دەسەڵات و فەرهەنگ (2) کۆتایی

کوردستان لە رووی فەرهەنگییەوە وەک بوونێکی جیاواز له ناوەندی "ئێران" گوزارشتی لێ دەکرێ و تەنیا به لە بەر چاوگرتنی ئەم بابەتە و رەگە مێژووییەکانی دەتوانرێ پرسەکە روون بکرێتەوە.
PM:01:51:07/11/2021
دۆسیە: نیشتمانسازی


یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان
ماڵپەڕی چاوی کورد


"دۆخی خوێندەواری" 

کۆی رێژەی خوێندواری لە پارێزگای سنه لە ساڵی ١٣٦٥.ه – ١٩٨٦.ز ٣٩% بووە. رێژەی خوێندەواری له پیاواندا ٥٤% و لە ژناندا ٢٣% بووە، بەڵام دوای ئەوە به هۆی به گشتیکردنی خوێندن و پەرەسەندنی بزووتنەوەی به خوێندەوار کردن و کردنەوەی خوێندنگە لە گوندەکان و پەرەسەندنی خزمەتگوزاری خوێندن ئامارەکە گۆڕا. به پێی داتاکانی ساڵی ١٣٩٥. ه – ٢٠١٦. ز رێژەی خوێندەواری بۆ ٥/٨١ بەرز بووەتەوە. رێژەی خوێندەواری لە پیاواندا بۆ ٥/٨٧ و لە ژناندا بۆ ٧٥% بەرز بووەتەوە. به پێی ئامارە گشتییەکان رێژەی خوێندەواری لە شاری سنه ٩/٨٤ و لە پلەی یەکەمدا بووە و لە سەوڵاوا ٥/٧٠ و لە دوایین پلەدا بووە. هەروەها لە شاری سنه لە رووی خوێندەوارییەوە، پیاوان به رێژەی ١/٩٠ لە پلەی یەکەم و لە "شاری سنه" به رێژەی ٨/٧٧ لە دوایین پلەدا بوون. بەڵام به شێوەیێکی گشتی لە هەموو شارەکانی پارێزگای سنه رێژەی خوێندەواری لە شار و گوندەکان رووی لە بەرزبوونەوە بووە کە ئەمە خۆی دەتوانێ بنەمایێکی گونجاو بێ بۆ پەرەسەندنی فەرهەنگی. لە بواری خوێندنی باڵایشدا ئاماری پەرەسەندن و دەرچووان لە رووی چەندایەتییەوە گەشەی زۆری به خۆیەوە بینیەوە. لە ئێستادا زیاتر لە ٤٠ ناوەندی خوێندنی باڵا له پارێزگای سنەدا چالاکن کە نزیک لە ٦٠% یان لە شاری سنەدان. ئەو ناوەندانە ساڵانە دەتوانن زیاتر لە ١٩٠٠٠ خوێندکار بۆ زیاتر لە ١١٠ بوار وەربگرن. پێویسته ئەوەمان لە بەر چاو بێت که لە پرۆسەی پەرەپێدانی دەرفەتەکانی خوێندنی باڵادا، بوار و تایبەتمەندییه سەرەکییەکانی پارێزگاکە بە شێوەیێکی ئەوتۆ لە بەر چاو نەگیراون و کەمتر لە نیوەی دەرفەتەکانی خوێندن، پێوەندییان به بوار و کار و کەسابەتی ناوخۆی پارێزگاکەوە هەیە. بە لە بەرچاوگرتنی ئەوەی کە زیاتر لە ٦٠% خوێندکارانی ناوەندەکانی خوێندنی باڵای "پارێزگای سنە" خەڵکی ناوچەکەن، دوای دەرچوونیان به هۆی ئەوەی لە چوارچێوەی ئابوریی پارێزگاکەدا هەڵی کاریان بۆ ناڕەخسێت، کۆچ دەکەن و دەچنە دەرەوەی پارێزگاکەی خۆیان.

"مۆسیقا"

پەرەسەندنی بەرهەمهێنانی ئامێرەکانی مۆسیقا لە "پارێزگای سنە" و بەرەوپێشچوونی پیشەسازی دار به هۆی بوونی داری چاک له دارستانەکانیدا، هەروەها بوونی بەهرەیێکی زۆر لە بواری فێرکردن و فێربوونی مۆسیقا، بوونەتە هۆی ئەوەی که "پارێزگای سنه" ببێتە یەکێک لە ناوچەکانی بەرهەمهێنەری ئامێری مۆسیقا و بە تایبەت ئامێری مۆسیقای نەریتی، وەکوو دەف، دیوان، تار، سێ‌تار، ڤییۆلۆن، قانون و سەنتوور. ئێستا "شاری سنه" ناوەندی سەرەکی بەرهەمهێنانی ئامێری مۆسیقای کوردییە و لەو رووەوە زۆر به ناوبانگه. ئەو ئامێرانەی لە مۆسیقای کوردیدا زۆر بە کار دەهێندرێن، بریتین له؛ دەف، نەی، زۆڕنا، باڵەبان، دەهۆڵ، تەپڵ، تەموورە، سەنتوور و کەمانچه. مۆسیقا وەک بەشێک له ژیانی رۆژانەی دانیشتووانی پارێزگای سنه، له بۆنە ئایینییەکان، زەماوەند، ئاهەنگه نەریتی و نەتەوەییەکان، ئاهەنگەکانی سوپاسگوزاری، پرسه، شەڕ و بۆنەی هاوشێوەی دیکەدا ئامادەیی هەبووە. مۆسیقای کوردی یەکێک لە دەوڵەمەندترین مۆسیقاکانە کە بابەتە سەرەکییەکانی بریتین لە نۆستالۆژیا، خۆڕاگری و بەرگری، ژن، سرووشت، ناسنامه، خوشەویستی نیشتمان، دنیا پەرێزی، ملدان به چارەنووس، نەریت، سۆزداری، واتای حەماسی و مێژوویی، مردن و ژیان، ناڕەزایەتی دەربڕین، گەرم و گوڕبوونی عەشق و دڵداری، پەژارە و کورد و کوردستان.  مۆسیقای کوردی لە رووی جۆرەوە دابەش بووە به سەر بەیت یا بالۆره، لاوک، سیاچەمانە، حەیران، هۆره، موور، چەمەری و چەپڵه کە هەر کام لەوانە شێواز و مێژووی تایبەت به خۆیان هەیە و لە ناوچەی جۆراوجۆر گەشەیان کردووە.

بەشێوەیێکی گشتی مۆسیقا یەکێک لەو هونەرانەیە کە هەڵسەنگاندنی کارێکی جۆرییە و رەنگە هەر لە بنەمادا نەتوانرێ هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت. لە "پارێزگای سنه" ئاماری ئەلبومە بڵاو کراوەکانی مۆسیقا یا پەرەسەندنی گشتگیری مۆسیقا دەست ناکەوێت. تەنیا ئاماری ئەو شانۆ و کۆنسێرتانە لە بەر دەستە کە ساڵی (١٣٩٥.ه – ٢٠١٦.ز) لە هۆڵەکانی سەر بە بەڕێوەبەرایەتی رۆشنبیری پێشکەش کراون و بریتییه؛ لە ٧٤٢ چالاکی. هەروەها به هۆی ئەوەی کە مۆسیقای کوردی به شێوەیێکی جدی کۆ نەکراوەتەوە، پێوەرێک لە ئارادا نییە مۆسیقای لە نامۆسیقا پێ جیا بکرێتەوە. وەک "ماکس وێبێر" دەڵێت "ئەم مۆسیقایە هێشتا به تەواوەتی نەبووەتە عەقڵانی". واتە گۆرانی و چڕدراوە جۆراوجۆر و پەرتەوازەکانی ناوچە جیاجیاکانی کوردستان هێشتا نەکراون به نۆت و چڕینیان دڵخوازانەیە. هەر چەند گۆرانیبێژه خاوەن شێوازەکانی وەکوو عەلی مەردان، تاهیر تۆفیق و حەسەن زیرەک لە رابردوودا و مەزهەر خالقی، عەباس کەمەندی و گرووپی کامکارەکان بەمدواییە، هەوڵیان داوە گۆرانییە کوردییەکان لە مەقامی تایبەت بۆ خۆیاندا رێک بخەن و لە چوارچێوەی مۆسیقایێکی پێناسەکراودا پێشکەشیان بکەن، بەڵام هێشتا وەکوو پێویست نییە، چونکه لە راستیدا بەشێکی بەرچاوی مۆسیقای کوردی به سرووشتی خۆی، بە نۆت ناکرێت، بە تایبەت سیاچەمانه، حەیران و هۆرە، کە بە بێ ژەنینی هیچ مۆسیقایێک و تەنیا به زیر و بەمی درێژکراوەی دەنگی گۆرانیبێژەکان پێشکەش دەکرێن. دەکرێ ئەم بابەتە وەک کۆسپێک لە بەردەم پێگەیشتنی مۆسیقای کوردیدا ببینرێت، دەیشکرێ وەک جۆرێکی جیاوازی مۆسیقا ببینرێت و هۆگر پەیدا بکات.

بە پێی ئەو خوێندنەوەی بۆ بوارە جۆراوجۆرەکانی فەرهەنگ لە "پارێزگای سنه" کردمان، ئێستا دەتوانین وێنایێکی گشتی لە پەرەسەندنی فەرهەنگی لەو پارێزگایه بە دەستەوە بدین. بە کورتی دەتوانین بڵێین؛ سەرباری بوونی توانایێکی بەرزی فەرهەنگی لە "پارێزگای سنه"، پەرەسەندنی فەرهەنگی لەو پارێزگایه رووینەداوە. هەر چەند لە بواری تایبەتی وەکوو سینەما، پارێزگای سنە بەراورد به پارێزگاکانی دیکە، لە دۆخێکی باشتردایه، بەڵام ئەم بەراوردکردنە خۆی بنەمایێکی راستی نییە. لەم حاڵەتانەدا پێویستە هەر ناوچەیێک لە سەر بنەمای دەرفەتە فەرهەنگییە تایبەتەکانی خۆی هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت. لەم رووەوە، بوونی دەرفەتی گەورە بۆ گەشە کردن و پەرەسەندنی بواری فەرهەنگی وەکوو سینەما لە پارێزگای سنە، هاوکاری، بودجه، ئامراز و ئازادی زیاتری پێویستە بۆ ئەوەی بێتە دی. لەم خشتەیەدا کۆبەندی گرنگترین ئێندێکسه فەرهەنگییەکانی پارێزگای سنه لە سەر بنەمای داتاکانی دوایین ئاماری ساڵی (١٣٩٥. ه – ٢٠١٦ . ز)  دەبینین.


بڕوانە کڵێشەی (1)


"ئەنجام"

قسەکردن لە بارەی فەرهەنگ و پەرەسەندنی فەرهەنگی به هۆی ئەوەی واتاکانی فەرهەنگ دونیایین، پێویستی به پرسیار دروستکردنه لە سەر روانینه میتافۆرییەکان بۆ هونەر و فەرهەنگ، هەروەها پێویستی بەوەیە ئەم گریمانه بنەڕەتییە وەربگیرێت که بواری فەرهەنگ و هونەر وەکوو بەرهەمەکان و سیمبۆلەکانی دیکەی ژیانی کۆمەڵایەتی، نەک هەر (ئاسمانی) و ( بان مرۆیی) و بابەتی لەو شێوەیە نین، بگره زۆر دونیایی و مرۆیین و بە گشتی ئەو یاسا و رێسایانه جێبەجێ دەکەن که بەرهەمی مێژوو و سیستەمی کۆمەڵایەتین. کوردستان لە رووی فەرهەنگییەوە وەک بوونێکی جیاواز له ناوەندی "ئێران" گوزارشتی لێ دەکرێ و تەنیا به لە بەر چاوگرتنی ئەم بابەتە و رەگە مێژووییەکانی دەتوانرێ پرسەکە روون بکرێتەوە. لە رووی مێژووییەوە، لە سەردەمی پەهلەوی یەکەمدا و لە دۆخێکدا کە دۆخی فرەیی ناسنامەیه، پەروەردەی گشتی مۆدێرن و میکانیزمەکانی جێبەجێکردنی دیسپلین و به یەکڕەنگکردنی کۆمەڵگا بابەتی نەتەوەیی ئێرانیی‌یان ساز کرد. گوتاری ناسیونالیزمی دەسەڵاتخوازی "ئاریا میهری" که لە کۆتاییەکانی سەردەمی قاجاردا لە سەروبەندی دروستبووندا بوو، به گەورە کردنەوەی ترس له داڕمان، دەرفەتی تەشەنه کردنه ناو ئۆبجێکتەکانی دەسەڵاتی رەخساند و ئەو پرۆسەیە لە سیستەمی پەروەردەدا به پێڕەوکردنی سیاسەتی بە یەکڕەنگردنی مێشکەکان لە رێگەی وانەکانی خوێندن و بە یەکڕەنگکردنی جەستەکان لە رێگەی سەپاندنی دیسپلین جێبەجێ کرا. کوردستان یەکێک لەو پێکهاتە کۆمەڵایەتییانە بوو کە ئەو چوارچێوەی ناسنامه و چوارچێوەی نەتەوەییەی وەرنەگرت و کاردانەوەی بەرامبەر نواند. بەو شێوەیه (پەرسەندنی ناسیۆنالیزم خەرەوە) لە پێناو پینەکردنی ئەفسانەیی دواکەوتوویی و گیرۆدەیی نەتەوەخوازیی ئێرانی، بوو به پایەی سەرەکی پرۆژەی نوێخوازی و ناسنامە سازی لە سەردەمی پەهلەویدا. ئەمە لەگەڵ دروستکردنی دەوڵەتی رەهای مۆدێرن لە سەردەمی پەهلەوی یەکەمدا، دەرفەتیان بۆ پێکهاتنی گوتاری ناسیۆنالیزمی تایبەتمەندخواز لە ناو کوردانی ئێراندا رەخساند.

لەو رووەوە که زمانی ده‌ربڕینی ئەو جۆره خۆڕاگرییە لە بەرامبەر نەتەوەسازی ئێرانیدا، زمانێکی فەرهەنگی بوو، فەرهەنگ لە کوردستان لە حالەتی بێکاریگەریبوون دەرباز بوو و، بوو به بابەتێکی سیاسی. ئەوە سەرەتایێک بوو بۆ بوونی فەرهەنگ و بابەتی پەرەسەندنی فەرهەنگی به پرسێکی سیاسی. بەو شێوەیە فەرهەنگ لە کوردستان لە ژێر کاریگەری پێناسە ستاندەرەکان و پێوەر و هەڵسەنگاندنە ناخۆجێیەکاندا، دینامیکی تایبەتی خۆی لە دەستدا. کەرەستە و ژێرخان و ئامرازەکانی پەرەسەندنی فەرهەنگی لە ناوەندی "ئێران" چڕکرانەوە و کوردستان لە پەرەسەندنی فەرهەنگیی بەربەش نەبوو. بە شێوەیێکی گشتی و به پێی ئەو توێژینەوانەی لە بارەی کۆسپەکانی بەردەم پەرەسەندنی فەرهەنگی لە ئێران کراون، هۆکارگەلی وەکوو خەساری ناسنامەیی و فەرهەنگی، نەبوونی رۆحی تاکگەرایی، لە ئارادا نەبوونی هەلومەرجی فرەیی بیر و فەرهەنگ و لاوازبوونی سامانی عەقڵی و فەرهەنگی، کۆسپە سەرەکییەکانی بەردەم بەدیهاتنی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگین. پێدەچێت ئەو کۆسپانە بە پێی پێکهاتە و مێژووی هەر ناوچەیێک لە ئێراندا جیاواز بن. لەو نێوەندەیشدا کوردستان یەکێک لەو ناوچانەیە کە لە رووی پەرەسەندنەوە تایبەتمەندی خۆی هەیە. هەر بۆیە پێویستە بە شێوەیێکی وردتر لە بارەیەوە هەڵسەنگاندن بکرێت. ئەگەر تیۆرەکانی پەرەسەندنی فەرهەنگی و شێوازه دیموکراتییەکانی پێکهاتنی فەرهەنگ بۆ هەڵسەنگاندنی پەرەسەندنی فەرهەنگی بکەینە بنەما، ئەو کات دەتوانین فاکتەرە سەرەکییەکانی پێکهێنەری پەرەسەندنی فەرهەنگی دەستنیشان بکەین و بۆ دیاریکردنی ئاستی پەرەسەندنی فەرهەنگی سوودیان لێ ببینین. لە سەر بنەمای ئەوەیش دەتوانین کە بەربەشبوونی فەرهەنگی، تازەگەری فەرهەنگی، رەفتاری فەرهەنگی، بەشداری فەرهەنگی، لە خۆ گرتنی فەرهەنگی، یەک کەوتنی فەرهەنگی، بیرکردنەوەی فەرهەنگی و پێکهێنەرە فەرهەنگییەکانی پەرەسەندنی فەرهەنگی پێشنیار بکەین. بە پێی ئێندێکس و هەڵسەنگاندنە زانستییەکانی ئەم بوارە، دۆخی ئێندێکسه فەرهەنگییەکان و به گشتی دۆخی پەرەسەندنی فەرهەنگی لە ئێران باش نییە. هەندێک لە هۆکارەکانی ئەم پەرەنەسەندنەیش بریتین لە؛ فەرهەنگی تاکڕەویی، نەریتخوازی، فەرهەنگی بەرهەمهاتوو لە سیستەمی ناهاوسەنگ و ناڕێکی کۆمەڵگەی ئێرانی.

بە لێکدانەوەی ئامارەکان و بەراوردکردنیان لەگەڵ ستاندەرە پێناسەکراوەکان و تەنانەت بە پێی پێوەری گشتی وڵاتی ئێران، دەرکەوت کە پەرەسەندنی فەرهەنگی لە "پارێزگای سنە" به لە بەرچاوگرتنی دەرفەتی باڵای فەرهەنگی تیایدا، رووینەداوە. دەتوانین ئەو ئەنجامه بخەینە روو کە پەرەسەندنی فەرهەنگی ئەو پارێزگایە به شێوەی راستەوخۆ بەستراوەتەوە به مێژوو و پێوەندییەکانی دەسەڵاتەوە. واته سیاسەتی ناوه‌ندخوازی لە ئێران، هەر لە سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی مۆدێرنەوە تا ئێستا، پەراوێزخستنی فەرهەنگە جۆراوجۆرەکانی گەلان و شێوازە جیاجیاکانی ژیانیان لێ کەوتووەتەوە. هەر ئەو پەراوێز خستنەیش بووەتە هۆی نوێنەبوونەوەی فەرهەنگی لە "پارێزگای سنە". لەم نووسینەدا فەرهەنگ به پێی پێناسەی خەڵکناسانه یا به واتای فەرهەنگی رەسەن و دەست بۆ نەبراو یا به پێی پێناسەکانی پێش سەردەمی مۆدێرن لە بەر چاو نەگیراوە. لە راستیدا لێرەدا مەبەست فەرهەنگێکی داینامیکه که مرۆڤەکان به پێی واقیعی حاڵی خۆیان و به پێی ئاستی گەشەکردنی کۆمەڵایەتی و تەکنۆلۆژیی لە دەوری کۆمەڵێک هێما کۆ دەکاتەوە کە بەردەوام لە ژیانی کۆمەڵایەتی و لە رەوتی مێژوودا دەگۆڕدرێن و بە پێی پێداویستی نوێ وەڵامدەرەوە دەبن. بەم پێیه دەتوانین بڵێین که جێبەجێکردنی سیاسەتی فرەیی فەرهەنگی لە لایەن دەوڵەتەوە ئەگەر ڕێی پێ بدرێ و ڕێی بۆ خۆش بكرێ، خۆی رێخۆشکەر دەبێ بۆ چوون بەرەو پەرەسەندنی فەرهەنگی لە "پارێزگای سنه". لە راستیدا ئەم جۆرە لە پەرەسەندن پێویستی به بەشداریکردنی گشتی و پێکهێنانی ژێرخانی پەرەسەندنی فەرهەنگییه. بە شێوەیێکی گشتی (بەشداریکردن) یەکێک لە سەرەکیترین واتاکانی پرسی پەرەسەندنە. واته بەشداریکردن له پەرەسەندنی ئابووری، پەرەسەندنی سیاسی و سەرمایەی کۆمەڵایەتی و هتد. بەڵام گرنگ ئەوەیە کە هەموو ئەمانە لە چوارچێوەیێکی فەرهەنگییدا بەدی دێن و بەبێ پەرەسەندنی فەرهەنگی ناکرێت هیوامان به هاتنە ئارای رەوتێکی خوازراوی پەرەسەندنی هەمەلایەنە بێت. 

زۆربەی ئاراستە کۆمەڵناسییەکان لە روانینیاندا بۆ پەرەسەندن، ساب سیستەمی فەرهەنگی و کاریگەرییەکانی لە سەر ساب سیستەمی کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووریی به گرنگترین هۆکاری گەیشتن به پەرەسەندنی فەرهەنگی دادەنێن. بەم پێیه دەتوانین بڵێین رێخۆشکەر بۆ پەرەسەندنی هەمەلایەنە لە کوردستان، بەدیهاتنی خوازراوی پەرەسەندنی فەرهەنگییه، به جۆرێک که رێگا بۆ هاتنەدی جۆرەکانی دیکەی پەرەسەندن و ئێندێکسه نافەرهەنگییەکانی پەرەسەندنیش خۆش بکات. کەواتە دەکرێ به جەختکردنەوە لە سەر رۆڵی حکومەت و پێکهاتەی دەسەڵات و رۆڵی ئایدۆلۆژیا لە پشتگیریکردنی سوود وەرگرتن لە دەرفەتە نەتەوەیی و خۆجێییەکان و به جەختکردنەوە لە سەر ئەوەی کە بەشداریپێکردن مەرجی سەرەکی پەرەسەندنە، داڕشتنی سیاسەت و پلاندانانی فەرهەنگی لە پێناو بەشداریپێکردنی نەتەوەکان و دەسته‌بژێرەکانیان، هەروەها بەرزکردنەوەی ئاستی ئێندێکسەکانی پەرەسەندنی فەرهەنگی و سوود وەرگرتن لە توانای میدیا و پیشەسازی فەرهەنگی لە لایەن دامەزراوەکانەوە، لەگەڵ دوورکەوتنەوە لە پرۆسە زیانبەخشەکانی وەکوو هەڵاواردن و ناوەندخوازی، رێگە بۆ باشبوونی ئێندێکسەکانی کوالێتی ژیان، بەرزکردنەوەی ئاستی سەرمایه‌گوزاری و پەرەسەندنی پارێزگای کوردستان خۆش بکەن. پێویسته دوای ئەوەی ئێندێکسە رێخۆشکەرەکانی پەرەسەندنی فەرهەنگی، وەکوو ژمارەی سینەماکان و فرهەنگسەرا نوێکان و رووبەری زۆری کتێبخانەکان، خوێندنگە و زانکۆ نوێکان و دۆخی گەشەکردنی فەرهەنگی خۆجێی دابین کرا و سنووردارکردنیان لە سەر نەما، کاروباری فەرهەنگ و پەرەسەندنی فەرهەنگی به بێ هیچ دەستوەردانێک، بدرێته دەست خەڵکی بواری فەرهەنگ و رێکخراوە مەدەنییەکان و، بواری فەرهەنگ لە کوردستان به پێی هەڵسەنگاندن و سەرچەشنەکانی خودی جیهانی فەرهەنگ و هونەر بەڕێوە ببرێت. پێشمەرجی ئەمەیش هاتنە ئارای روانینی ناسیاسی و نائەمنییە بۆ وتەزای فەرهەنگ لە پارێزگای سنه و لە لایەن داڕێژەرانی سیاسەتی فەرهەنگی ئێرانەوە. ئامانج لەمەیش تەنیا بەرزکردنەوەی ئامار و ژمارە و گەمە پێکردنیان نییە، ئامانج یارمەتیدانی پرۆسەی بەرهەمهێنانی مرۆڤێکی جۆریی بەتوانا و بەرپرسیاره لە بەرامبەر مێژوو و فەرهەنگ و کۆمەڵگەدا. تاوەکوو لە رێگەی کرداری مرۆڤانەی خۆیەوە لە چوارچێوەی مێژوودا و به پەڕینەوە له سەرچەشنه کۆنەکانی زاڵبوو بە سەر کۆمەڵگەدا بتوانێ بەرەو پەرەسەندنی هەمەلایە بڕوات.

سەرچاوە: زەمانه 

نووسینی: کەژاڵ

وەرگێرانی لە فارسییەوە: شهرام کوردستانی

   


ئه‌م بابه‌ته 178 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر