دەرچوون لە ئێراق (2)

(عێراق) وڵاتێكی خاوەن قەوارە سیاسی جیهان ‌و خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە، كە لە ئەنجامی جەنگی جیهانی یەكەم بە وویستی حكومەتی بەریتانیا لە (23ی ئابی1921ز) دامەزرا. ئەوەش دوای ئەوەی كەسایەتییەكی عەرەبی حیجازی بە ناوی (فەیسەڵی كوڕی حوسەین) كرایە پادشای عێراق.
PM:03:14:12/12/2020
دۆسیە: دەوڵەت سازی
كاتێك دەوڵەتی عێراق دامەزرا دوو ساڵا ‌و دوو مانگ بوو شۆڕشی كوردستانی باشوور بە سەركردایەتی (شێخ مەحمودی نەمر) شكستی هێنا بوو.


(چوار) ساڵ دواتر ‌و لە ساڵی (1925ز) باشووری كوردستانی پێوە لكێنرا. دواتر لە ساڵی(1932ز) وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ لەلایەن (كۆمەڵەی گەلان)ەوە دانی پێدانرا.

ووشەی (عێراق) وەك زاراوە لە ووشەی (Urok)ی سۆمەرییەوە وەرگیراوە بە مانای (زەوی دەشتایی بەپیت)، كە مەبەست لێی زەوییەكانی باشووری میسۆپۆتامیا بوو. ئەو زەوییانەی زۆربەی ناوچەكانی ناوەڕاست ‌و باشوری عێراقی داپۆشیووە. واتە ئەو زەوییانەی كەوتونەتە لێوار و نێوانی هەردوو رووباری دیجلە و فورات. ئەمەش بەو واتایەی لە دێر زەمانەوە ناوچەكانی باشووری كوردستان بە شاری موسڵیشەوە، كە ساڵانێكە بە (هەرێمی كوردستانی عێراق) ناسراوە، وەك بەشێكی خاكی عێراق نەناسراون ‌و باس نەكراون. ئەگەرچی ئێمڕۆ بە بەشێكی دانەبڕاوی ئەو وڵاتە حیساب دەكرێت ‌و بانگەشەی بۆ دەكرێت؟!

كاتێك دەوڵەتی عێراق دامەزرا  دوو ساڵا ‌و دوو مانگ بوو شۆڕشی كوردستانی باشوور بە سەركردایەتی (شێخ مەحمودی نەمر) شكستی هێنا بوو. ساڵێك ‌و دوو مانگیش بوو شۆڕشی بیستی عێراقی ڕووی لە نوشستی كرد بوو. لەو ڕۆژگارەشدا حكومەتی بەریتانیا ئەو هەلەی قۆستەوە، تا لە ویلایەتەكانی (بەغداد و بەسرە)ی عوسمانی وەك قۆناغی یەكەم دەوڵەتێك بۆ پاراستنی بەر
ژەوەندییەكانی دروست بكات. ئەوەش سەرەتا لەساڵی (1920ز) وەك حكومەت دەركەوت و ساڵێك دواتر پادشای بۆ دانراو ناوی (دەوڵەتی ئێراق)ی لێنرا. 

لە ماوەی (سەد) ساڵی تەمەنی ئەو دەوڵەتەدا (چوار) سیستەمی سیاسی ئەو وڵاتەی بەڕێوەبرد. لە هەریەك لەو سیستەمانە (كورد) كرایە قوربانی و لەلایەن دەسەڵاتدارانی هەریەك لەو سیستەمانەوە لێدرا. سەرەتاش لە یەكەمین سیستەمی سیاسیدا، كە بە (ڕژێمی پاشایەتی) ناسراو (37) ساڵی لە تەمەن تێپەڕاند، (سێ) پادشاو (میراتگرێك)ی گەیاندە پایەی دەسەڵات. ئەوانیش (فەیسەڵی كزڕی حوسێن، غازی كوڕی حوسێن، وەسی عەبدولیلا، فەیسەڵ كوڕی غازی) بوون. لەو ماوەیەشدا سەرباری ئەوەی لە حكومەتی باشووری كوردستان درا، چەندین هەوڵی سەربەخۆیی خوازی كورد لەو دەوڵەتە بێ ئەنجام ما.

دووەمین سیستەمی سیاسیش (كۆماری عێراق) بوو، كە لە (14ی تەمموزی 1958ز) لەلایەن (زەعیم عەبدولكەریم قاسم) دامەزرا. لەو سیستەمەشدا سەرباری ئەوەی پێگە و مافی كورد لە ماددەی سێی دەستووری ئێراق جێگیركرا، بەڵام ئەوەش بێ ئەنجام ما، چونكە نەبووە كردار و (سێ) دەسەڵاتدارەكەی پێش دەركەوتنی بەعسییەكان، ئەو مافەیان بە كورد ڕەوا نەبینی. هەربۆیە (شۆڕشی ئەیلول) سەری هەڵداو بووە پارێزەری مافەكانی كوردی باشووری كوردستان بە ڕووی ئەو دەوڵەتەدا. 

هۆكارەكەش ئەوە بوو، هەڵەی دەسەڵاتدارانی ڕژێمی پاشایەتی نەبوونە ئەزموون بۆ ئەم سیستەمە نوێیە و دەسەڵاتدارانی، تا چیتر سەرچاوەی مرۆیی و دارایی وڵاتەكەیان بەهەدەر نەدەن و بیرێك لە ئایندەی وڵاتەكەیان بكەنەوە. تەنانەت هەریەك لە (زەعیم عەبدولكەریم قاسم و موشیر عەبدولسەلام عارف و عەبدولرەحمان عارف) بوونە قوربانی ئەو سیاسەتەی خۆیان، تا دواجار بەعسییەكان دەسەڵاتیان لە بندەست دەرهێنان.

سێیەمین سیستەمی سیاسی دەسەڵاتداری بەعسییەكان بوون بۆ دەسەڵات، كە لەساڵی (1968ز) گەیشتنە دەسەڵات و لە ساڵی (2003ز) لە دەسەڵات دوورخرانەوە. ئەوان سەرباری ئەوەی لەماوەی (35) ساڵی دەسەڵاتیاندا بە ئاگر و ئاسن لە كورد و خەباتەكەیانداـ تا گەیشتە بەكارهێنانی جینۆسایدی كورد لە پرۆسەی بەدناوی ئەنفال و بەكارهێنانی چەكی كیمیاویی لە دژی كورد و خاكەكەی، بەڵام لە دەسپێكی دەسەڵاتیان بۆ قایمكردنی پێگەی خۆیان لە ئێراق، دانیان بە مافەكانی كوردا نا. ئەوەش لە ڕێكەوتنامەی (ئازاری1975ز)دا چەسپا، بەڵام ئەوەش بە (ڕێكەوتنامەی جەزائیر) لەساڵی (1975ز) لێدرا.

چوارەمین سیستەمی سیاسیش دەسەڵاتدارێتی شیعەكان بوون لە ئێراق، كە دوای (82) ساڵ لە پەراوێزخرانیان گەیشتنە دەسەڵات. ئەوەش دوای ئەوەی هێزەكانی هاوپەیمانان بە سەركردایەتی (ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا) لەساڵی (2003ز) كۆتاییان بە دەسەڵاتدارێتی بەعسییەكان هێنا. بەدرێژایی (17) ساڵی ئەو مێژووەش دەسەڵاتدارە شیعەكانی ئێراق كەمتریان لە ڕژێمەكانی پێشوو لە دژی كورد نەكرد، لەكاتێكا (كورد) جیاواز لە سەردەمەكانی پێشوو بەهێزتر هاتە مەیدان و پێگەی سیاسی باڵای لە ئێراق هەبوو. 

لەو مێژووە سەد ساڵەدا سەرباری ململانێكانی كورد لەگەڵ دەسەڵاتدارە یەك لە دوا یەكەكانی ئێراق، نە دەسەڵاتدارانی ئێراق ئاوڕیان لە مافەكانی كورد دایەوە، نە كوردیش توانی دەستبەرداری دەوڵەتی ئێراق بێت. هەربۆیە مێژووییەكی سەد ساڵە لە ململانێ و خوێن ڕشتن بەڕێكرا!
 
ماوەتەوە بڵێین: مێژووی سەدە ساڵەی كورد لە ئێراق، مێژووییەك بووە بۆ مانەوە، نەك مێژووییەك بووبێت بۆ دەرچوون. بە واتایەكی تر ململانێ بووە لەپێناوی مانەوە و بەردەوامیدان بە خەبات، نەوەك دەرچوون لەو ڕێچكە و ئاراستە سیاسییەی لە (سەد) ساڵی ڕابردوودا هیچی لێ بەرهەم نەهێنا. بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستییەش، ووردەكاری دروستبوونی دەوڵەتی ئێراق و مێژووی (سەد) ساڵەی كورد لە ئێراق، دەخەینە بەر نەشتەرگەری مێژوو، تا بە ئەنجامی دەرچوونی كورد لەو دەوڵەتە بگەین. 





ئه‌م بابه‌ته 259 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر