ڕۆشنبیری کورد و خولانەوە لە بازنەی ترادیسیۆندا (2)

هیچ ڕۆشنبیرییەک ناتوانێت هەنگاوی تازەگەریی بنێت بەبێ ئاوڕدانەوە لە کەلەپوور.
PM:03:39:04/07/2021
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


ستیڤان شەمزینانی
نووسەر


"ڕۆشنبیری کورد و کەلەپووری ڕۆشنبیریی کوردیی"

هیچ ڕۆشنبیرییەک ناتوانێت هەنگاوی تازەگەریی بنێت بەبێ ئاوڕدانەوە لە کەلەپوور. هیچ رۆشنبیرییەک ناتوانێ وێستگەکەی بەجێبهێڵێت بێ خوێندنەوە و هەڵکۆڵینی کەلەپووری رۆشنبیریی. ئەگەرچی ئێمەی کورد لەرووی کەلەپووری رۆشنبیرییەوە هەژارین، بەڵام ئاوڕدانەوە بۆ رەگوریشەی ئەو رۆشنبیرییە یەکێک لە مەرجەکانی تێپەڕاندنێتی. هەرچەندە کولتووری نووسین لەنێو کورددا کولتوورێکی تازەیە بە بەراوورد بەگەلانی تر، هەم لەبەرئەوەی گەلێکی رەوەند و دوور لەژیانی شارنشینی و شارستانی بووە، هەم بەو هۆیەی بەردەوام گەلێکی ژێردەستە و داگیرکراو بووە، تۆ سەیر بکە لەسەردەمی رێنیسانسی ئەوروپادا، ئەو کیشوەرە شەپۆل و مەوجی دەدا و رۆژانە هەزاران لاپەڕە لەفیکر و فەلسەفە بەرهەم دەهاتن، کورد چیتری لێ بەجێنەماوە جگە لە مەم و زین، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بمانەوێت یان نا، کەلەپوورێکی رۆشنبیرییمان هەیە کە زیاتر شیعر بەسەریدا زاڵە، ئەوەش بناغەکانی رۆشنبیریی ئێمەیە. 

وەک لەسەرەتاشەوە وتمان؛ شیعر هەموو وەزیفەیەکی لە ئەستۆی خۆی دانابوو، هەر لەسیاسەتەوە تا دەگاتە چاکسازیی کۆمەڵایەتی. "شیعر" تاکە زمان بوو نەوەکانی پێشووی کورد تێیبگەن و تینووێتیان پێی بشکێت، ئەمەش لەبەرئەوەی شیعر زمانی قۆناغی کشتوکاڵییە و تەنانەت هۆزە زۆر سەرەتایی و دواکەوتووەکانیش دەتوانن شیعری جوان و ئاست بەرز بێژن و بنووسن، بەڵام ناتوانن ڕۆمان بنووسن، ناتوانن لە فیکر و فەلسەفە  تێبگەن، بۆیە ئاساییە بۆ کوردێک کە تا سەرەتای سەدەی بیستەم ئاشنای ژیانی شارنشینی نەبووە، کەلەپوورە رۆشنبیرییەکەی بریتی بێت لە شیعر. ئاساییە شاعیرەکان دەستەی یەکەم و پێشڕەوی رۆشنبیرانی کورد بن. 
 
"خەزعەل ئەلماجدی" پێیوایە، هەرچەندە بەنێو قووڵایی زەمەندا رۆبچین، ئەوەندە کاریگەریی رابردوو کەم دەبێتەوە. بەڵام رابردوو وەک دەست، دەستی لێنادرێت، لەسەر هونەرمەند یان داهێنەر پێویستە ئەو مێژووە هەڵکۆڵێت نەک بۆ گەڕان بە دوای حەقیقەتدا، بەڵکو بۆ گەڕان بە دوای بنەڕەتێک بۆئەوەی بتوانێت رەخنە لەو بنەڕەتە بگرێت و دووبارە رەگەزەکانی ئەو بنەڕەتە لە شیعر و هونەر و فیکر بنیاتبنێتەوە. کەچی رۆشنبیری کورد هێشتا "رەفیق حیلمی" نەخوێندۆتەوە بازیداوە بۆ ئارکۆلۆژیای مەعریفە و سەرقاڵی "میشێل فۆکۆ"یە!. رۆشنبیرێکی کوردییمان هەیە هێشتا بە کتێبەکانی "مەسعود محەمەد" ئاشنا نەبووە، دەم لە پۆستمودێرنە دەکوتێ و خوێندنەوە بۆ پەرتووکەکانی "زیگمۆند باومان" دەکات، رۆشنبیرێکمان هەیە هێشتا چوار دێڕی نییە لەسەر "جەزیری" یان "خانی"، سەدان لاپەڕەی لەسەر "درێدا" یان "مارکس" رەشکردۆتەوە، تەنانەت من رۆشنبیرم دیوە بەبێ ئەوەی یەک دێڕی "مارکس"ی خوێندبێتەوە، هەموو فەلسەفەی ئەو فەیلەسووفەی زەڕبی سفر کردووە و وەک ئەوەی دیزاینەری جلوبەرگ بێت، دەڵێت مارکس و تێزەکانی باویان نەماوە!.

ڕۆشنبیری ئێمە رۆشنبیرێکی کڵۆڵە، بناغەی کارە رۆشنبیرییەکانی لەسەر لم و لە هەوای شێداری وەهمدا هەڵچنیوە، رۆشنبیری کورد، بوونەوەرێکە نەک توانای تێپەڕاندنی رابردووی نییە چوونکە لێی تێنەگەیشتووە، تەنانەت توانای دووبارەکردنەوەی ئەو رابردووەشی نییە، زۆرێک لەوانەی دەم لەفەلسەفەی هاوچەرخ وەردەدەن نەک "مەسعود محەمەد"یان تێنەپەڕاندووە دەبێت بەوە قنیات بکەین ئەگەر بتوانن بگەنە ئاستی ئەو لەتوێژینەوە و شرۆڤەی فیکر و فەلسەفەدا، ژمارەیەک شاعیر بوون بەنوێنەری شیعری کوردیی نەک هەر ناتوانن چەند هەنگاوێکیش پێش "گۆران" بکەون، بەڵکو دەبێت بەوە رازی ببین ئەگەر بتوانن ئەوەیان لەدەست بێت "گۆران" لە کاتی خۆیدا لە بۆتەی ئەدەب و نوێکردنەوەی شیعری کوردییدا ئەنجامی دا. 

کەوابوو ئاساییە ئەگەر بڵێین؛ رۆشنبیری کورد نەک لەسەر خەرمانی کەلەپووری رۆشنبیریی کوردیی و بە توێژینەوە لەخاڵە بەهێز و لاوازەکانی ئەو رۆشنبیرییە، ناتوانێت تەکانێک بۆپێشەوە بدات، بەپێچەوانەوە بەهۆی نەخوێندەواریی و کڵۆڵیی مەعریفییەوە خەریکە ئەوەشی هەیە نابووتی دەکات و بۆ هەمیشە لەناوی دەدات. رۆشنبیری تازەی کورد هیچ ئیزافەیەکی پێ نییە، بۆیە هێشتا ئێمە تینووێتی خۆمان لە شیعری نالی و مەحوی و مەولەوی، لەکتێبەکانی مەسعود محەمەد و لە رۆمانەکانی ئیبراهیم ئەحمەد و حسێن عارف ... هتد، دەشکێنین، ئەمە لەیەکێک لە ماناکانیدا دەستکوورتیی مەعریفیی ئەو ئیلێتییە لووت لەئاسمان و شڵەژاوەیە لە ئەدەبیاتی خۆماندا بە رۆشنبیری کورد ناوزەدمان کردوون."ئەدۆنیس" دەربارەی گرفتەکانی رۆشنبیریی عەرەبی دەدەوێت و پێیوایە؛ رۆشنبیریی عەرەبیی لەئەمڕۆدا بوونی نییە!. دەتوانین رۆشنبیریی عەرەبیی لەدوو شتدا کورت بکەینەوە؛

یەکەمیان؛ رۆشنبیریی تەقلیدگەرا و کتێبە کۆنە ئاینییەکان، ئەویش لە رواڵەتدا نەوەک لە ناواخن و ناوەڕۆکدا.

دووەم؛ رۆشنبیریی وەرگێڕدراو.

بەدەر لەم دوو حاڵەتە  شتێک نییە بەناوی رۆشنبیریی عەرەبییەوە. ئەم حاڵە لەرۆشنبیریی کوردییدا گەلێک خراپترە، چوون کەلەپووری نووسین و فەرهەنگی کورد بە بەراوورد بە کەلەپووری نووسینی عەرەبیی گەلێک هەژارە، تەنانەت ئاینی راستەقینەی کورد "زەردەشتییەت" چی لێنەماوەتەوە جگە لەچەند پەڕەیەکی پەرش و بڵاوی کتێبی "ئاوێستا"، ئەو زانا و عارفە موسڵمانە کوردانەشی بەدرێژایی مێژوو هەڵکوتوون، هەمیشە بە زمانی عەرەبیی نووسیوویانە، ئەمە لەلایەک و لەبارێکی تریشدا کولتووری وەرگێڕان لەنێو کورددا زۆر سست و لاوازە و لە ڕیزی نەبووان حیسابی بۆ دەکرێت. وا بیر دەکەمەوە، خراپمان نەوتووە ئەگەر بڵێین؛ شتێک نییە بەناوی رۆشنبیریی کوردییەوە بەپێچەوانەوە ئەوەی هەیە ئیقتباس و دووبارەکردنەوەیە، بەم هۆیەوە رۆشنبیریی کوردیی کەمترین کاریگەریی هەیە لەسەر رێڕەوی ژیانی خەڵک و ئاڕاستەکردنی بیر و بۆچوونیان بەفۆرمێکی نوێ و هاوچەرخانە.
   
هاوڕێیەکی دێرینم، یەکێکە لەمارکسیستە خوێندەوار و چالاکەکان و لەسەرەتای حەفتاکانی سەدەی رابردووەوە وەک مارکسیستێک کاریکردووە، بەڵام لەدەیەی هەشتاکاندا بەهۆی بارودۆخی سیاسیی ئەوکاتی وڵاتەوە ئاوارە و دەربەدەری مەنفا بوو، لە ئەڵمانیا گیرسایەوە. بۆ منی باسکرد ئەو لەکوردستان زۆرترین بەرهەمەکانی مارکس و ئەنگلس و لینین و بیرمەندانی تری سۆسیالیستی خوێندبۆوە، وەختێک چۆتە ئەڵمانیا و بەزمانی ژێرمانی و لە کەش و فەزای سەرمایەداریی خۆرئاوادا، بەرهەمەکانی "کارڵ مارکس" و هزرمەندە مارکسیستەکانی دیسان خوێندۆتەوە، سەر لەبەر دید و بۆچوونەکانی ئاوەژوو بۆتەوە، بەو مانایە نا، دژی دیدی سۆسیالیستی خۆی وەستاوەتەوە بەڵکو بەو واتایەی هەستیکردووە ئەوەی ئەو لەمارکسیزم تێگەیشتووە لەکوردستاندا هیچ شتێکی لە مارکسیزم نەچووە، تەنانەت وەکوو کەسێک کە هیچ بەرهەمێکی سۆسیالیستی نەخوێندبێتەوە لە سەرەتاوە دەستی کردبووەوە بەخوێندنەوەیان. 

مەبەستم لەگێڕانەوەی ئەو حکایەتە هەروا بەکورتی بۆ روونکردنەوەی ئەو حاڵەتەیە رۆشنبیری ئێمە دەرگیری بووە، ئەویش هەم نەزانینی زمانی بێگانە، هەم بێبەشبوونە لەژیان لەسایەی ئەزموونی دەوڵەمەندی فەرهەنگ و رۆشنبیریی خۆرئاواییدا. ئەگەر سەدەیەک بەر لەئێستا سەدان رۆشنبیر و منەوەری کورد بچوونایەتە ئەوروپا و لەوێ سەرقاڵی توێژینەوە و مەعریفە و فیکر بوونایە بێشک ئێستا ئەوە حاڵی رۆشنبیریی کوردیی نەدەبوو، کە بە بۆچوونی زۆربەمان رۆشنبیرییەکی بەرتەسک و هەژارە. دووریی جوگرافیی و نەبوونی کیانێکی کوردیی لە فۆرمی دەوڵەتێکدا، وایکرد زۆر درەنگتر لە تورک و عەرەبەکان رۆشنبیرانی ئێمە بەر کولتووری رۆشنبیریی رۆژئاوایی بکەون، کە ئەو کولتوورە خەنی و بەهێزە بناغەی ژیاری پێشکەوتووی ئێستاکەی دنیایە.  

ئەگەر نموونەی "حاجی قادری کۆیی" بهێنینەوە، یارمەتییەکی زۆرمان دەدات بۆ روونکردنەوەی ئەو دۆخە. حاجی یەکێکە لەو شاعیرە دەگمەن و سەرەتاییانەی ڕاستەوخۆ و بێ سڵەمینەوە باسی ژیاری خۆرئاوا و ئاستی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی و فەرهەنگیی ئەو شارستانییەی کردووە، بەڵام "حاجی قادر" ئەزموونێکی بەرجەستەی لەگەڵ ئەو ژیارەدا نەبووە، هیچ کات سەفەری پاریس یان لەندەن یاخۆ هەر پایتەختێکی تری وڵاتانی ئەوروپای نەکردووە، لە نزیکەوە ئاشنای قوتابخانە فیکریی و فەلسەفییەکانی ئەو ژیارە نەبووە، ئەو لە رێگەی خوێندنەوە و بیستنەوە سەرسام بووە بە خۆرئاوا، بێگوومان ئەگەر حاجی قادر، دەرفەتی هەبووایە و بچووبایەتە ئەوروپا بێگوومان سەرلەبەری سەرسامبوونی بۆ ئەوروپا دەگۆڕا و رەنگە پرۆسەکە لەسەرسامبوون و چەند کۆپلە شیعرێکەوە وەرچەرخایە بۆ پڕۆژەیەکی فیکریی و رۆشنبیریی گرنگ. وەک چۆن "مەولانا خالیدی نەقشبەندی" لە هیندستانەوە دێتەوە بەپڕۆژەیەکی ئاینیی- نەتەوەییەوە یاخۆ چۆن "حاجی تۆفیقی پیرەمێرد" بە پڕۆژەیەکی رۆژنامەنووسیی و نەتەوەییەوە لەئەستەمبۆڵەوە بۆ سلێمانی دەگەڕێتەوە، دەکرا ئەگەر سەفەری شاعیر و منەوەرانی کورد بە تایبەت لەو سەدەیەدا بگەیشتبایەتە ئەوروپا سیمای رۆشنبیریی کوردیی ئەوسا و ئێستاش لە ریشەوە بگۆڕابایە و هەنووکە لەقۆناغێکی پێشکەوتووتری رۆشنبیرییدا بووینایە.  

"مامۆستا جەعفەر" لە کتێبی "مێژووی بیری کوردی" لاپەڕە "433"، دەربارەی سەرسامیی حاجی قادری کۆیی بە ژیاری خۆرئاوا دەنووسێت؛ شاعیر خۆی شار بەشاری ئۆرۆپای رۆژاوا نەگەڕاوە و لەهیچ لایەنێکیش، لە لایەنەکانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و فەرهەنگی و پیشەسازی قووڵ نەبۆتەوە. ئەو لەدوا شاری نیمچە رۆژهەڵاتی– نیمچە رۆژئاوای خوارووی رۆژهەڵاتی ئەوروپادا، یان بەشی ئاسیایی ئەستەمبۆڵ ژیاوە. ئەو ئیعجاب و سەرسوڕمان و رامانە بەهۆی بیستنی وخوێندنەوەی دەنگوباس و راپۆرتەوە بووە، یان بینینی هەندێ داهێنانی ئەوروپی ..هتد، بێگومان شاعیر، فەڕەنسی، یان ئینگلیزی بزانیبایە و لە شارێکی فەڕەنسا یان بەریتانیای گەورە بژیابایە "نموونە: رفاعة رافع الطهطاوي –تخليص الابريز في تاخيص باريز-"، ئەو دەمە حاجی بە شێوەیەکیتر باسی ئۆرۆپای دەکرد و سەرسوڕمانەکەی بەشێویەکیتر دەبوو.  

ئەگەر حاجی تاراددەیەکی زۆر سەرسام بووبێت بە شارستانێتی ئەوروپا، ئەوە لەولاوە دەیان شاعیری تری کلاسیک و کۆنمان هەیە، زۆرتر لەژێر کاریگەریی ئاینی ئیسلام و بە دیاریکراویی تەسەوف دابوون، بۆیە بە بەراوورد بە عەرەب و تورک و فارسەکان، کورد زۆر درەنگ ئاشنای ئەوروپا بوو، درەنگتریش رۆشنبیرەکانی گەیشتنە ئەوروپا تاکوو سەرسامییان بگۆڕن بە پڕۆژە. عەرەبەکان لەسەردەمی هەستانەوە "رێنیسانس"دا، ژمارەیەکی باشی رۆشنبیرەکانیان گەیشتنە ئەوروپا و توانیان سوود لەئەزموونی ئەوێ وەربگرن، فارسەکانیش هەروا. تورکیش، ئەگەرچی عوسمانییەکان نەیاری سەرسەختی ئەوروپاییەکان بوون کەچی ناچاربوون سوود لە کولتوور و رۆشنبیرییان وەربگرن، بەڵام لەگەڵ هاتنە سەر کاری ئەتاتورک و ئیتحاد ئەلتەرەقی بۆ سەر کورسی دەسەڵات لە تورکیای نوێدا، پرۆسەی پرۆ رۆژئاوایی زیاتر بەهێز بوو، تەنانەت بووە کردەیەک لە خوێندنگە سکۆلارەکان و زانکۆکانەوە دەستیپێکرد تاکوو دەگاتە ئاستی راگەیاندن و دەسەڵاتیش. لەم بارودۆخەدا کورد بەهۆی زوڵم و زۆریی داگیرکەرانەوە ببووە نەتەوەیەکی پاشکەوتوو، بێبەش بوو لە پریشکی فەرهەنگی رۆژئاوایی، بۆیە رۆشنبیرییەکەی سەد دەر سەد رۆشنبیرییەکی خێڵەکیی بوو، یان لە باشترین حاڵەتدا لەچێوەی کولتووری کۆمەڵگەی کوردییدا خۆی لە قاڵبدابوو. 


ئه‌م بابه‌ته 804 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر