، بە هۆی گۆڕانی ڕێڕەوی ڕووبارەكانەوە لە پڕ ناوچەكە ویشك هەڵگەڕاوە و بووەتە بیابانی كاكی بە كاكی. سەرباری لافاو و گۆڕانكاریە چاوەڕواننەكراوەكانی كەشو هەوا. گشت ئەو هۆكارانە ڕا ڕای و شڵەژانی دەروونی لە ناخی دانیشتواندا ڕواندووە و دواتر لە ئاكار و ڕەفتاریاندا ڕەنگی داوەتەوە. لە بەر ڕۆشنایی ئەم خاڵەدا دەتوانین بڵێین:  كودەتا ئابووری-كۆمەڵایەتی و ئابوورێكان بەر لە كودەتا سەربازێكان بە  چەند سەدە پێشتر كاریگەری خراپ و قووڵیان لە ناخی ئێراقێكاندا دروستكردووە.

2- چاو تێبڕین و تاڵانكردنی  بەردەوامی سەروەت و سامانی وڵات: وڵاتی ڕەشە گڵی خاكی ئێراق، بەردەوام ڕوو بە ڕووی چاوتێبڕین و تاڵانكاری بووەتەوە، ئامانجی گشت ئەو لەشكركێشیانە تاڵان و بڕۆ بووە لە وڵاتدا، لە مێژە وڵاتی ئێراق بە خاكی  بە پیت ناسراوە و شۆرەتی بە دەوڵەمەندی  ڕۆیشتووە. خاكی بە پیت، ئاوی سازگار و هەبوونی شمەكی ستراتیژی كە هۆكارگەلێك بوون بۆ داهێنان،  پێشكەوتن و  بوونیادنانی  شارستانییەت لە بەرەبەیانی  مێژووەوە لە ناوچەكەدا سەریان هەڵداوە. لە بەرانبەردا چاوتێبڕین و لە شكركێشی بێگانە بە درێژایی چەندین سەدە، هاوكاتی تاڵانكردنی سەروەت و سامانی وڵاتەكە بووە بە بەرچاوی چەندین نەوەی یەك لە دوای یەكەوە، سەرئەنجام  هەستی تۆڵە سەندەوەی لا دروستكردوون، بۆنموونە كاتێك هۆلاكۆ بە دوو سەد هەزار سەربازی دڕندەوە هێرشی كردە سەر بەغداد، ئەو تەنها دە هەزار سەروازی هەبوو بۆ بەرگریكردن لە شارەكە "پێشتر بەشێكان خانەنشین كرابوون بە هۆی قرچۆكی خەلیفەوە" كاتێكیش دەستگیركرا، هۆلاكۆ داوای لە خەلیفە "موستەعسەم" كرد گشت سەروەت وسامانی بۆ بهێنێت و دواتریش كووشتی. ئەنجامی ئەو كارەساتان، جێ‌ بەنجەی  ژان و خەفەقانی بە ئاكار و ڕەفتاری  مرۆڤی  ئێراقییەوە جێهێشتووە، هۆكارێك بووە  بەردەوام خەفەتخان و دڵتەنگبن، ئەو هۆكارانەش  بە قوڵی لە ناخ و هەستیاندا ڕەنگرێژ بووە و میزاجێكی تووندی لا درەستكردوون، كاتێك  لە ئاكار و ڕەفتاری ئێراقێكان ڕادەمێنیت، تەواشادەكەیت بە هیچ شێوەیەك ساخڵەم و  و ئاسایی نیین.

3- بڵاوبوونەوەی نەخوێندەواری و نەفامی: ئاشكرایە گەڵانی ناوچەكە سەرتۆپ و پێشڕەفتی گەڵان بووگن لە بوونیادنان و دروستكردنی شارستانییەتدا، بەڵام لە تەك داگیركاری ناوچەكە و كەوتنی بەغداد لە لایەن تاتارە دڕەندەكانەوە چرای شارستانییەتی ناوچەكە كوژایەوە، لێ‌ كەوتەی  داگیر كاریەكە شەر و كووشتاری بەردەوام، كارەساتی سرووشتی كە بڵاوبوونەوەی  نەفامی و نەخوێندەواری بەدوای خۆیدا هێنا هاوكات بوو لە تەك  پاشكەوتنی زانستی و ڕۆشنفكری، بە شێوەیەك ئەو ماوە دوور و درێژە بە "سەدە تاریكەكان" ناودەبرێت، ئەم بارودۆخە  هەتا سەرەتایی سەدەی بیستەم درێژەی كێشا. ئەنجامی كاولكاریەكە بوژانەوەی گیانی خێڵەكی، خوو ڕەفتاری سەرەتایی و پەرچەكرداری تووند و تیژ و سەرپێچی و یاخی بوونی بەرهەمهێنا لە خووخدە و ڕەفتاری ئێراقێكاندا ڕەنگی دایەوە.

4- دیاردەی  تووندووتیژی میزاجی ئێراقێكان: لە مێژە گووترایە ئێراقێكان كاری گچكە گەورە دەكەن و  دەستبەرداری ئیشە مەزنەكان دەبن!. ئەو دیاردەیە لە تاك و كۆی ئێراقێكاندا ڕەنگرێژە، ببینە "سەرجۆنی ئەكەدی"  شا "ئۆرزبانا" كردی بە كوڕی خۆیی" ئەو بێژوو بوو" و پەروەردەی كرد، دواتر ئۆرزبانا شای  لە دەسەڵات خست و لە سەر عەرشی دەسەڵات ڕۆنیشت. لە جەنگی سەفین، سووپای "ئیمام عەلی" لە سەركەوتنی یەكجارەكیدا بوو بە سەر سووپای معاویەدا، لە پڕ یارانی پشتیان تێكرد و تووشی شكستیان كرد، بە هەمانشێوە شەوێك لە ناو سووپاكەی "حسین كوڕی عەلی" دەنگۆیەك بڵاو بووە وە سووپا بەشێوەی ئاردی ناو دڕووی لێهات، تەنانەت پەلاماری خێوەتەكەی "حسین كوری عەلی" یانداو بەڕەكەی ژێریان برد و ددانێكیان شكاند، ناچار سازشی بۆ ڕكابەرەكەی كرد، ئاشكرایە پاش ئەوەی شازدە هەزار كەس لە شاری كوفە بەیعەتیان بە "حسین كوڕی عەلی" دا، دواتر بە تەنها لە دەشتی كەربەلا پشتیان لێ‌ كردو تووشی ئەو كارەساتە بوو كە تەواوی بنەماڵەكەی تیاچوو. هاوشێوەی ئەو كارەستانە ڕوو بە ڕووی پادشاكانی عوسمانی و تەنانەت بنەماڵەی پادشا ئێراق بووە، لە بەرەبەیانی 14| تەموز/ 1958 كۆمەڵكوژ كران، لە شوباتی 1963 نزیك ملیونێك خەڵك ڕژانە سەر شەقامەكان بۆ پشتگیری لە قاسم، دوای چەند رۆژێك هەڵگەڕانەوە و بەربوونە گیانی شیوعێكان كۆمەڵكوژیان كردن، تەنانەت حكوومەت بۆ ئەو كارە بڕیاری تایبەتی دەركرد كە بە بڕیاری ژمارە سیازدە ناسراوە.

لە سەرو بەندی پێكهێنانی حكوومەتی ئێراقدا ئەو دیاردەیە سەرنجی خاتوو "بێل"ی ڕاكێشاوە،  لەو بارەوە پرسیاری لە "حسین كوڕی شەریف" دەكات، لە وەڵامدا دەڵێت: ئەم ڕەفتارانە جێگای سەر سوڕمان نییە، چونكە ئەم خەلقوالله یە بەردەوام و بە درێژایی شەش سەدە لە ژێر تیری دەسەڵاتی چەوسێنەردابوون، بۆ ئەوەی بتوانن بژین، ناچار پەنایان بۆ درۆ، فێڵ و تەڵەكە بردووە، ئەگەر هاوشێوەی ئەورووپێكان دەسەڵاتی حكوومەتی دادپەرووەر و دیموكرات حوكمڕانیان بووایە، ئەوكات هەڵگری ئاكاری بەرز و شارستانی دەبوون.

5- ترس لە داهاتوو: گشت ئەو پێكدادان،  كوودەتا  و داگیركارییە سەربازییانەی كە سیمای تووندو تیژی و ڕێبازی خوێناویان لە خۆ گرتبوو، ترسیان لە ناخی تاكی ئێراقیدا چاندووە، ئەنجامەكەشی ڕووداوی چاوەڕوانەكرا و نامۆ بوو، بە شێوەیەك داهاتوویان لە بەرچاو و دڵی مرۆڤی ئێراقی لێڵ كردووە، هەمیشە نا ئارام و دردۆنگە لە داهاتوو، شایەد ڕووداوێكی كارەسات ئامێز هەموو ژیانی سەراوەژێر بكات، ئەوی حساوی بۆ ناكات ڕوو بە ڕووی ببێتەوە، گشت ئەوهۆكارە لە نەستی تاكی ئێراقدا نا ئارامی ڕاڕایان بۆ دروستكردوون كە لە توندو تیژی،  پەلە كردن و جدیەتی ڕۆژانەیدا ڕەنگیانداوەتەوە.

6-  ڕێبازی خوێناوی و دەسەڵاتی چەوسێنەر: ناوچەی "میسۆپۆتامیا" زێدی بڕێك بیروباوەڕی فەلسەفییە كە خاوەن هەندێك تایبەتمەندی  ئاینین، خۆیان لە كۆمەڵێك خودای خاوەن ویست و ئارەزووی  دژ بە یەكدا دەبینێتەوە، وەك شەڕ و ئاشتی، خێر و چاكە، تاریكی و ڕووناكی  بە شێوەیەك بە هەموویان تاكی زەلیل و بێ‌ ئیرادە پێ‌ دەگەیەنن، بۆ نموونە لە كۆمەڵگای سۆمەریدا پیاگ هەستدەكات لە بەردەم خودایەكی شەرەنگیزدا دەستەوە وەستا و و زەلیلە، بۆیە هەمیشە ڕەشبینە بە رانبەر بە ژیان. دانیشتوانی "میسۆپۆتامیا" بە درێژایی  پەنجا سەدە بە هەموو شێوەیەك چەوساونەتەوە و سەركوتكراون، بێ‌گومان كاریگەری خراپی لە سەر بیركردنەوە و ژیانیان بە جێهێلاوە. بۆ نموونە؛ كۆمەڵێك كنە و پشكنین بۆ پاشماوەكانی ئاشوورێكان كراوە، لە چەندین گۆڕی بە كۆمەڵدا لە تەك  تەرمی پادشای كۆچكردوودا تەواوی دەست و پێوەندەكانی خۆیان كوشتووە، یاخود كوژراون بە هیوای لە پاشەڕۆژدا بە هەمانشێوەی دونیا دار عەسای دەستی پادشابن هاوكارو دەست باریبن.

7- ناكۆكی نێوان چۆڵنشین و شارستانییەت: ڕۆژهەڵاتی ئێراق بیابانی گەورەی عەرەبە، ئێراقیش خاوەنی ئاوی سازگار، لەوەڕگا و پاوانی زۆرە، بە خاتری ئەو هۆكارانە بە درێژای مێژوو كۆچ و ڕەوی مرۆی سارانشین ڕوو لە ئێراق بووە، ئەنجامەكەشی تاكی ئێراقی خستۆتە نێوان چەكووشی چۆڵنشینی و سندانی شارستانییەتەوە، ناچاریكردووە بە دوو ڕێگای پێچەوانەدا ڕێبكات، ئەنجامەكەشی دووانەی كەسایەتی "ئیزدواجی شەخسییەت" ی لە ناخی تاكی ئێراقیدا چاندووە.

8- قەرەبووكردنەوەی زیاد لە پێویست: بۆ ئەم دیاردەیە زانستی دەروونزانی پێمان دەڵێت: قەرەبووكردنەوەی زیاد لە پێویست پەرچەكرداری ڕەفتارگەلێكە هەڵقووڵاوی نەستە لە تاكی ئێراقیدا، سەرچاوەكەی گشت ئەو چەوساندنەوە و چەپاندنەیە كە بەدرێژایی چەندین سەدە بەردەوام بووە، ترس و بیمێكی لە ناخی تاكی ئێرقیدا دروستكردووە، ئەنجامەكەی پیشاندانی خووڕەفتارێكی نەخوازراوە، كە زیادە ڕەویكردنە لە هەڵسووكەوت و مامەڵەكردن لە تەك بەرانبەردا، بۆ نموونە كەسێك هەژارە و بەشێوەیەك خۆیی دەردەخات و هەڵسووكەوت دەكات كە داراو دەوڵەمەندە!.  ئەوهۆكارەش پاڵی بە تاكی ئێراقییەوە دەنێت پیادەی باڵاترین شێوازی ژیانی پێشكەوتوی سەردەمییانە بكات، یاخود جۆرەها سەركەشی بكات، بێ‌ ئەوەی ئەنجامەكەی لە بەرچاوبگرێت یان لە ئاستیاندا ڕا ڕاو دوو دڵ بێت. زۆر جار كەسانیتر لە ئاست لێبوردنی خێراو خۆبەخشینی تاكی ئێراقیدا سەرسامن.

"ئەنجامی ئەو هۆكارانە، چییان بە سەر خاك و وڵاتی ئێراقدا هێناوە؟"

1-دەركەوتنی دەسەڵاتی  دیكتاتۆر بە درێژایی مێژوو: لە مێژووی  پێنج هەزار ساڵەی ئێراقدا كۆمەڵێك دیكتاتۆر لە ڕۆژگاری سۆمەرێكانەوە تا ئەمڕۆ لە ژێر ناو، بیروباوەڕ و ڕێبازی جۆراو جۆردا دەركەوتوون، هۆكاری ماڵوێرانی مرۆیی، كۆمەڵایەتی و ڕامیاری وڵات بوون، ئەوكارەش لە ڕۆژگاری سۆمەرێكانەوە بەشێوەیەك بە سەر خاك و دانیشتوانی وڵاتدا پیادەكراوە، زیادە ڕەوی و تووندو تیژی زۆری  پێوە دیارە. تەنانەت زۆرجار بە هۆی جەنگ و كوشتارە و شارێك خاپوور كراوەو كوێر بووەتەوە.

مێژوونووسی بەریتانیایی "ئەرنۆڵد تۆینبی" دەنووسێت؛ لێبوردەیی ئایینی و ڕامیاری فارسەكان  هۆكارێك  بوو دەسەڵاتی ئەوان لەلایەن گەلانی ناوچەكەوە قبوڵبكرێت، لە بەرانبەردا، بەرگری لە دەسەڵاتی ئاشووری و دواتر بابلێكان بكەن، لە دیدی جوولەكە، فینقێكان و سامرێكانەوە فارسەكان ڕزگار بوون.

دیكتاتۆرییەتی خاوەن یەك بیروباوەڕ لە سەر خاكی ئێراق، لە سەردەمی قەڵەمڕوی موسڵمانەكانیشدا درێژەی هەبووە، تەواشای ئەو كوشتارە بكە لە سەر پێناس نەك لەبەر تاوانێك بە درێژی حوكمە بسڵمانان لە گەلانی ناوچەكە كریاوە، شۆرشەكانی زنج و قەرامیتەكان بە نموونە، یاخود لەكاتی ئاڵووگۆڕی دیلەكان لە نێوان دەوڵەتی عەباسێكان و بێزەنتنیدا، خەلیفە "واسیق بالله"  كەسانێكی ناردبوو دیلەكان لە سەر بابەتی "خەلقی قورئان" تاقیبكەنەوە، ئەو كەسانەی لە تاقیكردنەوەكە  دەرنەدەچوون  بۆ دوژمنیان بە جێ‌ دەهێشت. هەمان دیاردە لە سەردەمی نوێدا چەندبارە بووەوە، بۆ نموونە ئەو بڕیار و كردەوانەی  ساڵی 1963 دژ بە شیوعێكان كرا. ئەنجامی ئەو شێوازە بەڕێوەبردنە كووشتن بە داراكردنی هەشتا پادشا، خەلیفە و سەرەك كۆماری وڵاتەكە بووە لەو ماوە دوورودرێژەدا.

2-كوژران و چەوساندنەوەی بیرمەندان و شاعیران: ساڵی (744) "زین العابدین كوڕی حسین" كوژرا و، بۆ ماوەیەكی زۆر لاشەكەی لە كووفە هەڵواسرا، بە هامانشێوە ئیمام ئەبو حەنیفە پاشئەوەی ئامادە نەبوو پۆستی قازی وڵات وەربگرێت، لە بەرچاوی خەڵكی بۆ ماوەی دە ڕۆژ سەد جەڵدەی لێ‌ دراو پەستێنرایە بەندیخانە، تا لە ساڵێ‌ حەوست و شەست و حەفتی زاینی لە بەندیخانە كۆچی دوایكرد.  ئیمامی ئەحمەدیش بە هەمان مەرەد چوو كاروانەكە دوور و درێژە دەنا ئەوانە نموونەیەكن لە خەروارێكی گەورە، دەكرێت (موتەنەبی، قورەتولعه‌ین و ئین موقفع) لەو نێوەندەدا ڕیزبكەین. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆشدا فەهد و هاوڕێكانی، عه‌بدولكه‌ریم قاسم و هەڤاڵەكانی، نەیارانی ڕژێمی پێشوو،  سەدام حسین و دەست و پێوەندەكانی وەك نموونەی زیندوو وەربگرین.

3- دیاردەی لە ناوچوونی شارەكان: كوشتاری خوێناوی ئێراق لە مێژووی درێژیدا تەنها خەڵكی بە ئامانج نەگرتووە بەڵكو خاكیشی بە سووتماك كردووە و كوێری كردونەتەوە. ساڵی شەشسەد و دوازدەی  بەر لەزاین، میدێكان هێرشیان كردە سەر شاری موسڵ و بەشێوەیەك خاپووریان كرد دوای ساڵانێك "زه‌ینه‌فۆن" بە ناوچەكەدا گەشت دەكات تەنانەت جێگای ئاوەدانی شارەكەی بۆنەدۆزرایەوە.

هەروەسا شاری "ڕەماحیە" ی نزدیكی نەجەف، بە هۆی ویشكەساڵی و قات و قڕی و شەڕو شۆڕە و بە جارێك كوێر بووگەوە. شاری بە سرە لە سەدەكانی چواردە و پازدەدا و، بە هۆی جەنگ و كاولكارییەوە و دواتر پشتگۆخستن، شارەكە بوو بە خەرابە و زۆنگا و دەرئەنجام دانیشتوانەكەی چۆڵیان كرد، ئەگەر مێژوودا شۆڕبینەوە شارەكانی كوفە، ئەنبار و ...هتد بێ‌ بەش نەبوون لەو دیاردەیە.

4- وێرانكردنی پاشماوە دێرینەكانی ئێراق: شایەد لە ئەنجامی شەڕو كووشتار لە زۆر جێگای دنیادا پاشماوە دێرینەكان زیانیان بەركەوتبێت، یاخود وێرانكرابن، بۆ نموونە تەقاندنەوەی پەیكەرەكانی بوودا  لە ئەفغانستان، بەڵام كاوڵكاری شوێنە دێرینەكانی ئێراق جیاواز و كەم وێنەیە، چونكە گەلانی ناوچەی "میسۆپۆتامیا" بەر لەگەلانیتر كەوتوونەتە بەر شاڵاوی نەتەوە و هۆزە دڕندەكان، هێرشەكان تەنها مرۆڤەكانیان بە ئامانج نەگرتووە، بەڵكو گشت ئەو داهێنانە هونەری ناوازانەوەی لە خۆگرتووە كاتێك كەوتوونەتە دەست هێزی باڵا دەست، لەكاتی گرتنی بەغداد لە لایەن مەغۆلەكانەوە، دەنگۆیەك بڵاوبووەوە كە ڕەنگی  ئاوی ڕووباری دیجلە بۆ شین گۆڕدراوە، هۆكارەكەی فڕیدانی ئەو هەموو دەست نووس و نوسراوانە بووە كاتێك فرێدراونەتە ڕووباری دیجلەوە. شایەد دەورانی عوسمانێكان خراپترین ماوەبێت بۆ تاڵان و بڕۆكردنی پاشماوەی شارستانییه‌تە دێرینەكانی ئێراق، بەشێوەیەك عوسمانێكان تەقەلایان كرد چیان هاتە بەردەست لە پاشماوە و دەستنووس گشتیان جەم كرد و ڕەوانەی بارەگای ئیمپراتۆرییەت كرا لە ئەستانە، تەنانەت ساڵی 1917 دەرگای " تەلاسم" دوا قاپی شورای بەغداد كە  عەباسێكان بە شێوەیەكی ئەندازیاری جوان درووستیان كردبوو، توركەكان تەقاندیانەوە، چونكە پێشتر كردبوویان بە كۆگای چەك و تەقەمەنی، ئەوكارە لەكاتی پاشه‌كشەی تووركەكان بەرانبەر ئینگلیزەكان ئەنجام درا. تەنانەت لە كاتی ڕاپەرینی ساڵی 1991 دەنگۆی ئەوە بڵابووەوە كە كۆنترین نوسخەی تەورات لە جیهاندا لە وڵات دزراوە و براوەتە دەرەوە "بۆیەكەمجار تەورات لە پاش یەخسیركردن و ڕاگوازنتی جووەكان بە حەوت سەد ساڵ لە ئێراقدا نووسراوەتەوە"

4-گریان و دڵتەنگی و تووندووتیژی سیمای كۆمەڵگای ئێراقییە: پەرچەكرداری ئەو داگیركاری و ماڵوێرانە، خوو ڕەفتارێكی لە تاكی ئێراقیدا بەرهەم هێناوە، كە زۆر تووندووتیژ و جدی بێت لە كارەكانی ڕۆژانەیدا، ئارەزوویەكی هەڕەمەكیانەی هەبێت بۆ دڵتەنگی و خەفەت، هەروەسا ڕەخنەی تووند لە بەرانبەر شۆخیكردنی بێ‌ مانا، بە هەموو شتەكانی دەووروبەری، ئەگەر بە ناخی تاكی ئێراقیدا شۆڕببینەوە، حاڵی دەبین ئارەزووی خۆشی و گاڵتە و گەپی نییە، تەنانەت ئەو نووكتە و توانجانەی دروستیدەكات زیار وەك ڕووی دەمی لە كەسانی سیاسی دەكات، تەنانەت ئەگەر كارێكی ڕوو لە خۆشی ببینێت دەڵێت: عاقیبەتی خێربێت. تەنانەت ئەگەر تەواشای قورئان خوێندنی ئێراقێكان بكەیت؛ دەبینیت ئاوازی ماته‌م و خەفەتباری بەسەریاندا زاڵە، تەنانەت كۆڕی مردوو، تازیەباری ماوەیەكی زۆر لە ناو خانەوادەی كۆچكردوودا درێژە دەكێشێت، ئەگەر ووردبینەوە لە پۆشاكی ئێراقیكان دەبینیت ڕەنگی ڕەش، قاوەیی و ڕەساسی دیارترینیانن. چارەسەری ئەم دیاردانە تەنهاو تەنها به:‌

1-ئارامی ڕامیاری.

2-ئازادی ڕاستەقینەی تاك و كۆمەڵگا و سەروەری یاسا بە دەستدەهێنرێت.


سەرچاوە:

تأریخ الدموی فی العراق الواقع ، الدوافع، الحلول 
خمسە الاف سنە من العنف المتواصل باقر یاسین/ طبعە الاولی 1999



ئه‌م بابه‌ته 165 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر