سۆشیالمیدیای ڕووزەرد و مەترسییەكانی بۆ ئاشتەوایی كۆمەڵگه‌

هاتنەئارای سۆشیالمیدیا بەقۆناغێكی مۆدێرنی پرۆسەی ئاڵوگۆڕیی زانیاری دادەنرێت.
AM:01:53:27/06/2021
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ


هاتنەئارای سۆشیالمیدیا بەقۆناغێكی مۆدێرنی پرۆسەی ئاڵوگۆڕیی زانیاری دادەنرێت، كە توانیوویەتی بەئاستێكی فراوان مافەكانی زانین و چاودێریی بۆ جەماوەر فەراهەم بكات. لەو ڕوانگەیەوە پرۆفیسۆر "دەنیس مەككوێل" پسپۆڕی ناسراوی میدیـا، گەشەسەندنی میدیای بۆ سێ قۆناغ دابەش كردووە؛ 

قۆناغی یەكەم؛ میدیای پیشەسازی پەیوەندی،  بەر لە جەنگی دووەمی جیهان (1945) دەستی پێكرد. 

قۆناغی دووەم؛ میدیای خزمەتگوزاریی گشتی (1945-1980). 

قۆناغی سێیەم؛ میدیای مۆدێرن (1980) تا سەردەمی ئەمڕۆ. 

ئەمرۆ؛ میدیای مۆدێرن گەیشتۆتە دوائاستی پێشكەوتن، هەر كۆمەڵگه‌یەك بەپێی هەلومەرجی كولتووریی و ڕەوشی سیاسی و حكومڕانی، چەندین مۆدێلی بۆ بەئاراستە دابراندنی میدیا هەیە، چوونكە وەك ئامڕازێكی دووسەرە پێویستی بەستراتیژێك هەیە تا پەیامەكانی بخاتە خزمەتی هێنانەدی ماف و چارەسەری گرفتەكانی خەڵك و فشار بۆ چاكسازی لە سیستەمی بەرێوەبردندا، ئەگەر ئەم ستراتیژە نەبێ، هەمیشە مەترسییەك دێتەئارا كە میدیا ببێتە چەكێكی كوشندە بۆ نانەوەی دووبەرەكی لەناو چین و توێژەكانی جەماوەر و هەڕەشە بۆسەر ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی و تەنانەت ئاسایشی نەتەوەیی لە وڵاتەكەشدا.

لەم كورتە وتارەدا؛ ئاماژە بەدیاردەیەكی مەترسیدار لە میدیای مۆدێرندا دەكەین كە ئەویش سۆشیالمیدیای ڕووزەردە، پاشان ڕێوشوێنی چارەسەری دیاردەكە و كەمكردنەوەی زیان و لێكەوتەكانی بۆ كۆمەڵگای كوردی دەخەینەڕوو.

رۆژنامەگەریی ڕووزەرد (Yellow Journalism) لە جیهاندا تەمەنەكەی دەگەڕێتەوە بۆ دەرچوونی ڕۆژنامەی (نیویۆرك وۆرد  New York Word) لەساڵی (1883)دا لەلایەن "جۆزیف پۆلیتزەر" ەوە. "ویلیام هێرست"ی ئەمریكیش هەر لەو ساڵانەدا رۆژنامەی (New York Journal)ی بڵاوكردەوە. ئەم دوو رۆژنامەیە بە دەستپێكی رۆژنامەگەریی ڕووزەرد و وروژێنەر دادەنرێن، هەرچەندە لەژێرناوی (جەماوەریی و سەربەخۆ)دا كاریان دەكرد، بەڵام سەرقاڵی بڵاوكردنەوەی هەواڵ‌ و بابەتێكی وروژێنەر بوون تا لەو ڕێگەیەوە ناوبانگ پەیدا بكەن و تیراژیان بەرز ببێتەوە بۆ دەستخستنی زۆرترین داهات ئەگەرچی لەسەر پێشێلی بنەما ئەخلاقی و یاساییەكانیش بێت. ئێستا ئەم جۆرە رۆژنامەگەرییە لە سۆشیالمیدیای كوردیدا بەشێوەیەكی مەترسیدار لە پەرەسەندندایە، دیارترین خەسڵەتەكانی ناسینەوەیان بریتین لە؛ 

- خۆحەشاردانی خاوەنی پەیج و ئەكاونتەكان كە هیچ جۆرە ناو و ژمارە ته‌له‌فونێكیان دیار نییە، هەندێكیان حیزب و كەس و لایەنی گەورەیان لە پشتە، بەڵام هەر ئامادەی خۆدەرخستن نین.  

- بڵاوكردنەوەی هەواڵی ناڕاست (Fake news) و واتەوات و دەنگۆ.

- بایەخدان بە سێ تەوەرەی ورورژێنەر (تیرۆر، گەندەڵی، سێكس و دەستدرێژی)، هەڵبەستنی بەسەرهات و چیرۆك بۆ شكاندنی كەس و لایەنی جێمەبەست و تاوانباركردنیان بەوەی تیرۆریان كردووە، گەندەڵن یا سێكس و دەستدرێژیان ئەنجامداوە، ئەگەر بەڵگە و دیكۆمێنتیان لەبەردەستدا بێ جێی دەستخۆشییە، بەڵام زۆربەیان لەسەر بنەمای گومان و دەنگۆیە.

- بڵاوكردنەوەی بەدگومانی لەناو كۆمەڵگه‌ بەتایبەت چینی گەنجان، بۆ نموونە گەنج باوەڕی بەهاوسەرگیری و كار و خزمەتی وڵات و جێبەجێكردنی یاسا نەمێنێ، تا هاووڵاتییەكی بێ بەرنامە و بێ دەربەست بەرهەم بهێنێ. بەپێی دۆسییەكانی دادگا لە هەرێمی كوردستان، زۆربەی ئەو كەسانەی سەرەڕۆیی لە شۆفێری و تەقەكردن و دزی و خیانەت و قۆڵبڕینی خەڵكدا دەكەن و دووچاری دادگایی دەبن، لەژێر كاریگەریی ئەم پەیجانەدان، بەمانایەكیتر دەشێ بەهۆشبەریی ئەلیكترۆنی ناوزەدیان بكەین. 

لێرەدا سێ فاكتەری گرنگ هەن بۆ سەرهەڵدان و پەرەسەندنی ئەم دیاردە دزێوەی میدیا؛ 
 
یەكەم؛ بەشێك لەو كەسانەی پیشەی رۆژنامەنووسی هەڵدەبژێرن، خولی زانستی و یاسایی تایبەت بە میدیایان نەبینیوە، دەشێ نەزانن یان لەبەرخاتری لایك و ڤیوی زیاتری بابەت و گرتەكانیان، چاوپۆشی بكەن لە كاریگەرییە خراپ و لێكەوتەكانی بۆسەر كۆمەڵگه‌، لەكاتێكدا بەپێی یاسا نەزانین پاساو نییە بۆ ئەنجامدانی تاوان و سەرپێچی و هەر سزای لەسەرە.

دووەم؛ بەئانقەست پشتگوێ‌ خستنی ماددە و بڕگە یاساییەكان لەلایەن ئەو ڕۆژنامەنووس و پەیج و ئەكاونتانەوە، زۆربەشیان خاوەنەكانیان دەمامكدارن و هیچ ژمارە تەلەفۆن و ناونیشانێكیان لەسەر نییە، لەهەمانكاتدا بودجەیەكی زۆریشیان بۆ سپۆنسەری پەیجەكانیان تەرخان دەكەن، ئایا خۆحەشاردانی خاوەن و تەرخانكردنی پارەی زۆر بۆ سپۆنسەر و گوێنەدان بە لێكەوتە خراپەكانی هەندێ لە بابەتەكانیان، جێی گومان نین كە ئەمانە میدیای ڕووزەردن؟
 
سێیەم؛ كەمتەرخەمی داواكاری گشتی لە لێپرسینەوە لەو خاوەن پەیج و ئەكاونتانەی لەسەر وروژاندن و گەورەكردنی دیاردە دزێوەكان دەژین. بۆ نمونە پەیج هەیە هەموو بابەتەكانی لەم چەشنەن؛ بزانە برایەك چۆن پەیوەندی سێكسی لەگەڵ براژنیدا دروست كرد؟. كچێك چۆن بەدزی هاوسەرەكەیەوە، پەیوەندی لەگەڵ پیاواندا دروست دەكات؟. لە داواكاری گشتی و لایەنە بەرپرسەكان دەپرسم، ئەم بابەتانە نا-بنەمایەی نەمانی متمانە لەناو چین و توێژەكانی كۆمەڵگه‌؟ ئایا بێدەنگی ئێوە، هێندەیتر ئەم دیاردە دزێوانە زیاتر ناكات؟.

گرنگترین ڕێوشوێنەكانی چارەسەری میدیا ڕووزەردیش بریتیە لە؛ 

- ئامۆژگاری و رێنوێنی رۆژنامەنووسان بۆ خۆپارێزی لە بڵاوكردنەوەی بابەتی نا-راست و وروژاندنی ئەو بابەتانەی ئەخلاقی كۆمەڵگه‌ لەكەدار دەكەن، پێویستە میدیا بۆ بنەبڕكردنی دیاردە دزێوەكان و پتەوكردنی پرەنسیپە ئەخلاقی و یاساییەكان بەكاربهێنرێ و ڕۆڵی دەسەڵاتی چوارەم بگێرێت.

ئەكتیڤكردنی داواكاریی گشتی بۆ سكاڵاتۆماركردن و لێپرسینەوە لەو پەیج و ئەكاونتە دەمامكدارانەی كە سەدان هەزار لایكیان بەبابەتی رووزەرد كۆكردۆتەوە، ئامانج و دەرەنجامی بابەتەكانیان بوونەتە هۆی لێكترازانی پێكهاتەكانی كۆمەڵگا كە بەپێی یاسای رۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007ز) بەتاوان دادەنرێت.

هۆشیاركردنەوەی جەماوەر بەتایبەت گەنجان بۆ خۆپارێزی لە بینینی ڤیدیۆ و بابەتی نا-دروست تا لەو تەمەنەوە جۆرەها بەدگومانی لە ژیان نەكات، بەڵكو گوێبیستی ئەو بابەتانە بێت كە چۆنییەتی مامەڵەكردنی دروست و هەوڵدان و كۆششی راستەقینەیان لەپێناو ژیاندا فێر دەكات.

دواجار ڕاستییەكی تاڵ دەبێ داواكاریی گشتی و خاوەن پەیجە ڕووزەردەكان و تەنانەت بینەر و وەرگرەكانیشیان بهەژێنێ، لاوازكردنی بونیادی ئەخلاقی هاووڵاتیان و زیاتركردنی ململانێ و ناكۆكییە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانی كۆمەڵگای كوردی، راستەوخۆ دەبێتەمایەی هەڵكشانی جۆرەها دیاردەی تاوان كە ئەمڕۆ و سبەی مەترسی ئەوە هەیە كەسانی نزیك و شوێنی كار و  نیشتەجێبوونیشمان ئاڵودە بكات. 

لەو ڕوانگەیەوە ئەركی ئەخلاقی و یاساییە بۆ بەرهەمهێنانی كۆمەڵگایەكی ئارام و دروست، دامودەزگا یاساییەكان و ڕێكخراوە مەدەنییەكان، بەرنامەڕێژییەك بۆ بەگژداچوونەوەی ئەم دیارد مەترسیدارەی سۆشیالمیدیا بكەن تا ئازادیی رادەربڕین و كەرامەتی مرۆڤ پارێزراو بێ.  



ئه‌م بابه‌ته 464 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر