دەرچوون لە ئێراق (6)

كاتێك دەمانەوێت سیاسەتی دەوڵەتی "بەریتانیا" بەرامبەر باشوری "كوردستان" و دانیشتوانەكەی لەلایەك و، خودی نەتەوەی كورد لەلایەكی دیكە ڕوون بكەینەوە، بە چەندین بۆچوونی جیاجیا دەگەین.
PM:04:10:06/02/2021
دۆسیە: دەوڵەت سازی
باشوری كوردستان لە سیاسەتی دەوڵەتی بەریتانیادا لەنێوان ساڵانی (1918-1921) هەندێك پێیان وابووە؛ بەریتانییەكان بێ بەڵێنیان بەرامبەر كورد و باشوری كوردستان كردووە.

پرۆفیسۆر د. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد


تەنانەت پێش داگیركردنی هەر(سێ) ویلایەتی (بەسڕە، بەغداد، موسڵ) هیچ پلان و بیرۆكە و هەوڵێكیان بۆ كورد و باشوری كوردستان نەبوو، تا كار بۆ پشتیوانیكردنی بكەن. كۆمەڵێكی تر پێیان وابووە؛ كە بەریتانییەكان پلان و بەرنامەیان هەبووە، بەڵام كورد نەیتوانیووە سوودی لێوەربگرێت و لەگەڵ دۆخی نوێ خۆی بگونجێنێت، تا بە ئەنجامێكی باش بگات و لە دروستكردنی قەوارەیەكی سیاسیدا سوودی لێ ببینێت. بۆچوونێكی دیكەش پێ وابووە؛ "كورد)" لەو ئاستەدا نەبووە دژایەتی سیاسەتی بەریتانیا بكات و لە ئاستیدا بووەستێت. هەربۆیە ئەوەی ڕوویداوە واقیعیەتی سیاسەتی بەریتانیا بووە لەو قۆناغە، نەوەك هەڵوێست و قارەمانییەتی كورد و كارایی سیاسەتەكەی.

بە ڕۆچوون و شرۆڤەی ئەو ڕووداوانەی لەو ڕۆژگارەدا ڕوویانداو تێپەڕین، هەروەها بە خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنی ئەو سەرچاوانەی ڕووداوەكانی ئەو قۆناغەیان تۆماركرد، تا بە هەڵدانەوەی سەدان بەڵگەنامەی جۆراوجۆری ئەو سەردەمە دەگات، كە لە وەزارەتەكانی ناوچە داگیركراوەكان و دەرەوەی بەریتانیاوە دەرچوون، تا بە بەڵگەنامەكانی دەوڵەتی (ئێراق و، ئێرانی سەردەمی قاجاری و، خودی بەڵگەنامەكانی كورد دەگات)، دەگەینە ئەوەی، كە دەوڵەتی بەریتانیا لەگەڵ شەپۆلی خێرای ڕووداوەكانی جەنگی جیهانی یەكەم، پلان و بەرنامەكانی دانا، نەوەك پێشتر بەرنامە ڕێژی بۆ كردبێت. واتە بەپێی ئەو سەركەوتن و شكستانەی لە شەڕەكانی (چوار) ساڵ جەنگی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، كاری بۆ پلانی جۆراوجۆر كرد، نەوەك پێش جەنگ بڕیاری لەسەردابێت. چەند بەڵگەیەكیش ئەو بۆچوونەمان پشت ئەستوور دەكەن. لەوانە:-
 
ا. ڕێككەوتنامەی (سایكس-بیكۆ)؛ ئەم ڕێككەوتنامەیە لە (17ی مایسی1916)و لە ئاستانەی ڕووداوەكانی جەنگی یەكەمی جیهانی واژۆكرا. لایەنی یەكەمی ڕێككەوتنەكە (مارك سایكس) ئەندامی پەرلەمانی بەریتانیا لەنێوان ساڵانی (1911-1918ز)و بریكاری وەزارەتی دەرەوە و راوێژكاری باڵای وڵاتەكەی بوو، كە توانی هەردوو ویلایەتی (بەغداد و بەسڕە)ی لەپاڵ هەردوو خاكی فەڵەستین و ئۆردونی بۆ دەوڵەتەكەی ببات. هەرچی لایەنی دووەمی ڕێكەوتنامەكەیە، كە (جۆرح بیكۆ) بوو، ئەوا توانی (ویلایەتی موسڵ)، كە مەبەست لێی باشوری كوردستان بوو، لەپاڵ خۆرائاوای كوردستان و خاكی سوریا و لوبنان بۆ دەوڵەتەكەی ببات.

ب. بەڵێنی (سێر هینری مەكماهۆن) نوێنەری باڵای دەوڵەتی بەریتانیا بە (شەریف حوسێن)ی شەریفی مەككە؛ (سێر هینری مەكماهۆن) نوێنەری باڵای وڵاتەكەی  بوو لەنێوان ساڵانی (1915-1917) لە خاكی میسر. بەپێی ئەو بەڵێنەش لەبەرامبەر پشتیوانی عەرەبەكانی حیجاز و دەووروبەری بە سەرۆكایەتی (شەریف حوسێن كوڕی شەریف عەلی) بۆ دەوڵەتی بەریتانیا و كردنەوەی بەرەیەكی جەنگی لە دژی دەوڵەتی عوسمانی، بەڵێنیان پێدرا، دوای جەنگ دەوڵەتێكیان لە نیوە دوورەگەی عەرەبی و خاكی شام و هەرسێ ویلایەتی (بەسڕە، بەغداد، موسڵ) بۆ دروستبكات.
 
ج. بەڵێنی بەلفۆر؛ بەپێ ئەو بەڵێنەش، كە لە (3ی تشرینی دووەمی1917)دا (ئارسەر بلفۆر)ی وەزیری دەرەوەی بەریتانیا بە (لۆرد كرزۆن) گەورە سەرمایەدار و سیاسی جووەكانیدا، بڕیاری دروستكردنی دەوڵەتێكی بۆ جووەكان لەسەر خاكی فەڵەستین دا. بۆ مێژووش ڕێككەوتنەكە و هەر (دوو) بەڵێنەكە بە كەمێك دەستكاری و گۆڕانكارییەوە جێبەجێكران.
 
لەو تۆمارە مێژووییانەشەوە دەبێت بگەینە ئەوەی، كە پشتیوانی دەوڵەتی بەریتانیا لە (شێخ مەحموودی نەمر)و دانانی وەك حكومداری باشوری كوردستان لە (17ی تشرینی دووەمی1918)، بەرئەنجامی پلانی دەوڵەتی بەریتانیا نەبوو بۆ داكۆكی لە كورد و باشوری كوردستان، بەڵكو پشتیوانی بوو لە (شێخ مەحموودی نەمر) وەك كەسایەتییەكی دیار و ناسراو، تا بەهۆی ئەوەوە باشوری كوردستان لەبندەستی فەرەنساییەك دەربهێنێت، كە لە ڕێككەوتنامەی (سایكس-بیكۆ)دا بە دەوڵەتی فەڕەنسا درابوو.

كاتێكیش لە (17ی حوزەیرانی1919) لێیدراو لە شەڕی (دەربەندی بازیان) بەدیلیان گرت، بۆ ئەوە بوو، كە (شێخ مەحموودی نەمر)و زۆرینەی كوردەكانی باشور، لە دەوڵەتی بەریتانیا هەڵگەڕانەوە و كەوتنە ژێر كاریگەری توركەكان و سیاسەتی غەزای دەوڵەتی عوسمانی و توركە لاوەكان دژ بە دەوڵەتی بەریتانیا. تەنانەت كوردی باشووری كوردستان بە سەركردایەتی (شێخ مەحموودی نەمر) لە (شەڕی شوعەیبە) چوونە پاڵ دەوڵەتی عوسمانی لە دژی دەوڵەتی بەریتانیا، لەكاتێكدا دەبوا كوردەكان و خودی ئەو سەركردەیەی كورد لەو قۆناغەدا ئەو هەڵوێستەیان نەبێت. هەربۆیە پشتیوانی بەریتانییەكان لە (شێخ مەحموودی نەمر)و كوردی باشوری كوردستان بۆ ئەو ئامانجە بوو، كە كورد لێ تێنەگەیشت. هەربۆیە هەڵوێست و كاردانەوەی سیاسی و سەربازی دەسەڵاتەكانی ئەو سەردەمە، تا بە نەتەوە و پێكهاتە جیاجیاكان و سەرۆك خێڵ و هۆزەكان دەگات، بڕیاری لەسەر سیاسەتی دەوڵەتی بەریتانیا دەدا، كە پێویست بووە چیبكات و چۆن بیكات؟ نەوەك خودی بەریتانییەكان، بڕیاری پێش وەختەی خۆیان لەسەر ئەو دەسەڵات و نەتەوە و ئایین و پێكهاتە و سەرۆك خێڵ و سەرۆك هۆزانە بدەن.  

لێرەوە دەوڵەتی بەریتانیا لە ئەنجامی ئەو ڕووداوانەی لە ساڵانی جەنگ و دوای جەنگ بۆ هاتەپێش، سیاسەتی خۆی داڕشت و پیادەی كرد. لەو ڕووداوانەشدا (كورد) باجی ئەو هەڵوێستانەیدا، كە بەرامبەر دەوڵەتی بەریتانیا گرتیەبەر، نەوەك دەوڵەتی بەریتانیا، باجی بە كورد دابێت، لەبەرامبەر بێ بەڵێنی و ملهوڕی خۆی.




ئه‌م بابه‌ته 235 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر