دەرچوون لە ئێراق (8)

(سوپا) ئەو پێكهاتە گرنگەی هەر وڵات و قەوارەیەكی سیاسییە، كە بێئەو نە (وڵات) بوونی دەبێت، نە هیچ (قەوارەیەكی سیاسی). هۆكارەكەش ئەوەیە، كە هیچ وڵاتێك ناتوانێت سەروەری خاكی خۆی بێ بوونی هێزێكی چەكدار بپارێزێت، كاتێكیش گەورەیی (سوپا) دەردەكەوێت، كە لە چوارچێوەی وەزارتێك و بەپێ كۆمەڵە یاسا و پێكهاتەیەكی سەربازیی دابڕێژرێت، پارێزگاری لە سەروەری و سەربەخۆیی وڵات و هاوڵاتییەكانی دەكات.
PM:02:46:28/02/2021
دۆسیە: دەوڵەت سازی
ئەو سوپایە لەسەر دەستی كوردێك دامەزرا، تا ڕێگری لە قەوارەی كوردی بگرێیت و لە ئێراقدا بتوێتەوە و سەربەخۆیی بە چاوی خۆی نەبینێت.

پرۆفیسۆر د. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد


دامەزراندنی سوپای ئێراق و، هەڵەی كورد لەو ڕووداوەدا

لەم چوارچێوەیەشدا (سوپای ئێراق) دامەزرا، بەڵام خاڵی جیاواز ئەوە بوو، كاتێك سوپای ئێراق دامەزرا، دەوڵەتێك بەناوی ئێراق نەك هەر بوونی نەبوو، بەڵكو سنوور و سەروەری و سەرۆكەكەشی بۆ دیاری نەكرابوو، هەربۆیە؛ ئەو سوپایە لە بۆشاییەكی سیاسی و لەسەر بنەمایەكی دانەمەزراو، دامەزرا، بەڵام بەهێز كەوتە ناوان و بە كاریگەرییەوە بوونی خۆی بۆ دەوڵەتێكی دروستكراو سەلماند.

ڕووداوی دامەزراندنی سوپای ئێراق بۆ (6ی كانوونی دووەمی1921) دەگەڕێتەوە. ئەوەش كاتێك كەسایەتییەكی كوردی گوندی (عەسكەر)ی سەر بە لیوای كەركوك بەناوی (جەعفەر عەسكەری) یەكەمین سوپای بەناوی (موسا كازم)ی هەشتەمین پێشەوای شیعەكان،  بە پێكهاتەیەكی زۆرینە سووننەی عەرەب دامەزراند، واتە بە كەسایەتییەكی كوردی و ناوێكی عەرەبی شیعە و پێكهاتەیەكی عەرەبی سووننە، سوپایەكی بۆ دەوڵەتێكی دانەمەزراو دروستكرد، سوپایەك بۆ ئەو حكومەتە كاتی ئێراقییەی لە (2ی ئایاری1920) بە سەرۆكایەتی (عەبدولڕەحمان نەقیب/1841-1927) دامەزراو لە (25ی تشرینی یەكەمی1920ز)شدا بە دروستكردنی (وەزارەتی حكومەتی كاتی ئێراق) جێی گرت، دواتریش لە پێكهاتەی حكومەتی كاتی ئێراقدا (وەزارەتی بەرگری) جێكرایەوە و كوردێك كرایە وەزیر، یەكەمین كاری ئەو وەزیرە كوردەش، دامەزراندنی سوپایەك بوو بۆ حكومەتەكەی، تا ببێتە بناغە بۆ ئەو دەوڵەتەی دواتر ناوی (ئێراق)ی لێ دەنرێت. لێرەوەش (جەعفەر عەسكەری) وەك یەكەم كەسایەتی كورد و نزیك لە ئینگلیزەكان، یەكەمین پێكهاتەی سووپای بۆ حكومەتیكی كوردی نا، بەڵكو بۆ حكومەتێكی كاتی ئێراق دامەزراند.

كاتێكیش لەو مێژووە له‌و سوپایە وورد دەبینەوە؛ دەگەینە ئەوەی كە پلانی ئینگلیزەكان لە دروستكردنی ئەو سووپایە چەند لایەنە بوو. لەلایەك وویستیان بۆ لێرە بە دوا شەڕی هۆز و تیرە و خێڵەكانی ئێراق، بەهەموو پێكهاتە نەژادی و باوەڕی ئایینییەكانەوە بەو سووپایە بكەن، لەلایەكی دیكەوە ئەو كەس و لایەنانەی لەو حكومەت و دەوڵەتە یاخی دەبن، هەر بە خودی ئێراقییەكان لێبدرێن نەك بە هێز و توانای دەوڵەتی بەریتانیا، هەروەها ئەوەی دەكوژرێت وبریندار دەبێت لەو ململانێ و شەڕانەدا، هاوڵاتی ئێراقی بێت نەك بەریتانی، لەلایەكی دیكەوە بەو سوپایە نەك شەڕی مانەوەی حكومەتی كاتی ئێراق بكات، بەڵكو شەڕی دەوڵەتی داهاتووی ئێراقیش بكات، كە بە نیاز بوو لە هەمان ساڵدا دروستی بكات و كەسایەتییەكی عەرەبی دەرەوەی ئێراق بكاتە پادشای، كە (فەیسەڵی كوڕی حوسێن) بوو. سەرباری ئەوانە لە هەموو ئەوانە بدات كە دەبنە كۆسپ لەبەردەم دروستبوون و فراوانبوون و مانەوەی دەوڵەتەكەدا، هەموو ئەوانەشی بە عەقڵێكی كوردی و بەناوی عەرەبی شیعە و بە هێزێكی عەرەبی سووننەوە ئەنجامدا. لەم ڕوانگەوەش (كورد) لە ڕێگای ئەو كەسایەتییەوە هەڵەی كرد، سووپایەكی وا بۆ دەوڵەتێك دروستبكات، كە لە داهاتوودا خاك و نەتەوەكەی داگیر دەكات و بەشێكی خاكەكەی بە خاك و دەوڵەتێكی دروستكراوەوە دەبەستێتەوە، دیارە لەكاتێكدا (جەعفەر عەسكەری) دەیتوانی ئەو كارە بۆ حكومەتەكەی (شێخ مەحموود) بكات، كە لە (17ی تشرینی دووەمی1918) دامەزرا، بەڵام بۆ ئێراق و عەرەبی ئێراقی كردی!

ئەوانەی تیشكیان خرایەسەر پێمان دەڵێن؛ كە وەك چۆن ئەركی هەر سووپایەك لە مێژوودا پاراستنی سەروەری و سەربەخۆیی هەرێم و وڵات و هەر قەوارەیەكی سیاسی بووە، هەروەها پێویست بووە هەموو ڕێ و شوێن و كاردانەوە سەربازییەكان بۆ لێدان له‌ نەیارەكانی بگرێتەبەر، بەهەمان شێوە سووپای ئێراقیش ئەركی پاراستنی سەرورەییەكانی دەوڵەتەكەی بووە لە هەر دەستدرێژی و هەوڵێكی جوداخوازی ناوخۆیی و هێرشی دەرەكی، هەربۆیە لەسەر (جەعفەر عەسكەری) پێویست بوو هەموو هەوڵێك بخاتە كار بۆ لێدانی هەر راپەڕین و شۆڕش و حكومەتەتێكی خۆجێیەتی لەناو دەوڵەتی ئێراقدا، هەروەها هەوڵی پاراستنی سەروەری حكومەت و دەوڵەتەكەی بدات لە (بەغداد)ی پایتەخت، خودی ئەو كارەش بە دژی هەوڵ و خەباتەكەی (شێخ مەحموود) و حكومەتەكەی و هەموو ئەو كەسایەتیانە بوو، كە لەپێناو مافەڕەواكانی نەتەوەی كورد خەباتیان كرد. هەربۆیە یەكەمین ئەركی سووپاكەش  پارێزگاری بوو لە یەكەمین پادشای هاوردەكراوی ئێراق كە (فەیسەڵی كوڕی حوسێن) بوو، واتا پاراستنی خۆی و بنەماڵەكەی و شكۆ و دەسەڵاتەكەی و بەرژوەندییەكانی بەریتانیا لە ئێراق، بەدوایدا لێدانی حكومەتی باشووری كوردستان بە سەرۆكایەتی (مەلیك مەحموود)، كە لە (10ی تشرینی یەكەمی 1922ز) دامەزرا، تا لە سنووری خۆی تێنپەڕێت و زیان بە بەرژەوەندییەكانی حكومەتی بەریتانیا لە ئێراق نەگەیەنێت، ئەمەو بە ڕووخاندنی ئەو حكومەتە (ویلایەتی موسڵ) وابەستەی دەوڵەتی نوێی ئێراق بكات.

لێرەوەش ئەو سوپایە لەسەر دەستی كوردێك دامەزرا، تا ڕێگری لە قەوارەیەكی كوردی بكات كە لەو قۆناغەدا (حكومەتی باشوری كوردستان) بوو، هەروەها لە خودی پێكهاتەی كوردیش بدات، تا لەوە بەدوا لە خاك و دەوڵەتی ئێراق جیانەبێتەوە، بەڵكو لەنێو خاك و دەوڵەتی دروستكراوی ئێراقدا بتوێتەوە و سەربەخۆیی بە چاوی خۆی نەبینێت.





ئه‌م بابه‌ته 613 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر