ڕۆڵی ڕۆژنامه‌گه‌ریی له‌ گه‌شه‌پێدانی زمان و که‌لتووردا

یادکردنه‌وه‌ی ده‌رچوونی یه‌که‌مین ڕۆژنامه‌ی کوردی له‌ ساڵی 1898ی زاینی هه‌ر ساڵ ده‌بێ ئیلهامبه‌خش بێت بۆ په‌ره‌پێدانی خوێندنه‌وه‌ و شیکاریی فره‌ڕه‌هه‌ندی ئێمه‌ له‌و ڕووداوه‌ گرنگه‌.
PM:12:01:23/04/2022
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


عادل قادری
نووسەرو ڕۆشنبیر


یادکردنه‌وه‌ی ده‌رچوونی یه‌که‌مین ڕۆژنامه‌ی کوردی له‌ ساڵی 1898ی زاینی هه‌ر ساڵ ده‌بێ ئیلهامبه‌خش بێت بۆ په‌ره‌پێدانی خوێندنه‌وه‌ و شیکاریی فره‌ڕه‌هه‌ندی ئێمه‌ له‌و ڕووداوه‌ گرنگه‌. ئه‌مساڵ 124 ساڵ به‌ سه‌ر ئه‌و ڕووداوه‌دا تێپه‌ڕ ده‌بێت، بۆیه‌ ئه‌مه‌ به‌ "ڕووداو" ناوزه‌د ده‌که‌م چونکه‌ بنه‌ما و کۆڵه‌که‌یه‌کی گرینگی هه‌م بۆ ڕه‌وتی ڕۆژنامه‌نوسی کوردیی دامه‌زراند و هه‌م مانیفێستی کوردایه‌تی و ده‌رکه‌وتنێکی وشیارانه‌ی ناسیۆنالیستی بوو. ناوی "کوردستان" وه‌کوو ناوی یه‌که‌مین ڕۆژنامه‌ی کوردی که‌ له‌ وڵاتی میسر و شاری قاهیره‌ ده‌رچوو سه‌لمێنه‌ری دۆخی دانسقه‌ و ئاوارته‌ی کورد بووه‌ له‌ سه‌روبه‌ندی کۆتاییه‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م و ئه‌و وشیارییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ دره‌وشاوه‌. جیهانبینی و چالاکی بنه‌ماڵه‌ی به‌درخانییه‌کان له‌ مێژووی ڕۆشنبیری و خه‌باتی وشیاریی نه‌ته‌وه‌ییدا قۆناغ و خاڵێکی زێڕین و دره‌وشاوه‌ی کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌ بۆ کورد. ته‌نانه‌ت ئه‌م جیهانبینییه‌ کاریگه‌ریی له‌سه‌ر ژیان و جیهانبینی حاجی قادری نه‌مر بۆ کۆمه‌ڵی کورده‌واری و ئێش و برینه‌کانی له‌ ئه‌سته‌مبووڵی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م حاشاهه‌ڵنه‌گر بووه‌. خشته‌ی ده‌رچوونی ژماره‌کانی ئه‌م ڕۆژنامه‌یه‌ و ئه‌و شوێنانه‌ی که‌ ڕۆژنامه‌که‌ له‌ قۆناغی جیاجیادا و به‌ درێژایی ده‌رچوونی 31 ژماره‌ ئه‌مه‌مان پێ ده‌ڵێت که‌ ئه‌م ڕابوون و وشیارییه‌ چه‌نده‌ زه‌حمه‌ت و تێچوویه‌کی گه‌وره‌ و گرانی بۆ ڕۆح و گیانی میقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان هه‌بووه‌. ڕۆژنامه‌ی کوردستان پێنج ساڵ به‌رده‌وام بوو، هه‌لێکی زه‌مانی که‌ ئه‌مڕۆ ته‌نانه‌ت زۆرێک له‌ بڵاڤۆکه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان لێی بێبه‌شن، ڕۆژنامه‌ی کوردستان له‌ پێنج ساڵدا و له‌ پێنج وڵاتدا 31 ژماره‌ی لێ بڵاو کرایه‌وه‌. 

ژماره‌ی 1 تا 5 له‌ قاهیره‌ی وڵاتی میسر
ژماره‌ی 6 تا 19 له‌ ژنێڤی پایته‌ختی وڵاتی سویسرا
له‌ ژماره‌ی 20 تا ژماره‌ی 23 دیسان له‌ قاهیره‌ چاپ و بڵاو کراوه‌ته‌وه‌
ژماره‌ی 24 تا 29 له‌ ئه‌ڵمانیا ده‌رچووه‌
ژماره‌ی 30 و 31 جارێکی دیکه‌ له‌ ژنێڤ چاپ و بڵاو بووه‌ته‌وه‌

بۆیه‌ به‌م پێشه‌کییه‌وه‌ ده‌کرێ بڵێین زۆر شت لە دونیای ئێمەی کورددا مێژوویەکی پڕ هه‌وراز و نشێو و ته‌نگوچه‌ڵه‌می هه‌بووه‌ و دیارده‌کانی ناو کۆمه‌ڵگای کوردی بەهۆی کەوتنە ناو بازنەی ڕووداو و دەستێوەردانە جۆراوجۆرەکانی دەوڵەتە داگیرکه‌ره‌کان پڕە لە خاڵی دژوار(paradoxical) و ناتەبا و تەم و مژاوی، بەڵام بێگومان یەکێک لە خاڵ و وێستگە گرینگەکانی مێژووی نەتەوەی ئێمە دەرچوونی یەکەمین ڕۆژنامەی کوردی(کوردستان) لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەی زاینی بووه‌. ئەم دەرکەوتە و سەرهەڵدانە بوو بە خاڵێکی زێڕین و پردێکی قایم و تۆکمە بۆ هەڵپێکرانی رابڕدوو و ئێستەی ئێمە بە داهاتوومانەوە. ده‌بێ سه‌رنجی ئه‌مه‌ بده‌ین که‌ سەرهەڵدانی بڵاڤۆک و رۆژنامەکان یەکەمجار لە جیهانی رۆژئاوادا وەکوو ئامێرێکی ڕۆشنگەرانە بۆ وشیارکردنه‌وه‌ و ڕووبەڕووبوونەوە دژی زوڵم و ناتەبایی و ستەم و نادادپه‌روه‌ری خۆی مانیفێست کرد و بە چاودێریکردن و زەختخستن (press)ە سەر دەسەڵات ئەم ئەرکەشی ڕاپه‌ڕاند، بەڵام لە جیهانی ئێمەدا رۆژنامە و بڵاڤۆکەکان تا ئێستەش دەرخەر و نوێنەری پاراستنی شوناس و زمان و ئەدەب و مێژووی نەتەوەیەکی بێدەوڵەت و پارچەپارچەکراون! ئەمە ئەو کۆنتێکست و زەمینە ڕەسەن و واقیعییەیە کە ئەرکی بۆ ڕۆژنامەگەری کوردیی دیاری کردووە و مەرجیش نییە هەروا بمێنێتەوە، بۆیە ئەگەر لە جیهانی ڕۆژئاوا ڕۆژنامەگەری و دەزگاکانی وەشان(press) به‌ کۆڵەکەی چوارەمی دیموکراسی ئەژمار دەکرێن، لە مێژووی ئێمەدا رۆژنامەگەری، دەنگهەڵبڕین و ناڕەزایەتی دەربڕینێکی بڵند و کورت بووە دژی زەینییەت و ڕۆحە فاشیست و ئایینییەکانی سەدەی نۆزده‌ و بیست تاکوو ئێستە. 

ڕۆژنامەی کوردستان لە لایەن میقداد میدحەت بەدرخان و به‌ هاوکاری جەلادەت بەدرخان لە شاری قاهیرەی میسر هاتە وەشان. خاڵی جێی سەرەنج ئەوەیە کە زۆربەی هەوڵە سەرەتاییەکانی رۆژنامەگەری کوردی لە دەرەوەی کوردستان بووە، قاهیرە، ئەستەمبووڵ، تاران، پاریس و...دواتر لەوێشەوە بۆ کوردستان(مەهاباد، سلێمانی، هەولێر و سنە و کرماشان و...)ل ەدەرەوەی هەر باسێکی دوورودرێژی پەیوەست بە ڕۆژنامەگەری کوردیی دەبێ لەسەر یەک خاڵی زۆر گرینگ و چارەنووسساز بوەستم، ئەویش ئەمەیە کە ڕۆژنامەنووسانی کورد لە هەتیوترین و بێپشت و پەناترین تاکەکانی کۆمەڵگای کوردین، ئەگەر ڕۆژنامە یان بڵاڤۆکێک پشت و پەنایەکی مادی و ئیداری هەیە بۆ دەرچوون و وەشان ئەوا رۆژنامەنووسی کورد تەنها پشت و پەنای خۆیەتی و خۆیەتی و خەون و حەز و خولیا و قەڵەمە شکاوەکەی... هه‌ر بۆیه‌ به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و قۆناغه‌ی که‌ ڕۆژنامه‌ی"کوردستان" تێیدا ده‌رچووه‌ ده‌بێ له‌ قورسی ئه‌رک و ڕیساله‌تی مێژوویی ئه‌و هه‌وڵه‌ به‌رزه‌ ڕابمێنین.

له‌ دوای ئه‌م "ڕووداوه‌" واته‌ ده‌رچوونی یه‌که‌مین ڕۆژنامه‌ی کوردی تاکوو قۆناغه‌ جۆراوجۆر و جیاوازه‌کانی ده‌رچوونی ڕۆژنامه‌کانی دیکه‌ له‌ باکوور و باشوور و ڕۆژهه‌ڵات و قۆناغی ئێسته‌ و دوای ئازادبوونی باشووری کوردستان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی به‌عس به‌ جوگرافیایه‌کی دیاریکراو وه‌کوو ناوچه‌ی دژه‌فڕین له‌ ساڵی 1991، ئێمه‌ ته‌مه‌نێکی ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین زێڕین ئه‌وا دره‌وشاوه‌مان له‌ ڕۆژنامه‌نوسی کوردیدا هه‌یه‌. خاڵێکی جێگه‌ی سه‌رنج له‌ زۆربه‌ی ئه‌م قۆناغانه‌دا گرێدراوێتی "شۆڕش" و "بڵاڤۆک(ڕۆژنامه‌)" بووه‌، ئه‌مه‌ به‌و واتایه‌ نییه‌ که‌ ڕۆژنامه‌ له‌ مێژووی ئێمه‌دا پاشکۆی ڕه‌های شۆڕش یان ئامانجه‌کانی شۆڕش بووه‌ و ئه‌و ئه‌رک و ڕۆڵه‌ سه‌ربه‌خۆ و که‌لتوورسازه‌ی که‌ له‌سه‌ر شانی بووه‌ به‌ ته‌واوه‌تی له‌ق و ته‌ق کراوه‌. پێکه‌وه‌گرێخواردنی شۆڕش وه‌کوو زایه‌ڵه‌ی شوناس و بڵاڤۆک وه‌کوو مانیفێست و دواتر چاودێری شۆڕش واقیعێکه‌ که‌ ده‌بێ له‌سه‌ری بوه‌ستین. له‌پا‌ڵ دوو چه‌مکی پێکه‌وه‌گرێدراوی شۆڕش و بڵاڤۆک ده‌شێت چه‌مک و ده‌سته‌واژه‌ی شوناس وه‌کوو سێگۆشه‌یه‌ک له‌ پرۆسه‌ی که‌لتوورسازیی و نه‌ته‌وه‌سازییدا ده‌وری سه‌ره‌کی گێڕابێت و ئه‌م جه‌مسه‌رانه‌ له‌ ڕۆحی زماندا یه‌ک ده‌گرنه‌وه‌. ئه‌وه‌ی جێگه‌ی تێڕامانه‌ ئه‌مه‌یه‌ که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی ئۆتۆماتیکی و تاڕاده‌یه‌ک وشیارانه‌ ڕه‌وتی شوناسخوازی کوردی زمانی وه‌کوو ئامانجێکی سه‌ره‌کی و زێڕین بۆ مانیفێستکردن و خۆناساندن و جیاکردنه‌وه‌ی خود له‌ ئه‌ویدی له‌به‌رچاو بووه‌. ده‌رهێنانی زمان له‌ ئاسته‌ زاره‌کی و جووتیاری و کشتوکاڵییه‌که‌ی و گونجاندنی له‌ قه‌واره‌یه‌کی مۆدێڕن و نوسراوه‌یی وه‌کوو کاغه‌ز که‌ ڕوماڵی باس و خواسی ڕۆژانه‌ و مێژوویی و ...ده‌کات یه‌کێک له‌ گرینگترین ڕۆڵه‌کانی ڕۆژنامه‌یه‌ بۆ بزۆزی زمان و گه‌شه‌ و نه‌شه‌کردنی له‌ جیهانێکی مۆدێڕن و دیالۆگته‌وه‌ردا که‌ ڕه‌وتی ڕۆژنامه‌نوسیی کوردی که‌م تا زۆر له‌م ڕووه‌وه‌ سه‌رکه‌وتوو بووه‌ ئه‌گه‌رچی ده‌بێ ڕووانینێکی خه‌سارناسانه‌مان بۆ که‌موکوڕییه‌کانیشی هه‌بێت.

جاران و به‌ر له‌ سه‌رهه‌ڵدانی ڕۆژنامه‌ هه‌واڵه‌کان به‌ ده‌م و له‌ڕیگه‌ی که‌سێکه‌وه‌ ده‌گه‌یشت و کورت و پوخت و ساده‌ بووه‌، له‌ گوندێکی دووره‌وه‌ بۆ گوند یان شارێک، گه‌یاندنی هه‌واڵه‌که‌ش ئه‌وه‌نده‌ی ده‌لاله‌ت بووه‌ له‌ ڕوودان یان قه‌ومانی شتێک نیو ئه‌وه‌نده‌ هه‌ڵگری شیکاری و تێڕامان و "بۆچی و چۆنه‌کان" نه‌بووه‌، به‌ڵام ڕۆژنامه‌ نه‌ک ته‌نیا هه‌واڵه‌که‌ی بۆت ده‌گوازته‌وه‌ به‌ڵکوو شیکاری و ئه‌گه‌ری ڕاست و دروستبوون و هه‌روه‌ها به‌دواداهاتی ڕاست یان ناڕاستبوونی فڵان هه‌واڵ یان فیسار ڕووداویشی ده‌خسته‌ به‌ر باس و شیکاری و ئه‌مه‌ش له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا زمانی ده‌خسته‌ دۆخێکی بزۆز و زاوزێکه‌رانه‌دا. به‌م شێوه‌یه‌ چه‌مک و ده‌سته‌واژه‌ و بابه‌تی نوێ له‌دایک ده‌بێت. نابێ له‌م نێوانه‌دا باسی ئه‌وه‌ نه‌که‌ین که‌ له‌ جه‌وهه‌ردا ڕۆژنامه‌ و بڵاڤۆک له‌ پێویستی و دیارده‌کانی جیهانی مۆدێڕنن، ناتوانین ڕۆژنامه‌ به‌ بێ چه‌مکی خوێنه‌ر و هاووڵاتی و ده‌وڵه‌ت و حکوومه‌ت وێنا بکه‌ین. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ی کورد له‌ هه‌ر کام له‌مانه‌ بیبه‌ش بووگین ئه‌وا به‌شێوه‌ی خۆبه‌خشانه‌ و فیداکارانه‌ له‌ هه‌ر قۆناغێکدا ڕۆشنبیران و نوسه‌ران و ئه‌دیبانی کورد ئه‌م ئه‌رکه‌ پیرۆز و ئه‌خلاقییه‌یان به‌جێ گه‌یاندووه‌. هه‌ر چه‌ند ئێمه‌ وه‌کوو کورد به‌هۆی دۆزه‌ ئاڵۆزه‌که‌مانه‌وه‌ ئه‌زموونێکی زۆر جیاواز و ئاوارته‌مان له‌ مودێڕنیته‌ وه‌رگرت، واته‌ یه‌که‌مین ڕۆژنامه‌مان به‌ ناوی کوردستان ده‌بێ له‌ چه‌ند وڵاتی جیاواز ده‌ربچێت و بڵاو بکرێته‌وه‌، یان بۆ نموونه‌ له‌ سه‌رده‌می شۆڕشی شێخ مه‌حمووددا ڕۆژنامه‌ی بانگی حه‌ق له‌ ئه‌شکه‌وتی جاسه‌نه‌ ده‌رده‌کرا و...له‌ هه‌ر کام له‌م قۆناغانه‌دا خوێنه‌ر و هاووڵاتی و حکوومه‌ت مانایه‌کی جیاوازی هه‌بووه‌ و کۆنتێکست و زه‌مینه‌ی جیاوازیان هه‌بووه‌ به‌ڵام به‌و حاڵه‌ش 124 ساڵ ته‌مه‌نی به‌ڕێ کردووه‌ و که‌لتوورسازیی و نه‌ته‌وه‌سازی و په‌ره‌پێدان به‌ زمان و ڕۆشنبیری ده‌سکه‌وته‌ گرینگه‌کانی بوون. سه‌رباری ئه‌مانه‌ش له‌ دوای ڕاپه‌ڕینی ساڵی 91 له‌ باشور ڕۆژنامه‌گه‌ریی دوو ئاڕاسته‌ی جیاوازی ئه‌زموون کردووه‌ یه‌که‌م ئاڕاسته‌یه‌کی سه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵات و دووهه‌م ئاڕاسته‌یه‌کی ئازاد. ئه‌گه‌رچی باڵانس و هاوسه‌نگییه‌ک له‌ هه‌ر دوو ئاڕاسته‌که‌دا بۆ چاودێری و ڕه‌خنه‌کردنی ده‌سه‌ڵات و کۆمه‌ڵگا هه‌بووه‌ به‌ڵام ڕۆژنامه‌گه‌ریی ئازاد به‌هۆی پشتگیرینه‌کران له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ و تێچووی کار و چالاکی ڕۆژنامه‌نووسی به‌شێوه‌ی ئه‌مڕۆیی، وزه‌ و تاقه‌تێکی ئه‌وتۆی بۆ نه‌ماوه‌ته‌وه‌ و به‌ده‌ر له‌مانه‌ش تۆڕی کۆمه‌ڵایه‌تی فه‌یسبووک و ئینستاگرام ڕووبه‌ری چالاکیی ئه‌م ده‌رکه‌وته‌ ڕه‌سه‌نه‌ی شارستانییه‌ت و که‌لتووری مرۆڤیان تووشی ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌ کردووه‌ و ته‌نگیان پێ هه‌ڵچنیوه‌. به‌ڵام به‌و حاڵه‌ش ڕۆژنامه‌ و حه‌وته‌نامه‌ و بڵاڤۆکه‌ پێشینه‌دار و سه‌نگین و ڕه‌نگینه‌کان هه‌ر خه‌رمانه‌ی پیرۆزی خۆیان پاراستووه‌ و که‌متر تووشی کێشه‌ و کایه‌ و هاوکێشه‌ کوشنده‌کانی ده‌سه‌ڵات بوونه‌ و بۆ ئه‌مه‌ش تێچوی زۆریان داوه‌ هه‌م له‌ ڕووی مادی و هه‌م له‌ ڕووی مه‌عنه‌وییه‌وه‌. ئه‌مه‌ش ته‌نها به‌شێکی هاوکێشه‌که‌یه‌ و به‌شێکی دیکه‌شی سیاسه‌تی که‌لتووری ده‌وڵه‌تانی دراوسێ و ئه‌ویدییه‌کانی کورده‌ که‌ ڕۆژنامه‌نووسی کوردی له‌ خشته‌ بردووه‌ و ئه‌کت و جووڵه‌ی ڕه‌سه‌ن و داهێنه‌رانه‌یانی له‌رزۆک و فشۆڵ کردووه‌ ئه‌مانه‌ هه‌موو خه‌سارن و ده‌بێ به‌ڕێوه‌به‌رانی که‌لتووریی هه‌رێمی کوردستان و ڕۆژنامه‌نووسانی سه‌ربه‌خۆ و ئازاد و ماڵپه‌ڕ و وێبلاگه‌کان له‌ کوردستان له‌به‌رچاویان بێت.

نموونه‌ی ڕوانینی ڕۆژنامه‌نووسان و نوسه‌ران و سیسته‌می زاڵی سه‌ر ئێران نموونه‌یه‌که‌ بۆ ئه‌و باسه‌ی سه‌ره‌وه‌، ئه‌و تێڕوانینه‌ی ئه‌وان بۆ ماندوبوون و خه‌باتی کورد به‌ که‌مترین پشتگیری و زۆرترین زه‌خته‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر ته‌وساوی و نادادوه‌رانه‌ خۆی ده‌رده‌خات و لێره‌دا یه‌کێک له‌ ڕۆژنامه‌ پرۆفیشناڵ و سه‌نگین و ڕه‌نگینه‌کانی ئیران له‌باره‌ی ده‌رچوونی ڕۆژنامه‌یه‌کی کوردی – فارسی که‌ ساڵانێک پێش ئێستا به‌شێوه‌ی حه‌وتانه‌ ده‌رده‌چوو له‌ تاران ئاوه‌های ده‌خه‌مه‌ ڕوو.

لە رۆژنامەی "شرق"(ڕۆژهه‌ڵات)، ساڵی یەکەم، ژمارە145، یەکشەممە 17ی رەشەمەی 1382 (واتە 4 ساڵ لە سەدەی بیستویەک تێپەڕیوە!) لە ژێر ناونیشانی"رۆژنامەیەک بۆ هەموو کوردەکان" ئاوا هاتووە:

یەکەمین رۆژنامەی کوردی-فارسی لە تاران بڵاو کرایەوە. ژمارەی سیفری ئەم رۆژنامەیە کە ناوی "ئاشتی"یە، چوارشەممەی حەوتەی پێشوو دەستی بە وەشان کرد.

بورهان لەهونی؛ بەڕێوەبەری ئۆفیسی دارایی و ئابووریی پارێزگای کوردوستانە کە کەوتۆتە بیری بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی کوردی و سەرنووسەرییەکەی داوەتە دەست بارام وەڵەد بەگی...رۆژنامەی ئاشتی لەخۆگری دوو بەشی فارسی و کوردییە و هەر کامەیان هەشت لاپەڕەیان بەرکەوتووە و بابەتە فارسی و کوردییەکان لەگەڵ یەک جیاوازن و بەشی هەر زۆری بابەتەکانی هەر دوو بەش تەرخان کراوە بە پرس و کێشەکانی کوردوستان و کێشەکانی "قەوم"ی کورد لە ئێران و دەرەوەی ئێران، (واتە ڕۆژنامەکە بەم باسانە "پڕ کراوەتەوە"). ... ڕەنگە ئاشتی بە باسکردن و پەرژانە سەر کێشەکانی کوردوستان بەردەنگی فارسی زمان لە کیس بدات، ئەدی بۆچی دەستی داوەتە بڵاوکردن لە سەرتاسەری ئێراندا؟. ... لەمانەش گرینگتر ناسنامە و شێوازی ئیشکردنی ڕۆژنامەکەیە: ڕۆژنامەی ئاشتی هەنووکە بە شێوازی حەوتانە و لە ڕۆژانی سێشەمە دەردەچێت. مەگەر ڕۆژنامە رۆژانە نییە؟! سەرنووسەری ئاشتی ڕوونی دەکاتەوە: کێشە مادییەکان دەبنە هۆی ئەوەی کە هەنووکە نەتوانین ڕۆژنامە بە شێوەی ڕۆژانە بڵاو بکەینەوە بەڵام خەریکین هەوڵی خۆمان دەدەین. وەکوو دواهه‌مین پرسیار لە سەرنووسەر دەپرسین بۆچی "ئاشتی"؟ ئەو دەڵێت: بەشی زۆرینەی مێژووی کوردوستان لەگەڵ شەڕدا ده‌سته‌ویه‌خه‌ بووه‌ و بەرەی سێهەم دەیانەوێ بە ئاشتی ژیانیان دەست پێ بکەن و لە گەڵ واقیعییەتەکاندا، ئین شااللە!


ئه‌م بابه‌ته 150 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر