ڕۆشنبیریی سیاسی (3)

بۆ یەكەمجار زاراوەی ڕۆشنبیریی سیاسی لە وتارەكەی بیرمەندی ئەمریكی (گابریل ئەلمۆند/ Gabriel Almond) لە ژێر ناونیشانی (سیستەمە سیاسییە بەراوردكارەكان) بەكارهاتووە.
PM:06:56:21/08/2021
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


سەروەر حەمە ئەحمەد
مامۆستای زانكۆ


بۆ یەكەمجار زاراوەی ڕۆشنبیریی سیاسی لە وتارەكەی بیرمەندی ئەمریكی (گابریل ئەلمۆند/ Gabriel Almond) لە ژێر ناونیشانی (سیستەمە سیاسییە بەراوردكارەكان) بەكارهاتووە، كەلە ساڵی 1956دا بڵاوكراوەتەوە، پاشان بە شێوەیەكی سەرنج ڕاكێش تەشەنەی كردووە‌و باسی لێوەكراوە. بێگومان یەكێك لە گرفتەكانی زاستی سیاسی؛ پێناسەكردنی زاراوەكانی نێو ئەم زانستەیە، لەبەرئەوەی ڕێككەوتنێك لە نێوان ئەو بیرمەند ‌و زانایانەی كە سەرقاڵن لەم زانست ‌و بوارەدا نیە. بۆیە دەبینین؛ زاراوەی ڕۆشنبیریی سیاسیش لەم گرفتە بە دوورنیە، چونكە لەلایەك ڕێككەوتنێك لەسەر پێناسە‌و مانای چەمكی ڕۆشنبیریی نیە، لەلایەن زانایانی ئەنپرۆپۆلۆجیا‌ و كۆمەڵناسەكان‌ و  لەبەر تازەیی زاراوەی چەمكی ڕۆشنبیریی سیاسی لە زانستی سیاسەتدا لەلایەكی ترەوە. بەڵام هەرچۆنێك بێت ڕۆشنبیریی سیاسی بەشێكە لە ڕۆشنبیریی گشتی كۆمەڵگە‌ و یەكێكە لە ئامرازە سەرەكیەكانی كار‌ و چالاكی سیاسی ‌و، پێوەرێكە بۆ پێگەیاندنی سیاسی ‌و گاریگەری دەبێ‌ لەسەر پلەی بەشداری سیاسی هاوڵاتیان لە دەوڵەت ‌و كۆمەڵ ‌و پارت ‌و ڕیكخراو ‌و یەكە جۆربەجۆرەكان دا. دەبینین؛ چەندین پێناسەی جۆراوجۆر‌ و جیاواز بۆ چەمكی ڕۆشنبیریی سیاسی كراوە لەلایەن زانایان ‌و بیرمەندانەوە، لەوانە؛ 

(گابریل ئەلمۆند/ Gabriel A. Almond) بیرمەندی سیاسی گەورەی ئەمریكی بەم شێوەیە پێناسەی ڕۆشنبیریی سیاسی دەكات‌ و دەڵێت؛ ڕۆشنبیریی سیاسی بریتییە لە دابەشكردنێكی تایبەت بە ڕێنماییە سیاسی ‌و بەهایی ‌و هەستی‌ و زانیاری ‌و بەهرەكان، كە كاریگەری لە ڕەوشتی تاكەكان دەكات. هەروەها ڕۆشنبیریی نەتەوەی سیاسیش كاریگەرە لەسەر ڕەوشتی هاوڵاتیان ‌و سەركردەكان لە ڕیگەی سیستەمی سیاسییەوە.

"ئەلمۆند" ڕۆشنبیریی سیاسی بە جۆرێك باس لێوەدەكات كە پەیوەندی بە بەها دیموكراسییەكانەوە هەیە ‌و ڕۆڵی بەرچاوی هەیە لە فەراهەمكردنی دیموكراسیدا، پێی ‌وایە گرنگی‌ و ماهیەتی ڕۆشنبیریی سیاسی لە دەوڵەتێكەوە بۆ دەوڵەتێكی دیكە جیاوازە، چونكە لایەنی مۆراڵی ‌و كۆمەڵایەتی ‌و ئابووری ‌و ئاینی جۆراوجۆر هەیە لە نێوان دەوڵەتەكاندا، كە ئەستەمە ڕۆشنبیرییەكی سیاسی گشتی ‌وەك یەك هەبێ‌، لە هەریەك لە دەوڵەتانی خاوەن شارستانی ‌و ئەو دەوڵەتانەی كە ئاستێكی نزمتریان لە ژیانی مەدەنیەت هەیە.

(لوشیان بای/ Lucian Bay) لە بارەی ڕۆشنبیریی سیاسییەوە دەڵێت؛ ڕۆشنبیریی سیاسی كۆمەڵێك بیرو باوەڕ ‌و هەستە، سیستەمێك ‌و مانایەك دەبەخشێتە پرۆسەی سیاسی، ئەو ڕێسا جێگیرانە دێنێتە ئاراوە كە حوكم دەكات بەسەر هەڵسوكەوتی تاكەكان لەناو سیستەمی سیاسیدا. ‌واتە؛ ڕۆشنبیریی سیاسی بەپێی ئەم بۆ چوونە ئەو پێوەر ‌و نموونە سیاسییانە دەگرێتەوە كە ئەندامانی كۆمەڵێكی سیاسی پێوەی پابەندن.

واتە؛ كرۆكی ڕۆشنبیریی سیاسی لە بەهاو ‌و ئاراستە ‌و ڕفتار‌و زانیارییە سیاسییەكانی تاكەكانی نێو كۆمەڵگە سەرچاوە دەگرێ‌، بەمەش ڕۆشنبیریی سیاسی گوزارشت دەكات لە توخمە مەعنەوییەكان. هەروەها (موریس دوڤرجیە/ Maurice Duverger) بیرمەندی گەورەی فەرەنسی لە بارەی ڕۆشنبیریی سیاسییەوە دەڵێت؛ ڕۆشنبیریی سیاسی بە شێوەیەكی گشتی لایەنی سیاسی ڕۆشنبیرییە، بەو شێوەی كە خۆی كۆمەڵە ڕێكخستنێكی ڕۆشنبیرییە. (جەیمس ئەندرسۆن/ James Anderson) بەم چەشنە پێناسەی ڕۆشنبیریی سیاسی دەكات‌ و دەڵێت؛ ڕۆشنبیریی سیاسی بریتییە لەو بەشەی ڕۆشنبیریی كۆمەڵگە، كە ئەو بەها ‌و داب ‌و نەریتانە لە خۆدەگرێت كە پەیوەستە بەوەی حكومەت چۆن كارەكانی بكات، لەگەڵ ئەوەشدا، سرووشتی پەیوەندی نێوان هاوڵاتی ‌و حكومەت ڕووندەكاتەوە. (فیلب برو/ Philip Pro) بیرمەندی ئەمریكی ڕۆشنبیریی سیاسی بەم شێوەیە دەناسێنێ‌؛ ڕۆشنبیریی سیاسی كۆمەڵێك زانیاری‌ و بیر‌وباوەڕە كە ڕێگە بە تاك دەدات كە مانایەك بەو ئەزموونە ڕۆتینیە ببەخشێت كە پەیوەندی بەو دەسەڵاتەوە هەیە كە حوكمڕانیان دەكات، هەروەها ڕێگا بە گرووپەكان دەدا ‌وەك مەرجەعێك بۆ ناساندنی ناسنامەیان بەكاریبهێنن ‌و، ‌وەك سەرچاوەیەك ناوی بنێنن ڕۆشنبیریی سیاسی.

ڕۆشنبیریی سیاسی لقێكی ڕۆشنبیرییە ‌و بە شێكە لە ڕۆشنبیریی گشتی كۆمەڵگە، كاریگەری لەسەر كۆمەڵگە هەیە، كاریگەری ئەویشی لەسەر دەبێت، بەڵام ناتوانێت لە دەرەوەی چوارچێوەی گشتی كۆمەڵگە بێت، ‌واتە؛ ڕۆشنبیریی سیاسی لە دەوری ئەو بەها ‌و بڕوایانە دەسوڕێتەوە كەلە كۆمەڵگەدا باڵادەستن ‌و كاریگەرییان لەسەر ئەندامەكانی هەیە، جا چ حوكمڕانبن یان حوكمڕانیكراو. ڕۆشنبیریی سیاسی لە هەر كۆمەڵگەیەكدا بەوە جیادەكرێتەوە كەلە گۆڕاندایە ‌و بەڕەهای جێگیرنیە، لێرەشدا قەبارە ‌و ڕادەی گۆڕانەكەی گرێدراوی چەند هۆكارێكە كە لە كۆمەڵگەدا بوونیان هەیە. ڕۆشنبیریی سیاسی لە كۆمەڵگەیەكە‌وە بۆ ئەوی دیكە جیاوازە‌و دەگۆڕێت، هەروەها لە تاكێكەوە بۆ تاكێكی تر جیاوازە، ئەو جیاوازیەش؛ هۆكار گەلێكی جۆراو جۆر دەیسەپێنن ‌وەك (بنەچە ‌و ڕەگەز ‌و شوینی نیشتەجێ بوون ‌و پیشە ‌و ئاستی خوێندن ‌و باری ئابووری ‌و سیاسی‌ و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە ... هتد). دەكرێ وێنای ڕۆشنبیریی سیاسی بكەین وەك ژینگەیەك یان كەشێكی سایكۆلۆژی ‌و بەهایی، كە سیستەمی سیاسی لەناویدا كاردەكات ‌و هەموو ڕێچكە سیاسیە جیاوزەكان دەگرێتە خۆی، كە بەها و بیروباوەڕ ‌و دابونەریتە كۆمەڵایەتیەكان لەم ژینگەیەدا كار لە سیستەمی سیاسی دەكەن ‌و لەژێر كاریگەری ئەواندا جوڵەی ئاسایی خۆیان دەكەن.

"ڕەهەند و جۆری ڕۆشنبیریی سیاسی"

بەشێوەیەكی گشتی دەتوانین سێ‌ جۆر لە ڕەهەندی ڕۆشنبیریی سیاسی دەست نیشان ‌و باس لێوە بكەین كە بریتین لەم ڕەهەندانەی خوارەوە.

یەكەم؛ ڕەهەندی مەعریفی، مەبەست لەم جۆرە ڕەهەندە مەودای ئەو زانیارییانەیە كە تاك دەربارەی پرسە سیاسیەكان هەیەتی. تیاییدا ڕۆشنبیریی سیاسی كۆمەڵێك زانیاری لەخۆ دەگرێت دەربارەی سیستەمی سیاسی، كۆمەڵێ‌ مەعریفەی هەیە لەم ڕووەوە، لە هەمانكاتیشدا هەر تاكێك نەخشەی زانیاری ‌ورد ‌و جیاوازی هەیە بۆ دیاردە ‌و ڕووداوە سیاسییەكان، كە ئەو زانیاریانە دەزگاكانی سیاسەتی لە ناو ‌وڵات پێ پێناسە دەكرێ‌، ‌تاكەكان بە زانیاری جیاوازەوە دەپرسن؛ دامەزراوە سیاسیەكانی ‌وڵاتەكەی چین ‌و كامانەن، كێن ئەو كەسانەی كە دەسەڵاتی ڕاستەقینەیان لایە و ڕۆڵ دەگێڕن، چۆنییەتی پۆلێنكردنی حیزبە سیاسیەكان ‌و ئاراستە سیاسییە جیاوازەكان ... هتد. كەواتە؛ ڕەهەندی مەعریفی سەرجەم ئەو زانیارییانە دەگرێتەوە كە لای تاك كۆبۆتەوە بۆ ناسینی دیاردە سیاسییە جۆربەجۆرەكانی كۆمەڵگەكەی، كە ئەوەش ڕۆشنبیرییەكی سیاسی لای ئەو تاكە بنیات دەنێ‌.

دووەم؛ ڕەهەندی سۆزگەرایی،  هەرچەندە ئەم ڕەهەندە لە چاو ڕەهەندی مه‌عریفی كەمتر ڕوونە، بەڵام گرنگی لەو كەمتر نیە بۆ دیاریكردنی هەڵوێستی سیاسی، كەتیایدا یان هەستێكی عاتیفی سەرسام بوون بە سیستەمی سیاسی دێتەدی، یان ڕق لێبوون ‌و ڕەتكردنەوە‌ و بەهەند ‌وەرنەگرتنی كاروباری دامەزراوەكان ‌و ڕووداو ‌و دیاردە سیاسییەكان دێتە پێش لەسەر بنەمای سۆز‌ و هەستی تاك بەرانبەر دامەزراوە سیاسیەكان. بۆ نموونە؛ گومان لەوەدا نیە كە‌وا زۆربەی تاكەكانی كۆمەڵگە سەیری تەلەفزیۆن دەكەن ‌و گوێ‌ لە ڕادیۆ دەگرن‌ و ڕۆژنامە دەخوێننەوە و سۆشیال میدیا بەکاردەهێنن، ئەو شتانەی كە لەو كەناڵانەوە پێیاندەگات كاریگەری لە سەریان دەبێت، بەڵام ئەم كاریگەرییە ناگاتە ئاستی ئەو گاریگەرییەی كە سەركردەی سیاسی نەتەوەی كاریزمی هەیەتی، لەبەرئەوەی هاوڵاتیان بە شێوەیەكی سۆزداری پێوەی بەستراونەتەوە.

سێیەم؛ ڕەهەندی هەڵسەنگاندن، ئەم ڕەهەندە بڕیارە گرنگەكان لە خۆ دەگرێ‌ لەبارەی دیاردە سیاسییەكان، كە هەر تاكێك ژیانی سیاسی هەڵدەسەنگێنێ‌ لەسەر بنەمای كۆمەڵێ‌ بنەمای لێكدراو زنجیرەیی، كە دواجار بڕیاردەدات بە قبووڵكردن ‌و بڕوا پێ بوون، یان ڕەتكردنەوە و بڕوا پێ نەبوون، كە بەگشتی توخمەكانی ڕەهەندی هەڵسەنگاندن پێكدێت لە بەها‌ و بیروباوەڕ ‌و پره‌نسیپ ‌و نموونە باڵاكان ‌و ئەو ئایدۆلۆژیایانەی كە كاریگەری نابێت لەسەر ڕه‌فتاری سیاسی.

هەرچی پەیوەستە بە جۆرەكانی ڕۆشنبیریی سیاسی، ئەوا هەر دوو بیرمەندی گەورەی ئه‌مریكی (گابریل ئه‌لمۆند/Gabriel Almond) و (سدنی فیربا/Sidney Verba) سێ‌ جۆر لە رۆشنبیری سیاسی دەستنیشان دەكەن بەم شێوەیە؛ 

یەكەم؛ ڕۆشنبیریی سیاسی سەرەتایی. ئەم جۆرە ڕۆشنبیرییە لەو كۆمەڵگە سەرەتایانەدا بوونیان هەیە كە گەشە كردنیان لاواز ‌و كەمە، تیایدا ئاراستە ‌و ڕۆڵی هاوڵاتیان بەرانبەر پرسە سیاسیەكان زۆر كەمە ‌و لە ئاستێكی نزم دایە. خەڵكی شتێكی ئەو تۆ كە شیاوی سەرنج‌ و ئاماژە پێكردن بێ نازانن دەربارەی ئامانج ‌و مەبەستە سیاسیەكان، كە لە ژیانی سیاسی دا هەیە، ناتوانن هیچ حوكمێكی دروست بدەن لە بارەیانەوە‌ و هیچ كاریگەرییان لەسەر كۆی سیستەمی سیاسی ‌و بەڕێوەبردنی كار ‌و چالاكیەكانی نیە. خەڵكی لەم جۆرە ڕۆشنبیرییەدا كە لە كۆمەڵگە خێڵەكی ‌و سەرەتایەكاندا هەیە، یان لەو كۆمەڵگە نوێیانەی كە پرۆسەی "تەواوكاری/ التكامل"ـیان تەواو نەكردووە، یان لەو دەوڵەتانەشدا كەلە قۆناغی سەرەتایی بونیادنانی سیاسی دان‌ و ناتوانن لەگەڵ سیاسەتی گشتیدابن‌ و دەورێكی چالاكیان هەبێ‌، بەمانایەكی تر ئەم جۆرە ڕۆشنبیرییە ناوچەییە‌ و ڕۆشنبیرییەكی نیشتمانی نیە.

دووەم؛ ڕۆشنبیریی سیاسی پاشكۆیەتی. ئەم جۆرە ڕۆشنبیرییەش ناتوانێ‌ بە تەواوەتی ڕۆشنبیرییەكی نیشتمانی بونیاد بنێت، بەڵام هاوڵاتی تیایدا هۆشمەند دەبێت بە سیستەمی سیاسی ‌و ئەو كارانەی كە دەیكات، جاری ‌وا هەیە تاك كەیفی پێی دەبێ‌ یان ڕقی لێدەبێتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا هەستێكی لاواز ‌و سادەیە بۆ چالاكی سیاسی، لە هەمانكاتدا دامەزراوەكان ‌وەڵامیان زۆر كەمە بەرانبەر پێداویستییەكانی تاكەكان. لەلایەكی ترەوە ئەم جۆرە ڕۆشنبیرییە "ڕۆشنبیریی ملكەچ گەرایشی" پێدەگوترێ‌ بەو مانایەی كە پەیوەندی فەرمان لەسەركراوەكان بە سیستەمی سیاسییەوە پەیوەندییەكی ملكەچییە، بەم شێوەیە فەرمان لەسەركراوەكان ئاگایان لە دەسەڵاتی حكومەت دەبێت، بەڵام ناتوانن بەشداری كارا بكەن تیاییدا.

سێیەم؛ ڕۆشنبیریی سیاسی بەشداریكردن. ئەم جۆری ڕۆشنبیرییە بە پێچەوانەی هەردوو جۆری پێشترە كە باسمانكرد، هاوڵاتیان لەم جۆرە ڕۆشنبیرییەدا ‌وایدەبینن كە دەرفەتی بەشداریان لەژیانی سیاسی‌ و سیستەمی سیاسیدا زۆرە، لەبەرئەوەی هاوڵاتی لە ئاستێكی بەرزی هۆشمەند ‌و هۆشیاریدایە، بەرانبەر كار‌و باری سیاسی،  ڕۆڵی كاریگەر دەگێڕێت ‌و كاریگەری دەبێت لەسەر سیستەمی سیاسی، دەتوانن ئەو سیستەمە بگۆڕن‌ و هەمواری بكەن لە ڕێگەی كار ‌و چالاكی جۆراوجۆر و چالاكی كاری سیاسیان، ئەمەش لە ڕێگای ئامرازە جۆربەجۆرەكانی بەشداری سیاسییەوە دەبێت، ‌وەك هەڵبژاردن‌ و خۆپیشاندان ‌و ناڕەزای دەربڕین‌ و بەشداری لە حیزبی سیاسی ‌و گرووپەكانی فشار ‌و پێكهێنانی ڕێكخراوی كۆمەڵایەتی‌ و ڕۆشنبیریی‌ و كۆمەڵگای مەدەنی ... هتد.

بە كورتی دەتوانین بڵێین؛ كە چەمكی ڕۆشنبیریی سیاسی بەشداریكردن، دەتوانێ‌ ئەوە دیاری بكات پێی دەوترێ‌ چاوەڕوانییەكانی دیموكراسیەت، ‌زانینی ئەوەی كە تا چ ئاستێك سیستەمی حوكمی سیاسی دەتوانێ‌ بە‌وەڵامدانەوە بۆ پێداویستی ‌و بەرجەستەكردنی پێداویستیەكانی تاك‌ و بەدیهێنانی بۆ ئەوانەی كەلە كۆمەڵگەیەكدان بەو سیفەتەی ئەندامی بەشدار و كارای ئەو كۆمەڵگەیەن.



ئه‌م بابه‌ته 205 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر