تاوانی زیانگەیاندن بە داب و نەریت و ئاسایشی كۆمەڵگا لە ڕاگەیاندندا (5)

لە هەرێمی كوردستاندا چەندین راپۆرت و بابەت بڵاودەبنەوە كە زیان بە ئاسایشی كۆمەڵایەتی دەگەیەنن.
AM:01:52:07/05/2021
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ


لە سەرجەم وڵاتاندا كۆمەڵێك بڕگە و ماددەی یاسایی بۆ ڕێگەگرتن لە بڵاوكردنەوەی هەر بەرهەمێك هەیە كە دژ بەئەخلاق و دابی گشتی بێت، پانتایی بەكارهێنانی ئەو چەمكەش وابەستە بە دابی كۆمەڵگا و لێكدانەوەی دادگا بۆ چەمكی (دژ بەئەخلاق و دابی گشتی). لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش ڕێوشوێن دژ بەم تاوانانە دەگرنەبەر، گرنگترینیان (پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی‌ و سیاسییەكان)ە كە لەساڵی (1966) لەلایەن ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان (UN) دانراوە، ئەم بڕگانەی خوارەوە كە وابەستەن بە (ئەخلاق و دابی گشتی و ئاسایشی كۆمەڵگا)خستۆتە سنووری تاوانی ڕۆژنامەگەرییەوە؛ 

ا- ئەو بابەتانەی هەڕەشە لە سەربەخۆیی ‌و فەرمانڕەوایی میللی‌ و یەكپارچەیی خاك‌ و ئارامی ‌و ئاسایشی وڵات دەكەن.

ب- ئەو بابەتانەی زیان بەسەلامەتی ‌و ئاسایشی كۆمەڵگا دەگەیەنن.

ج- ئەو بابەتانەی ڕەوشتە باشەكان‌ و پاكدامێنی گشتی بریندار دەكەن.

ت- ئەو بابەتانەی زیان بەئابڕوو و ڕێزگرتن لە تاكەكەس‌ و ژیانی تایبەتی كەسەكان دەگەیەنن.

لە ساڵی (1966) یەكێك لە دادوەرەكانی دادگای "ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا"، ئەم خاڵانەی خوارەوەی بۆ سانسۆركردنی ئەم چەشنە بەرهەمانە (واتا پۆرنۆگرافی و ئیرۆتیكی بزوواندنی سێكسی) زیاد كرد؛

ا- بابەتی زاڵ و سەرەكی بەرهەمەكە، ببێتەمایەی وروژاندنی حەزە ئارەزوو بزوێن و سێكسییەكان.

ب- بەرهەمەكە لە وەسفكردن و خستنەڕووی مەسەلە سێكسییەكاندا، بەئاشكرا سووكایەتی بە بەها كۆمەڵایەتییەكانی سەردەمەكەی خۆی بكات.

ج- بەرهەمەكە بەتەواوەتی هیچ جۆرە بەهایەكی كۆمەڵایەتی لەخۆ نەگرتبێ.

لە ساڵی (1987) لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا یاسایەك بۆ ڕێگەگرتن لە بڵاوكردنەوەی بابەتە سێكسییەكان لەپێناو پاراستنی داب و نەریتی گشتیدا دانرا. یاسای ناوبراو، بڵاوكردنەوەی بابەتە (نەشیاوەكان) و ستایشی (كارە سێكسییەكان یا هەرجۆرە خۆخاڵیكردنەوەیەكی سێكسی) یاخود (ئەندامی سێكس)ی لەكۆمەڵێك بواردا سنووردار كرد. بەپێی ئەم سیاسەتە، ژمارەیەكی زۆر بەرهەمی ئەدەبی و شیعر و مۆسیقا لەم وڵاتەدا مافی بڵاوبوونەوەیان نییە.

هەرێمی كوردستانیش وەك هەر وڵاتێكیتر بەگوێرەی (كولتوور، مەزهەب و ئایین، باری ژیان، دۆخی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری) كۆمەڵێك دابونەریتی هەیە كە هاوڵاتیان كەم تا زۆر پێوەی پابەندن، بەگوێرەی هەلومەرجیش گۆڕانكاری بەسەر ئەو دابونەریتانەدا هاتووە، هەندێكیان تۆختر یاخود كاڵتر بوونەتەوە.

ئەمڕۆ؛ ڕۆژنامەنووسان و دەزگاكانی ڕاگەیاندن گرنگترین ئەركیان بریتییە لە "گۆڕانی كۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتن لەو دیاردانەی دژ بە مرۆڤایەتین". دەشێ بەوریایی مامەڵە لەگەڵ ئەو نەریتانەدا بكەن، هەوڵی گۆڕینی هەندێ لەو داب و نەریتانە بدەن كە بۆ كۆمەڵگای مرۆڤایەتی زیانبەخشن وەك (كوشتن لەپێناو شەرەف، دیاردەی گەورە بە گچكە، نەبەخشینی ماف بە ژنان...هتد) كە رۆژگارێ لەنێو كۆمەڵگای كوردیشدا زۆر باو بوون.

لەهەمانكاتدا ئەم پرۆسەیە كە بە مانای دەستكاری ئەقڵی خەڵكیش دێت، پێویستە هەنگاو بە هەنگاو و بەشێوازێكی هێدی و نەرمونیان ئەنجام بدرێت، تا خەڵك گۆڕانكارییەكان وەربگرن نەك كاردانەوەی توند لەهەمبەریدا نیشان بدەن و تەنانەت ڕەتیشی بكەنەوە، چونكە هاوڵاتیانی كۆمەڵگا نەرێتییەكان هەروا بەسانایی ئامادەی گۆڕانكاریی لە داب و نەریتەكانیان نین، یاخود ئەگەر ڕاستەوخۆ ئەو هەوڵی گۆڕانە ئەنجام بدرێ، ڕەنگە كاردانەوەی تووندوتیژیشی لێ بكەوێتەوە، باشترین ڕێگای ئەم گۆڕانەش بریتییە؛ لە شێوازی ناڕاستەوخۆ و نەرمونیان.

بۆ نمونە سەردەمانێ ڕێگەگرتن لە خوێندنی كچان لە قوتابخانەكانی كوردستان ببووە داب و نەریتی زۆربەی دایكان و باوكان، هەوڵی ڕۆژنامەگەریی لەلایەك و بەرەو پێشەوە چوونی كۆمەڵگا لەلایەكیتر، زەمینەی بۆ بنەبڕبوونی ئەو دیاردەیە ڕەخساند.

لەسەر ئاستی جیهانیش نمونەیەكی سەرنجڕاكێش هەیە، سەردەمانێ ڕۆژنامەگەری لە "هیندستان" بەرەنگاری داب و نەریتی فرەخوداوەندی دەكرد، بەتایبەت خوداوەندی ئاوڵە كە زۆرینەی دانیشتوانی ئەو وڵاتە بۆ خۆپاراستن لەو نەخۆشییە، سوجدەیان بۆ خوداوەندەكە دەبرد، بەڵام كاتێ دەرمانی ئاوڵە گەیشتە هیندستان، ئیدی كەس نەما بڕوای بەو خوداوەندە بمێنێ، واتا تەكنەلۆژیا و پێشكەوتنی مرۆڤایەتی، گۆڕانی بەسەر گرنگترین دابونەریتی خوداپەرستیدا هێنا.

لە هەرێمی كوردستانیش كۆمەڵێ داب و نەریت هەن كە ڕەگی جۆراوجۆری كولتووری، كۆمەڵایەتی، ئایینی...هەیە، ڕاگەیاندن مافی خۆیەتی تاوتوێیان بكات و ڕەخنەشیان لێ بگرێت، بەڵام هەردوو یاسای بەرەنگاربوونەوەی تۆقاندن (تیرۆر)ی ژمارە (3)ی ساڵی (2006) و یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007) لە هەرێمی كوردستان، زیانگەیاندن بەو داب و نەریتانەی بە (تاوان) داناوە، چونكە ئەگەر دەزگاكانی ڕاگەیاندن بە وریایی مامەڵەی لەتەكدا نەكەن، دەشێ ببێتەمایەی شڵەژان و تێكچوونی دۆخی ئارامی كۆمەڵگا، لەكاتی ئەو شڵەژانەشدا رەنگە ڕێژەی تاوان زیاد بكات و یاسا نەتوانێ سەروەر بێت. هەربۆیە خراپ بەكارهێنانی ژینگەی ئازاد بۆ ئاژاوەنانەوە و تێكدانی ئاسایشی كۆمەڵگا، دەچێتە ئەم خانەیەوە.

لە یاسای ژمارە (3)ی ساڵی (2006)دا كە یاسای بەرەنگاربوونەوەی تۆقاندن (تیرۆر)ە لە هەرێمی كوردستان، هەردوو بڕگەی (4،2)ی ماددەی چوارەم تەرخان كراوە بۆ سوود وەرنەگرتنی نیگەتیڤانەی ڕۆژنامەگەریی لە ڕەوشی ئازادی، لەبڕگەی دووەمدا هاتووە "نووسراو، چاپەمەنی.. كە هاندان، بەچاك زانین، یان پڕوپاگەندە لەخۆبگرێت بۆ ئەنجامدانی تاوانی تیرۆركاری، بەمەبەستی دابەشكردنی یان بڵاوكردنەوەی". لە بڕگەی چوارەمیشدا هاتووە "بەئەنقەست، هەواڵ، روونكردنەوە یان پڕوپاگەندەیەكی تۆقێنەر بڵاوبكاتەوە.. كە ئاسایشی گشتی بخاتە مەترسییەوە".

ئەگەرچی بە ڕواڵەت ئەم دوو بڕگەیە لەپێناو فەراهەمهێنانی ئاسایش و ئارامیدایە، ئاسایش (Security) بەومانایەی؛ "دۆخێكە هیچ جۆرە هەڕەشە یاخود هێرش و ئامادەباشی لەپێناو ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هەر هەڕەشە و پەلامارێكی تێدا نەبێت. لە زاراوەی سیاسی و یاسایی دا، بەشێوەی (ئاسایشی تاكەكەسی) (ئاسایشی كۆمەڵایەتی)، (ئاسایشی نەتەوەیی) و (ئاسایشی نێودەوڵەتی) بەكاردەهێنرێت".

ئەم دوو بڕگەیەی لەم یاسایەدا هەن، مەترسییەكی گەورەن بۆ سنوورداركردنی ئەو هەواڵ و بابەتانەی لەسەر تیرۆر لە ڕۆژنامەگەریی كوردیدا بڵاودەكرێنەوە بە پاساوی ئەوەی تاوانن، واتا دەسەڵاتداران بە پشتبەستن بەم یاسایە دەتوانن وەك ئامرازێ بۆ ڕێگەگرتن لەبڵاوكردنەوەی هەرجۆرە بابەتێكی پەیوەندیدار بەتیرۆر قەدەغە بكەن، بەو پاساوەی كە ئەو بابەت و وێنانە هانی تیرۆر دەدەن، گرنگترین ڕەخنەش لەم یاسایە ئەوەیە كە  دەستەواژە و حاڵەتەكانی تیرۆری تیادا ڕوون نەكراوەتەوە.

لەڕووە پۆزەتیڤەكەی ئەم یاسایەوە، دەتوانرێ لێپێچینەوە لەگەڵ ئەو ڕۆژنامەو گۆڤارانەدا بكات كە لەپێناو فرۆشی زیاتردا، هەواڵی تۆقێنەر بڵاودەكەنەوە كە هەندێكجار زانیاری ڕاستیشیان تێدا لاوازە.

نمونەی پۆزەتیڤی جێبەجێكردنی ئەم بڕگەی نێو یاساكە؛ لێپێچینەوە بوو لە ڕۆژنامەی (هاوڵاتی) كە لە مانشێتی سەرەكی لاپەڕەی (1) رایگەیاند "كەتیبەكانی كوردستانی ئەلقاعیدە گەیشتنە سلێمانی"  ئەمەش تەنها لەبەرئەوەی لە دیواری كۆڵانێك لە گەڕەكەكانی سلێمانی، دروشمێكی ئەلقاعیدە نووسراوە و دواتر  ڕەش كراوەتەوە، پاشان بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی گشتی بە نووسراوی ژمارە (967/12751) داوای لە ڕۆژنامەكە كرد بەڵگەنامەی تەواو لەو بارەیەوە پێشكەش بكات، ئەگەرنا بەپێی یاسای دژەتیرۆر مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن، سەرەنجام بەڕێوەبەرایەتی ئاسایش سكاڵاكەی لە دادگادا تۆمار نەكرد، بەڵام (عەدنان عوسمان)ی سەرنووسەری ڕۆژنامەكە لە ڕێگەی نووسینی ستوونێكەوە دەستی لەكاركێشایەوە و ئاماژەشی بۆ ئەوە كرد "لەڕووی ڕۆژنامەگەرییەوە سەیری هەواڵەكە بكەین لەوانەیە خاوەنی ئیشكالییەتی خۆی بێت".

ڕووە نیگەتیڤەكەی ئەم یاسایە؛ كەمتەرخەمی داواكاری گشتی و لایەنە جێبەجێكارییەكانی یاساكەیە، چونكە هەندێكجار بێدەنگن لە ئاست بڵاوكردنەوەی چەندین هەواڵ و بابەتی پەیوەست بە تیرۆرو تۆقاندن لەنێو ڕۆژنامەگەریی كوردییدا. بۆنمونە هەر لەم ڕۆژنامەیەدا، چەندین مانشێتی تۆقێنەری لە لاپەرە (یەك)ی ڕۆژنامەكەیدا بڵاوكردۆتەوە بەبێ ئەوەی یاسا بەدواداچوونی بۆ بكات، وەك "دواخستنی هەڵبژاردن لە كەركوك شەڕی ناوخۆ دروستدەكات، لیستی گۆڕان بڕیاری دا ڕووبەڕووی یەكێتی و پارتی ببێتەوە، هێرشەكانی یەكێتی دووكەڵی ئاگرخستنەوە و سووتاندنی بەدواوەیە، گومان دەكرێت ئیتڵاعات كاری تێكدەرانە لە كوردستان ئەنجام بدات، دوای تەقینەوەكە سلێمانی تووشی شۆك دەبێت و دەزگاكانی ئاسایش و پۆلیس شپرزە دەبن".

ئەم هەواڵانە سەرجەمیان مانشێتی سەرەكی لاپەڕە (یەك) بوون كە بایەخدارترین لاپەڕەیە و مانشێتیش ڕۆڵی قولاب بۆ سەرنجڕاكێشانی خوێنەر دەبینێ، مانشێتەكە بەئاشكرا تۆوی ترس و دڵەڕاوكێ لە كۆمەڵگادا دەوەشێنێ، تەنانەت هەندێ لە مانشێتەكان لەسەر بنەمای (گومان) داڕێژراوە، لەكاتێكدا گرنگترین بنەمای "هەواڵ" بریتییە؛ لە زانیاری راست و دروست، بەڵام كەمترین بە دواداچوونی یاسایی بۆ ئەم هەواڵانە كرا و داواكاری گشتی بەتەواوەتی ڕۆڵی خۆی نەبینی.

هەروەها بەپێی یاسای ژمارە (35)ی ساڵی (2007)ی یاسای ڕۆژنامەگەریی لە كوردستان، لەبڕگەی (1)ی ماددەی نۆیەمدا هاتووە (ڕۆژنامەنووس) و (سەرنووسەر) غەرامە دەكرێن ئەگەر بابەتێك بڵاوبكاتەوە ببێتەمایەی "چاندنی تۆی ڕق و كینەو لێكترازاندنی پێكهاتەكانی كۆمەڵ" ، ئەمەش دەچێتە خانەی پاراستنی داب و نەریت و ئاسایشی كۆمەڵگا، بەڵام چەمكێكی لاستیكییە و سنوورەكانی دەستنیشان نەكراوە.

مەبەست لەم ماددەیەش، هەر بڵاوكراوەیەك ژینگەی هەرێمی كوردستان بقۆزێتەوە بۆ بڵاوكردنەوەی بابەتی تووندوتیژئامێز، ئەوا بەپێی ئەم بڕگەیە سانسۆریان دەخرێتەسەر. سزای پێشێلكردنیشی هەروەك لەم یاسایەدا هاتووە؛ ڕۆژنامەنووس و سەرنووسەر، بەبڕێك پارە غەرامە دەكرێن كە لە (1,000000) یەك ملیۆن دینار كەمتر و لە (5,000000 ) پێنج ملیۆن دینار پتر نەبێ".

لایەنە پۆزەتیڤەكانی ئەم بڕگە یاساییە بریتییە لە؛

1- كۆمەڵێك بەرپرسیارێتی بە لەبەر چاوگرتنی داب و نەریتە باشەكانی كۆمەڵگا دەخاتە ئەستۆی ڕۆژنامەگەری تا لە چوارچێوەی كارەكانی و بەر لە بڵاوكردنەوە و وروژاندنی هەر مەسەلەیەك، ئاگاداری پاراستنی دابونەریتە باشەكان و ڕەخنەگرتن لە دابونەریتە زیانبەخشەكان بێت.

2- لە سیستەمی دیموكراسیدا هەندێك كەس پاساویان بۆ پاراستنی داب و نەریت ئەوەیە كە پێیانوایە (بۆ پارێزگاری لەدیموكراسی، پێویستە ڕێگە لە ئازادی ئەو كەسانە بگیرێت كە مەبەستی خراپیان هەیە).

3- لایەنی پۆزەتیڤ لە بوونی بڕگەی (داب و نەریت و ئاسایشی كۆمەڵگا) لە یاسای ڕۆژنامەگەریدا، ڕێگەگرتنە لەو هەوڵانەی لە ڕێگەی ڕۆژنامەگەرییەوە بۆ خوڵقاندنی ئاژاوەی ناو كۆمەڵگا و شێواندنی داب و نەریت دەدرێ.

4- پاساوێكیتری ئەم بڕگە یاساییە، لەپێناو چاكسازیی ئاكاری و ڕێگەگرتنە لە سوكایەتی بە بیروباوەڕ و بەهاكانی كۆمەڵگا، بەدڵنیاییەوە هەر وڵاتێك بەگوێرەی پێكهاتەی حكومەتەكەی خۆی، دەبێ‌ كۆمەڵێك یاسای دیاریكراو لەپێناو ئەم چاكسازییەدا دابنێت، بەڵام قسەكە لێرەدایە كە حكومەتەكان بەشێوەیەكی گشتی هەوڵ دەدەن لەژێر پەردەی ئەو یاسایانە حكومڕانی بكەن یاخود بەپەرەپێدانی ئەو یاسایانە، كارەكانی خۆیان جێبەجێ بكەن.

5- بڵاوكردنەوەی بابەتەكانی تایبەت بە ئادابی گشتی و پێكهاتەكانی كۆمەڵ زۆر هەستەوەرە، دەشێ بەهۆی وروژاندنی مەسەلەكانی ئادابی گشتییەوە كۆمەڵێ ڕووداوی نەخوازراو لەناو كۆمەڵگادا ڕووبدەن و باری ئارامی بشێوێ، شڵەژانی دۆخی ئاسایشی كۆمەڵگاش دەرفەت بۆ نیازخراپان و تاوانباران دەڕەخسێنێ تا هەندێ كاری نەشیاو و تەنانەت دزی و كوشتنیش ئەنجام بدەن.

لایەنە نیگەتیڤەكانی ئەم بڕگە یاساییە بریتییە لە؛ 

1- دەستەواژەكانی ئەم  بڕگەیە "چاندنی تۆی ڕق و كینە و لێكترازاندنی پێكهاتەكانی كۆمەڵ" لەم یاسایەدا، شێوازێكی لاستیكی هەیە، بەئاسانی نەریتپارێزان و دەسەڵاتداران دەتوانن سودی نێگەتیڤانەی لێوەربگرن.

2- دەتوانرێ‌ بكرێتە پاساو بەدەست هەندێ لایەنی كۆنەپارێز بۆ سەركوتی هەرجۆرە ڕەخنەیەك كە ئاڕاستەی كۆی پێكهاتەی كۆمەڵگا بكرێت.

3- هەندێ بۆچوون لەو بڕوایەدان ئەم بڕگەیە كە ئاماژەی بۆ پاراستنی داب و نەریت و سیستەمی گشتی كردووە لەژێرناوی ئەوەی دەبنە مایەی "لێكترازاندنی پێكهاتەكانی كۆمەڵ"، هەندێكجار سانسۆرێكی نەشیاوە، چونكە بواری ڕۆژنامەگەریی مافی خۆیەتی كار لە گۆڕینی هەندێك داب و نەریت و دابی گشتی دزێو بكات كە تائێستاش لەكۆمەڵـــگای كوردیدا باون، وەك دیاردەكانی؛ گەورە بە بچوك، ڕەدوو كەوتن، مارەبەجاش و گەلێك دیاردەیتر. هەندێك لەم دیاردانە بەپاساوی شەرعییەتبوونیان لە ئاییندا ئەنجام دەدرێن، لەكاتێكدا ئەم دیاردانە لەمپەرن لەبەردەم پێشكەوتنی كۆمەڵگادا، تەنانەت بوونی ئەم دیاردانە گیروگرفتن و ڕەخنەگرتنیش بەمانای لێكترازاندنی پێكهاتەی كۆمەڵگا نایەت، چونكە ئەو نەریتانە ڕۆڵی خراپیان لە كۆمەڵگادا گێڕاوە.

4- پاراستنی دیاردە ناشرینەكانی داب و نەریت و ئاسایش بە پاساوی پارێزگاری لە ئاسایش و ئارامی كۆمەڵگا، دەبێتەمایەی دواخستنی پرۆسەی گۆڕانی كۆمەڵایەتی.

5-
لەبەرئەوەی داب و نەریت لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكیتر و لەكاتێكەوە بۆ كاتێكیتر گۆڕانی بەسەردا دێت، ئەمەش ئەو ئەگەرە دێنێتە ئارا كە حكومەت و دەسەڵات سوودی نیگەتیڤانەی لێوەربگرن بۆ بە تاوان هەژماركردنی ئەو بابەتە ڕۆژنامەگەرییانەی لەڕوانگەی دەسەڵاتەوە بەزیانبار هەژمار دەكرێن، بەڵام بەپاساوی ئەوەی تۆوی دووبەرەكیان لە كۆمەڵگادا چاندووە، رەنگە ڕووبەڕووی سزایان بكەنەوە.

6- دەزگا ڕاگەیاندنەكان، ڕۆڵی كاریگەرییان لەسەر گۆڕینی بیروباوەڕی كولتووری خەڵك و فۆرمەڵەبوونی ڕایگشتی  هەیە، پەیوەندی نزیكی میدیا و خەڵك، ئاستی ئەم گۆڕانكارییانەش لەسەر یەكتر بەرز دەكاتەوە، بەڵام بوونی ئەم چەمكە لاستیكیانە لە یاسادا، پرۆسەی گۆڕانی كۆمەڵایەتی سست دەكات.

"نمونەكانی ئەنجامدانی ئەم تاوانە"

لە هەرێمی كوردستاندا چەندین راپۆرت و بابەت بڵاودەبنەوە كە زیان بە ئاسایشی كۆمەڵایەتی دەگەیەنن، بەبێ ئەوەی بەدواداچوونێكی یاسایی وردیان بۆ ئەنجام بدرێت، بۆ نمونە لەژمارە (542)ی ‌ساڵی (‌2008)ی ڕۆژنامەی ‌(ڕێبازی ‌ئازادی)‌ بابەتێك لەلاپەڕە(10)دا بڵاوكراوەتەوە لەژێر ناوی‌"پیرێژنێك 200 كچ لەمردن ڕزگاردەكات"، كە باس لە دوورینەوەی پەردەی كچێنی كچان دەكات كە ئەمەش ئاسایشی كۆمەڵایەتی دەخاتە مەترسییەوە.

نمونەیەكی دیكە، مانشێتی سەرەكی هەندێ ڕۆژنامە و گۆڤارە لە گەرمەی كێبڕكێكانی حیزب و لایەنە سیاسییەكان، بۆنمونە مانشێتی لاپەرە (1)ی ژمارە (568)ی (14/10/2009)ی ڕۆژنامەی هاوڵاتی كە نووسراوە "لیستی گۆڕان بڕیاریدا ڕووبەڕووی یەكێتی و پارتی ببێتەوە... هێرشەكانی یەكێتی دووكەڵی ئاگرخستنەوە و سوتاندنی بەدواوەیە"، جۆرێك لە بەرجەستەكردنی ناكۆكی نێوان لایەنە سیاسییەكانی تێدا دەبینرێ.

هەروەها بڵاوبوونەوەی چەندین ڕاپۆرت لە هەندێ كەناڵی تەلەفزیۆنی سەبارەتبە چیرۆكی هەندێ منداڵكە ڕۆژانە لەلایەن شۆفێرێكەوە هاتوچۆیان پێكراوە و كاری سێكسیان لەگەڵدا ئەنجام دراوە.

لایەنە یاساییەكان بەدواداچوونێكی ئەوتۆیان بۆ ڕاستی و دروستی ئەم ڕاپۆرتە هەواڵانە نەكردووە، دەبوایە سزای بڵاوكردنەوەی ئەم چەشنە دەنگۆ و واتەواتانە بدرێ لەبەرئەوەی ئاسایشی كۆمەڵایەتی دەشێوێنن و  بێ متمانەیی لەناو خەڵكیشدا بڵاودەكەنەوە.

"سزادان"

یاسای بەرەنگاربوونەوەی تۆقاندن (تیرۆر) ژمارە (3)ی ساڵی (2006)، بەپێی بڕگەی (2)ی ماددەی (4) سزای زیندانی تا (15) ساڵی بۆ هەركەسێك داناوە كە " بەئەنقەست، هەواڵ یاخود روونكردنەوە، یاخود پڕوپاگەندەیەكی تۆقێنەر بڵاوبكاتەوە، هۆیەكانی ڕاگەیاندنی بینراو، بیستراو، خوێندراو، یاخود ئەلیكترۆنی بقۆزێتەوە یان بەكاریان بهێنێت، یا بەیاننامەی ئەوتۆ لە ئینتەرنێت بڵاوبكاتەوە كە ڕاستەوخۆ بگاتە ئاستی هاندان بۆ ئەنجامدانی تاوانی تیرۆریستی ئەوتۆ كە ئاسایشی گشتی بخاتە مەترسییەوە و ترس بخاتە ناو هاوڵاتیان و هەڕەشە لە قەوارەی سیاسییانەی هەرێم بكات".

بەپێی یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007)دا، سزای غەرامە بۆ تاوانی "چاندنی تۆی ڕق و كینە و لێكترازاندنی پێكهاتەكانی كۆمەڵ" دانراوە. سزای بەزاندنی ئەم بڕگە یاساییەش، تەنها غەرامەی داراییە كە سزای ڕۆژنامەنووسەكە لەنێوان (1 تا 5) ملیۆن دیناری ئێراقیدایە. سزای دەزگا ڕاگەیاندنەكەش غەرامەیەكە كە لە (5) پێنج ملیۆن دینار كەمتر و لە (20) بیست ملیۆن دینار پتر نەبێت.

سەرنج؛ بەپێی بڕگەی (5)ی ماددەی هەشتەم، نابێ‌ دوای تێپەڕبوونی (90) نەوەد رۆژ لە مێژووی بڵاوكردنەوە، هیچ جۆرە رێكارێكی یاسایی لە بەرامبەر ڕۆژنامەنووس بگیرێتەبەر.

"ڕێوشوێنی خۆپارێزی لەم تاوانە"

لەبەرچاوگرتنی كۆمەڵێ پرەنسیپی پەیوەست بە كاری ڕۆژنامەگەری، دەبێتە مایەی دووركەوتنەوە لەم تاوانە ڕۆژنامەگەرییە، بۆ ئەو مەبەستەش دەبێ ئەم بابەتانەی خوارەوە بڵاو نەكەینەوە، یاخود بە وریایی مامەڵەیان لەتەكدا بكرێت كە بریتین لە؛

1-هاندان و دنەدانی خەڵك بۆ دزی و تاڵانی، شەڕ و ئاژاوە، تێكدانی موڵك و ماڵی گشتی.

2-هاندانی خەڵك بۆ سەرپێچی لە یاسا و بڕیارو ڕێنماییەكان.

3-وێنە و بابەتەكانی پەیوەست بە وروژاندنی سێكسی و دەستدرێژی كە دەبنەمایەی لاوازكردنی ئادابی گشتی.

4-خۆپارێزی لە بڵاوكردنەوەی ئەو بابەتانەی دەربارەی خیانەت و قۆڵبڕی و دیاردە دزێوەكانیترن و تاوانبار دەكەنە پاڵەوان، بەپێچەوانەوە دەبێ ئەو دیاردانە قێزەون بكرێن نەك بكرێنە نیشانەی ئازایەتی.

5-خۆپارێزی لە بڵاوكردنەوەی ئەو هەواڵ و بابەت و وێنانەی دەبنەمایەی تەشەنەسەندنی ترس و لەرز و لاوازكردنی ئەخلاقی كۆمەڵایەتی. بۆ نمونە لە یەكێك لە كەناڵە كوردییەكان هەواڵی لاقەكردنی چەند منداڵێكی لەلایەن شۆفێری تاكسییەكەوە بڵاوكردەوە، ئەم هەواڵە دەبێتەمایەی بێ متمانەیی خەڵك بە شۆفێران و تەنانەت بڵاوكردنەوەی ترس و دڵەڕاوكێی بەردەوامیش.

6-خۆپارێزی لەو بابەتانەی كە تۆوی دووبەرەكی دەخەنە نێوان عەشیرەت و پێكهاتە چینایەتییەكان و ناوچەكان لەگەڵ یەكتر.

7-بڵاو نەكردنەوەی ئەو بابەتانەی زەمینە بۆ شەڕی نەژادی و نەتەوەیی دەڕەخسێنن.

8-هەرگیز تاوانباران نەكرێ بە پاڵەوان.

9-نەچوونە نێو وردەكاری تاوانباران تا كەسانی دیكە سودی خراپ  لەو ئەزموونانە وەرنەگرن.


ئه‌م بابه‌ته 648 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر