سەرۆکایەتی بایدن؛ چۆن کار دەکاتە سەر پرسی کورد لە تورکیا

ڕۆژی (20)ی ئەم مانگە بەشێکی زۆری کوردەکان لە تورکیا و شوێنەکانی تر، بە جێهێشتنی پۆستی سەرۆکایەتیی ئەمریکا لەلایەن "دۆناڵد ترەمپ"ەوە گووشاد دەبن، کوردەکانی ئێراق ئەوەیان لە یادە؛ کاتێك لە ڕیفراندۆمەکەی ساڵی(2017) بۆ سەربەخۆیی ئیدارەکەی "ترەمپ" پشتی تێکردن و گڵۆپی سەوزی بۆ هێرشی (ئێران-بەغداد-میلیشیا شیعەکان) دا هێرش بکەن.
PM:01:44:26/01/2021
دۆسیە: شیکار
(بایدن)پێویستە (واشنتۆن) سەرانی ئۆپۆزسیۆنی "تورکیا" بەهێز بکات تا بتوانن بێنە پێشەوە و، ئەردۆگان تێکبشکێنن.

سێث جەی فڕانتزمان
پەیامنێری باڵا و شرۆڤەکاری کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئاژانسی جیروسەلیم پۆست


لە کاتێکدا تورکیاش هەڕەشەی گەمارۆدانی هەرێمی کوردستانیکرد، لەهەمان کاتدا "تورکیا" ترسی کەمی لە ڕەخنەی "ئەمریکا" هەبوو بەهۆی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ، کاتێك هەزاران چالاکوانی پارتی دیموکراتی گەلان-هەدەپە و نوێنەرە هەڵبژێردراوەکانیانی دەستگیرکرد و زیندانی کردن، لە حاڵێکدا کە ئەوەیش کوردەکانی تەواو بێ هیوا نەکرد، "ترەمپ" لە مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی(2019) دا هێزەکانی "ئەمریکا"ی لە "باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا" لەسەر سنووری "تورکیا" کشاندەوە، بەم کارەشی ڕێگای بۆ (ڕەجەب تەییب ئەردۆگان-سەرۆککۆماری تورکیا) خۆشکرد هێرش بکاتە سەر ناوچە کوردییەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سوریا و، پاکتاوکردنی نەژادی دژی سەدان هەزار کوردی ناوچەکە ئەنجامبدات.

هێزە کوردییەکانی سوریا؛ کە تازە جەنگێکی زەمینییان دژ بە داعش سەرکەوتووانە بە کۆتا هێنابوو، خۆیان لە خیانەتێکی دڵڕەقانە و چاوەڕواننەکراوی ئیدارەی "ئەمریکا" بینیەوە، چەند ڕۆژێکی کەم بەر لە هەڵکردنی گڵۆپی سەوز بۆ هێرشی "تورکیا" لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ ئەردۆگاندا، ئەمریکییەکان، کوردەکانیان ڕازیکردبوو کە بە مەبەستی "دڵنیاکردنەوەی تورکیا" بنکەکانیان لەنزیك سنووری تورکیا بکشێننەوە، بۆیە زۆربەی کوردەکان بە تامەزرۆییەوە چاوەڕوانن "جۆ بایدن" سەرۆکی هەڵبژێردراو بچێتە کۆشکی سپییەوە، لە "تورکیا" کە نزیکەی نیوەی کوردەکانی جیهانی تێدا نیشتەجێن، چەندان کەس و لایەن هیوا خوازن ئیدارەی نوێی "بایدن" فشار بخاتە سەر "تورکیا" تا هەڵمەتە سەربازییەکانی بوەستێنێت و بگەڕێتەوە سەر مێزی دانوستان لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان-پەکەکە، کوردەکانی "تورکیا" هیوا خوازن لانی کەم ئیدارەی "ئەمریکا" بە سەرکردایەتی "بایدن" بێدەنگ نەبێت لە پێشێلکارییەکانی مافەکانی مرۆڤ لەلایەن حکومەتەکەی ئەردۆگان و، دووبارە دەستپێکردنەوەی هێرشی سەربازی دژی کوردەکانی سووریا و ئێراق، بە حوکمی مێژووی "بایدن" لە سەردەمی ئیدارەی "ئۆباما" دا کە تێیدا جێگری سەرۆك بوو، لەوانەیە کوردەکان پێشبینی هەندێ بەرەوپێشچوون بن لە ناوبراو بەراورد بە "ترەمپ". بەڵام پێویستە سەقفی هیواکانیشیان زۆر بەرز نەکەنەوە، بۆ ئەمەش پێویستە تەنها ئەوە بهێنینەوە یاد، کە چۆن حکومەتی "تورکیا" لە ساڵی(2015) دا لە پڕۆسەی ئاشتی کشایەوە، کاتێك ئیدارەی "ئۆباما" هێشتا لە دەسەڵاتدابوو. لەوکاتەدا زیادبوونی دەنگەکانی پارتی دیموکراتی گەلان-هەدەپە لە هەڵبژاردنەکانی هاوینی ساڵی(2015)ـدا بووە هۆی ئەوەی پارتەکەی ئەردۆگان زۆرینەی پەرلەمان لەدەستبدات، کاردانەوەی ئەردۆگانیش ئەوە بوو نەیهێشت دوای هەڵبژاردنەکانی مانگی حوزەیران هیچ حکومەتێك پێکبێت و، ئەوەش ڕێگای پێدا داوای دووبارەکردنەوەی هەڵبژاردنەکان لە مانگی نۆڤەمبەردا بکات.

لەماوەی نێوان حوزەیران تا نۆڤەمبەر حکومەتی "تورکیا" لە دانوستان لەگەڵ کوردەکان کشایەوە و، شەڕی دژی پەکەکەی دەست پێکردەوە، کاریگەریی نمایشەکەی تورکیا بە ئاڵاوە وایکرد پارتی داد و گەشەپێدان دەنگەکانی لە هەڵبژاردنەکانی نۆڤەمبەری(2015)ـدا زیاد بکات، کە بەهۆی گەمارۆی سووپای تورکیا بۆ سەر تەواوی شارە کوردییەکان زیاتر بەرەوپێشچوونی بەخۆیەوە بینی و لە ئەنجامیشدا؛ مافی دەنگدانی لێ سەندن، دوای هەڵبژاردنی مانگی نۆڤەمبەری ساڵی (2015) ئەردۆگان حکومەتێکی نوێی لەگەڵ "مەهەپە" پێکهێنا، کە پارتێکی ڕاستی تووندڕەو و دژە کورد بوو. بەسەربازییکردنی ڕێبازی ئەنقەرە لە مامەڵەکردنی لەگەڵ "پرسی کورد" لە سەردەمی حکومەتی شەراکەتی نێوان (ئاکەپە-مەهەپە) زیاتر هەڵکشا، لە ساڵانی(2015-2016) و لە چوارچێوەی هەڵمەتی دژە تیرۆر، تەواوی گەمارۆکان بۆ سەر شارە کوردنشینەکانی باشوری ڕۆژهەڵاتی "تورکیا" گەیشتنە ئەوپەڕی ئاستیان، لە شارۆچکەی-جزیرێ، سووپای "تورکیا" دانیشتوانە مەدەنییەکانی کوردی بە زیندوویی دەسووتاند، کاتێك خۆیان لە ژێر زەمینەکان حەشار دەدا، لە شاری شرناخ گرتەی ڤیدیۆیی بڵاو بووەوە تێیدا هێزەکانی تورکیا جەستەی دەرهێنەری فیلمێکی بەناوبانگی کوردیان لەدوای ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکانیانەوە ڕادەکێشا، لە "نوسەیبین" پەرلەمانتارانی "مەهەپە" داوای سووتاندنی تەواوی شارەکەیان دەکرد، بێگومان؛ جەنگی نێو شار هەرگیز خەتای یەك لایەنی تێدا نییە و، پەکەکە-ش بەهۆی ستراتیژیەتیەتی شەڕی نێو شاریەوە بەشێکی وێرانکارییەکەی لە ئەستۆیە، بەڵام چەندان لایەن و ڕواڵەتی کردە دژە یاخییەکانی حکومەتی تورکیاش لە ساڵانی (2015-2016) سنووریان تێپەڕاند و، دەبوایە لانی کەم چەند ڕەخنەیەکی لەلایەن واشنتۆنەوە لێبکەوێتەوە.


بەدرێژایی تەواوی ئەو کاتە ئیدارەی "ئۆباما" بێدەنگ مایەوە، سیاسەت داڕێژەرانی (واشنتۆن) لە کۆتاییدا ڕەزامەندیی "تورکیا"یان بە دەستهێنا بۆ بەکارهێنانی بنکە ئاسمانییەکانی (ناتۆ) لە "تورکیا" و لە چوارچێوەی جەنگی دژی داعشدا و ئەنقەرەش بەڵێنی چوونە نێو هەوڵەکانیدا، بەڵام ئەوەی "ئۆباما" لە "تورکیا"وە پێیگەیشت تەنیا چەند هێرشێکی ئاسمانی لاوەکیی بوون لەلایەن "تورکیا"وە کە گرنگییەکی ئەوتۆیان نەبوو لە جەنگی دژی داعش، بەڵام هێواش -هێواش هێرشی قوڕسی دژی کوردە هاوپەیمانەکانی ئەمریکا لە سوریا زیادکرد، وەك ئەوەی پێشبینی دەکرا؛ حکومەتی "تورکیا" هەر هێرش و داگیرکاری و پەلامارێکی سنوور شکێنی بۆ نێو سوریا وەك "ئۆپەراسیۆنی دژی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکانی سوریا" ناوزەند دەکرد، بە مانایەکی تر مەبەست لێی داعش و هێزە کوردییەکانی سووریا بوو، لەنێو ئەم ئۆپەراسیۆنانەدا، تورکیا تەنانەت چەکدارانی پێشووتری داعش و گرووپە توندڕەوەکانی دیکەی سوریای لەنێو ڕیزەکانی لایەنگرەکانی بەکار هێنا، بەمەش کێشەکانی سوریای لەگەڵ چەکدارە ئیسلامییەکان قووڵتر کردەوه‌، قازانجی ئەم هاوکێشەیە؛ ئەوەی بێدەنگبوونی (واشنتۆن)ی لە ئاست پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لەلایەن "تورکیا"وە دژی کوردەکانی "سوریا و تورکیا" لەخۆ گرتبوو. تەنانەت هێرشە ئاسمانییەکانی "تورکیا" لە ئێراقیش کە ناوە ناوە دەبووە هۆی کوژرانی ئەندامانی سووپای ئێراق و، کەسانی مەدەنی لە شوێنەکانی وەك شەنگال هیچ ڕەخنەیەکی ئەمریکای لێ نەکەوتەوە لە سەردەمی هەردوو ئیدارەی (ترەمپ و ئۆبامادا)، 
 
ئەگەر ئیدارەی نوێی "بایدن" ستانداردەکانی جووڵانەوەی ئیدارەی "ئۆباما" لەبارەی پرسی تورکیاوە بگرێتەوە بەر ئەوا لەوانەیە شتانێکی کەم بگۆڕێن، هەرچەندە لەوانەیە ئیدارەی "بایدن" هاوشێوەی "ترەمپ" دڵڕەقانە بۆ مەرامی خۆی پشت لە کوردە هاوپەیمانە کۆنەکانی لە ئێراق و سوریا نەکات، بەڵام لەوانەیە بەردەوام لە هەڵچنینی هیوا لەسەر ئەوەی "تورکیا" هاوکار بێت لە لە ناوبردنی ئیسلامییە توندڕەوەکان، تەنانەت هەندێ لە (واشنتۆن) هێشتا پێیانوایە دەکرێ "تورکیا" یارمەتی "ئەمریکا" بدات بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕووسیا و ئێران، وێڕای کۆمەڵێك بەڵگەی زۆر کە تورکیا دژی ئەجێنداکانی "ئەمریکا" لە ناوچەکە کار لەگەڵ هەردوو وڵاتدا دەکات، لە بەرانبەردا لەوانەیە "بایدن" بیسەلمێنێت کە زۆر جیاوازە لەو کاتەی جێگری سەرۆك بوو، "بایدن" بەباشی ئاشنای ناوچەکەیە، زیاتر لە جارێك ئەردۆگانی بە ئۆتۆکرات ناوزەند کردووە و بەردەوام هاوسۆزیی بۆ کوردەکان و خەباتەکەیان لە ڕابردوو نیشانداوە، لە ئەرکە نوێکەیدا وەك بەرپرسی ئیدارەی خودی خۆی و جیا لە ئەرکەکەی وەك یاریدەدەری ئیدارەی "ئۆباما"، لەوانەیە "بایدن" هەنگاوێکی تەواو نوێ لەبارەی "تورکیا" و کوردەکانەوە بنێت، ئەگەر وابێت لەوانەیە بە فشار خسته‌سەر تورکیا بۆ پابەندبوون بە عورفەکانی مافەکانی مرۆڤ دەست پێبکات، "سەڵاحەددین دەمیرتاش" سەرکردەی پێشووی هەدەپە و بەربژێری پۆستی سەرۆکایەتیی هەڵبژاردنی ساڵی (2018) و، دەیان هەزار کەسانی دیکەی خاوەن دیدی جیاوازی سیاسی لەئێستادا بۆ ماوەی چەندان ساڵە بەر لە دادگاییکردنیان خراونەتە بەندیخانەوه‌، لە دیسەمبەری ساڵی(2020) دادگای مافەکانی مرۆڤی ئەوروپا فەرمانیدا؛ بەوەی زیندانیکردنی "دەمیرتاش" هۆکاری سیاسی لەپشتەوەیە و بە تۆمەتی ناڕەوا تۆمەتبار کراوە و پێویستە ئازاد بکرێت، هەرچەندە "تورکیا" ئەندامێکی ئەم دادگایەیە، بەڵام بەردەوام فەرمانی لەو شێوەیەیی ڕەتکردۆتەوە، ئیدارەیەکی پارێزەری مافەکانی مرۆڤ لە (واشنتۆن) لەوانەیە بچێتە پاڵ هەوڵەکانی فەڕەنسا و وڵاتانی تر لە فشار خستنە سەر تورکیا بەهۆی ئەو جۆرە بابەتانەوە، ئیدارەیەکی ڕژدی "بایدن" لەوانەیە هەوڵیش بدات بە نەرمی یان لەڕێگەی فشار، ئەنقەرە بگەڕێنێتەوە سەر مێزی دانوستان لەگەڵ پەکەکە. تەنانەت گەڕانەوە بۆ دانوستانی ناڕاستەوخۆش، بەتایبەتی ئەگەر بە چاودێریی "ئەمریکا" بێت دەکرێ دەستکەوتی مەزن ڕووە و بەرەوپێشبردنی هەلومەرجەکان لە هەریەك لە (تورکیا و سوریا) بەدەست بهێنێت.
  
نزیکەی پێنج ساڵ لەمەوبەر باشوری ڕۆژهەڵاتی "تورکیا" هێمنی باڵی بەسەردا کێشابوو، سەرانی کوردی سوریاش ناوە ناوە هاوئاهەنگییان لەگەڵ بەرپرسانی تورکیادا دەکرد، هەرچەندە ئەگەر ئەردۆگان و مەهەپەی هاوبەشی سور بن لەسەر درێژەدان بە جەنگە ناوخۆیی و دەرەکییەکانیان، ئەوا پێویستە "ئەمریکا" لە شوێنی تردا بەدوای هاوپەیمان بگەڕێت، تەنیا ساڵێك لەمەوبەر "بایدن" نیگەرانیی خۆی لەبارەی سیاسەتەکانی ئەردۆگان دەربڕی و ڕایگەیاند، "پێموایە ئەوەی پێویستە ئێستا بیکەین گرتنەبەری هەڵوێستێکی زۆر جیاوازە لەگەڵی بجووڵێینەوە و، ئەوەش ڕوونە کە پشتیوانیی سەرکردایەتیی ئۆپۆزسیۆن دەکەین، پێویستە ئەردۆگان باج بدات، وتیشی؛ "پێویستە (واشنتۆن) سەرانی ئۆپۆزسیۆنی "تورکیا" بەهێز بکات تا بتوانن بێنە پێشەوە و، ئەردۆگان تێکبشکێنن، لەڕێی کودەتاوە کودەتاوە نا، بەڵکو لەڕێی پڕۆسەی هەڵبژاردنەوە". ئەو جۆرە زمانی قسەکردنەی ئیدارەی نوێی "بایدن" لەوانەیە زۆر بڕوات و، سەر بکێشێت بۆ گۆڕینی حیساباتی سیاسیەتی هەنووکەیی لە ئەنقەرە.

وەرگێڕان: محەمەد ڕەحمان فەیزوڵڵا



ئه‌م بابه‌ته 327 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر