دەرچوون لە ئێراق (4)

سەرەتای داگیركاری ئینگلیزەكان بۆ ئێراق، بۆ ساڵی (1914) دەگەڕێتەوە. ئەوەش كاتێك دەوڵەتی بەریتانیا هەڵایسانی جەنگی جیهانی یەكەمی قۆستەوە و، لەوپەڕی باشووری خاكی ئێراقەوە پەلاماری ویلایەتی بەسڕەی عوسمانیدا.
PM:01:08:04/01/2021
دۆسیە: دەوڵەت سازی
ئینگلیزەكان چۆن خاكی ئێراقیان داگیركرد؟

پرۆفیسۆر د. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد



هۆیەكەش ئەوە بوو؛ دەوڵەتی بەریتانیا لەو جەنگەدا كەوتە بەرەی ڕكەبەری دەوڵەتی عوسمانی، ئەو جەنگەی چەندین دەوڵەتی گەورەی جیهانی لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندییەكانیان و، سنووردانان بۆ نەیارەكانیان بۆ دوو-بەرەی دژ بەیەك دابەشبوون، جەنگی جیهانی یەكەمیان دروستكرد. ئەو دوو-كۆمەڵەش، ئەمانە بوون:-

كۆمەڵەی یەكەم: بە دەوڵەتانی ناوەند ناسران و، لە دەوڵەتانی؛ ئەڵمانیا، عوسمانی، ئیمپراتۆریی نەمسا و، مەجەر پێكهاتبوون.

كۆمەڵەی دووەم: بە دەوڵەتانی هاوپەیمانان  ناسران و، لە دەوڵەتانی؛ بەریتانیا، فەرەنسا، ڕووسیای قەیسەری، ژاپۆن، یۆنان، ئیتاڵیا، بولغاریا، ڕۆمانیا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پێكهاتبوون. 

لێرەوە هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و بەریتانی كەوتنە دوو بەرەی دژ بەیەك، ڕووبەڕووی یەك بوونەوە. وێستگەیەكی ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیەش، كەوتە سێ ویلایەتی؛ بەسڕە، بەغداد، موسڵ-ی عوسمانی. یەكەمین وێستگەش داگیركردنی شارۆچكەی فاو-ی سەر بە ویلایەتی بەسڕە بوو، لە (6ی تشرینی یەكەمی1914)دا. بەدوای ئەویشدا شاری بەسڕه‌، مەڵبەندی ویلایەتی بەسڕەش لە (22ی تشرینی دووەم) داگیر كرا. هەردوو شاڵاوەكە و، داگیركردنی شارۆچكەی فاو-و شاری بەسڕە بێ هیچ ڕووبەڕوو بوونەوەیەكی سەربازی داگیركران، دوو ڕووداوەكەش؛ دوو گورزی كوشندە بوون بەر دەوڵەتی عوسمانی كەوت، چونكە دەوڵەتەكەیان لە سەرچاوەیەكی ئاوی گرنگ دابڕا  كەنداوی  عەرەبی بوو. ئەمەو دەوڵەتی بەریتانیاش سەرباری ئەوەی سەرچاوەیەكی گرنگی ئاوی كۆنتڕۆڵكرد و، لە دەوڵەتی عوسمانی دابڕی، وورەی سەربازەكانی بەرزبوویەوە و ئامادەییان بۆ شەڕ و ڕووبەڕوو بوونەوەی دواتر بەهێز بوو، هەروەها دەروازەی داگیركردنی هەر سێ-ویلایەتەكەشی بۆ واڵاكرا. كلیلی ئەو سەركەوتنەش لە شەڕی شوعیبەدا بوو.

"شوعیبه‌" شارۆچكەیەكی بچووكی (10كم)ی باشووری خۆرئاوای ویلایەتی بەسڕە بوو. لەو شارۆچكەیەش شەڕێكی دوانزە-كاتژمێری زۆر سەخت لە (14ی نیسانی1915) لەنێوان هێزەكانی سووپای عوسمانی و سووپای ئینگلیزەكان ڕوویدا. هێزەكانی سوپای عوسمانی بە هاوكاری كۆمەڵێك لە هۆزە عەرەبی و، كوردی و، توركمانییەكان و، لەژێر سەركردایەتی"عەقید سلیمان عەسكەری بەگ" ڕووبەڕوو بوونەوە. هێزەكانی سوپای بەریتانیاش؛ بە سەركردایەتی جه‌نه‌راڵ-سەرجون نێكسون چوونە شەڕەكەوە، سەرئەنجام دوایی كوژرانی (1200) ئەفسەر و  سەربازی بەریتانی و (6000) كەس لە هێزەكانی سوپای عوسمانی، بە سەركەوتنی هێزەكانی بەریتانیا و شكستی هێزەكانی  سوپای  عوسمانی و،  هاوكارانی  كۆتایی هات. 

سەركەوتنی هێزەكانی بەریتانیا، لەو شەڕەدا زەمینەی بۆ واڵاكردن یەك لە دوای یەك ناوچەكانی ویلایەتی بەسڕە داگیر بكەن، سەرەتاش لە (3ی حوزەیرانی1915) شاری عیمارە-و لە (25ی تەممووز) شاری ناسریە-یان داگیر كرد، بەدوایدا شارەكانی سەماوە و دیوانیە-ش داگیركران و بەوەش تەواوی ویلایەتی بەسڕە كەوتە دەست هێزەكانی بەریتانیا. دواتر لەساڵی (1916) سووپای عوسمانی-یەكانیان لە نزیك شاری كوت شكاند و، ئەو شارەشیان داگیركرد، ئەمەو جگە لە داگیركردنی شارەكانی كەربەلا، نەجەف، حیللە، لە ویلایەتی بەغداد و كەوتنی شاری بەغداد-ی مەڵبەندی ویلایەتەكە لە (11ی ئازاری1917)دا. لەگەڵ هاتنی ساڵی (1918) هێزەكانی بەریتانیا بەرەو ویلایەتی موسڵ پێشڕەوییان كرد و، لەگەڵ واژۆكردنی پەیماننامەی موندروس لە (30ی تشرینی یەكەمی1918) شاری موسڵی مەڵبەندی ویلایەتی موسڵیشیان داگیركرد. ئەوەش دوای ئەوەی یەك لە دوای یەك شارەكانی كەركوك، سولەیمانی، هەولێر داگیركرا. بەو شێوازەش تەواوی خاكی ئێراق كە لە سێ ویلایەتی بەسڕە، بەغداد، موسڵ پێكهاتبوون، كەوتە دەست هێزەكان و دەوڵەتی بەریتانیا. ئەوەش بۆ دەوڵەتی بەریتانیا سەركەوتن بوو، بەڵام سەختییەكەی  ئەوە بوو لە ماوەی چوار ساڵی جەنگی جیهانی یەكەم و، دوای زنجیرەیەكی شەڕی یەك لە دوای یەك ئەو سێ ویلایەتەی بۆ داگیركرا. دیارە ئەو واقیعە ئەو مانایەی بەخشی؛ كە بەریتانییەكان بە خوێن و قوربانییەكی زۆر ئەو خاكەیان دەست كەوتووە، بۆیە قورس بوو بە ئاسانی لە دەستی بدەن و دەستبەرداری ببن، هەربۆیە هەموو هەوڵێكیان لەپێناو مانەوە و، بەهێزكردنی پێگەی خۆیان لەو خاكە خستەكار. هەروەها بەهۆی ئەوەی زۆرینەی هۆزە عەرەبی و، كوردی و، توركمانییەكان، بە درێژایی چوار ساڵ و هەر لە شەڕی شوعیبە-ەوە بەتوندی دژایەتی بەریتانییەكانیان كرد و لە پشتی سووپا و، دەوڵەتی عوسمانییەوە وەستان، بۆیە لە ئایندەی خۆیان و  خاكەكەیان بچوكترین پرسیان پێنەكرا. كار گەیشتە ئەوەی بەریتانییەكان كەسایەتییەكی عەرەبی حیجازییان لە بنەماڵەیەكی ئایینی بۆ پادشایی ئێراق دیاری بكەن، كە(فەیسەڵی كوڕی شەریف حوسێنی كوڕی شەریف عەلی) شەریفی شاری مەككە بوو. دیارە ئەوەش؛ سێ-ساڵ دوای داگیركردنی خاكی ئێراق و دوای ئەو زنجیرە راپەڕینە چەكدارییەی لەلایەن هۆزەكانی پێكهاتە جیاجیاكانی ئێراقەوە لە نێوان ساڵانی (1918-1920ز) ئەنجامدرا، لێرە بە دواوه‌ ململانێی پێكهاتە جیاجیاكانی ئێراق، لەگەڵ دەوڵەتی بەریتانیا و، هێزەكانیان لەو خاكە كەوتە قۆناغێكی نوێ، باجی ئەو ململانێیانەش بە پلەی یەكەم، پێكهاتەكانی ئێراق بە درێژایی ساڵانی دواتر دایان.


  



ئه‌م بابه‌ته 160 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر