سەرۆکایەتیی بایدن چی دەگەیەنێت بۆ عێراق

لەدوای هێرشی ئەمریکاوە لە ساڵی 2003، هەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە تامەزرۆییەوە لە عێراق چاودێریی دەکرێن، چونکە هەر گۆڕانکارییەک لە سەرۆکایەتیی ئەو وڵاتە ئەگەری ئەوەی لێ دەکرێت کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر وڵاتی عێراق هەبێت.
PM:01:47:18/11/2020
دۆسیە: شیکار
جۆ بایدن مێژووێکی درێژخایەنی هەیە لە عێراق، بەڵام سیاسەتەکانی سەرۆکە هەڵبژێردراوەکە لە وڵاتەکە ناڕوونە.

محەمەد ئالاجا
ڕۆژنامەنووس و ئەندامی سەنتەری لێکۆڵینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە.


جۆ بایدن، کە جێگری پێشووی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە، بڕیار وایە ببێتە 46ـەمین سەرۆک لە مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەوەش دوای ئەوەی بەسەر پشتی دۆناڵد ترامپی سەرۆکی ئێستای ئەمریکا لە ڕکابەری بۆ چوونە نێو کۆشکی سپی سەرکەوتنی بەدەست هێنا، سەرۆکایەتییەکەشی لاپەڕەیەکی نوێ لە پەیوەندییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەگەڵ عێراق دەکاتەوە. 

بەلای عێراقەوە، جۆ بایدن کەسێکی نامۆ و نوێ نییە، لە ئیدارەی باراک ئۆبامادا دوو خول وەک جێگری سەرۆک خزمەتی کردووە و تیشکی خستۆتە سەر سیاسەتی دەرەکی. بەهۆی ئەوەی پشتیوانێکی حەماسییانەی هێرشەکەی ساڵی 2003 بوو، بایدن لەلایەن ئۆباماوە بۆ چاودێریکردنی چالاکییەکان و دبلۆماسییەت لە عێراق دەستنیشان کرا. 

لە ساڵی 2009ـدا، پارتێکی سیاسیی فرە تایەفی و میانڕەو بەناوی عێراقیە لەلایەن رافی ئەلعیساوی، سەرکردەیەکی سوننە و، ئەیاد عەللاوی، سەرکردەی شیعییەوە دامەزرێنرا. 

پارتەکە ڕکابەریی هاوپەیمانیی دەوڵەتی یاسای کرد، کە هی نوری مالیکی سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی عێراق بوو و، بە جیاوازییەکی کەم هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2010ـی بردەوە. 

هەرچەندە عێراقیە زۆرینەی دەنگەکانی بەدەست هێنا، بەڵام دووبارە مالیکی بوویەوە بە سەرۆک وەزیران. ئەوکات، عەللاوی ڕایگەیاند - بەپێی وتەی بەرپرسێکی باڵای ئەمریکا - کە واشنتۆن پشتیوانی سەرۆک وەزیرانێکی پارتی عێراقییە ناکات چونکە ئێران دژایەتییان دەکات. 
"بایدن بەلای عێراقەوە کەسێکی نامۆ نییە، بەهۆی ئەوەی دوو خول وەک جێگری سەرۆک خزمەتی کردووە لە سەردەمی ئۆبامادا کە تێیدا چاودێریی چالاکییەکان و دیبلۆماسییەتی ئەمریکای لە عێراق کرد". 

گوایە ئەو بەرپرسە نەزانراوە ئەمریکییە بایدن بوو، هەرچەندە بەرپرسانی دیکەی ئەمریکا ئەوەیان ڕەتکردەوە گفتوگۆکان لە بەرژەوەندی مالیکی کرابن. لەم ماوەیەدا، بایدن کاتی خۆی تەرخان کرد بۆ دروستکردنی کەش و ژێرخانێك بۆ کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا، بەڕادەیەک کە بایدن لەنێوان ساڵانی 2010 تا 2012ـدا 24 جار سەردانی عێراقی کرد. 

ماوەیەکی کەم دوای کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق لە ساڵی 2011ـدا، مالیکی لە ساڵی 2012ـدا بە هەوڵدان بۆ دەستگیرکردنی سەرکردە سوننییەکانی وەک رافی ئەلعیساوی و تارق هاشمیی جێگری سەرۆکی ئەوکاتی عێراق، گرژییەکانی نێوان شیعە و سوننەی قووڵ کردەوە، رێگاشی خۆشکرد بۆ هاتنی دەوڵەتی ئیسلامی. 

لە سەرەتای ساڵی 2014ـدا، داعش بەشێکی زۆری عێراقی داگیر کرد، چەندان لایەنیش بەهێزبوونی دراماتیکیی گروپەکەیان گەڕاندەوە بۆ سیاسەتی جیاکاری بەرامبەر سوننە و کوردەکان لە سەردەمی مالیکی، ئەو بۆشاییە ئەمنییەی بەهۆی کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکاوە دروست بوو، لاوازیی سوپای عێراقیش. 

ئەمریکا هیچ کارێکی ئەنجام نەدا تا ئەوکاتەی موسڵ، دووەم گەورەترین شاری عێراق، لە مانگی حوزەیرانی ساڵی 2014 داگیر کرا. لەوکاتەدا، بایدن درکی بەوە کرد کە پێویست بوو مالیکی لەسەر کار لاچێت، پشتگیریی کاندیدبوونی حەیدەر عەبادیشی کرد. هەرچەندە لە کۆتاییەکانی ساڵی 2014ـدا وەک بەشێک لە چارەسەرکردنی ئۆپەراسیۆنی میراتگرتوو، ئەمریکا هێزەکانی لە عێراق جێگیر کردەوە، بەڵام زۆر کەم، زۆر درەنگ بوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داعش. 

ئۆپەراسیۆنەکانی دژی داعش بەشێوەیەکی سەرەکی لەلایەن ئەو میلیشیایانەی ئێران پشتیوانی دەکردن و لە چوارچێوەی هێزەکانی حەشدی شەعبیدا ئەنجام دران. کە لایەنگرییان بۆ قاسم سولەیمانی، فەرماندەی هێزی قودسی ئێران هەبوو. ئەمەش، لە بەرامبەردا، ئێرانی توانادار کرد لە زیادکردنی هەژموونی زەمینیی خۆی. 

جەنگی دژی داعش بە چەکی سەربازیی ئەمریکی و بودجەی عێراقی ئەنجام درا - حەشدی شەعبی خرایە نێو چوارچێوەی ئەمنیی عێراق و پێگەی یاسایی پێدرا. جگە لەوەش، دەسەڵاتی ئێران لەنێو گۆرەپانی سیاسیی عێراق زیاد بوو، هاوپەیمانی فەتحی لایەنگری ئێرانیش، کە لەلایەن سەرانی حەشدی شەعبییەوە دامەزرا، بە 47 کورسی لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2018ـدا پلەی دووەمی بەدەست هێنا. 
"لەدوای هێرشی ئەمریکاوە لە ساڵی 2003، هەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە تامەزرۆییەوە لە عێراق چاودێریی دەکرێن، چونکە هەر گۆڕانکارییەک لە سەرۆکایەتیی ئەو وڵاتە ئەگەری ئەوەی لێ دەکرێت کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر وڵاتی عێراق هەبێت."

لەم دواییانەدا ،هاوپەیمانی فەتح لە پەرلەمان پێشڕەویی دەرکردنی هێزەکانی ئەمریکایان لە عێراق کرد، لەکاتێکدا گروپە میلیشیاکانی سەر بە ئێران لەنێو حەشدی شەعبی هێرشی ناوە ناوە بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا و بنکەکانیان ئەنجام دەدەن.  

دەکرێ هەژموونی ئێران زیاد بکات

سەرکەوتنی بایدن لە هەڵبژاردنەکان لەوانەیە دۆخی دابەشبوونە پێکهاتەیی و تایەفیەکان بەرەو خراپتر ببات لەبارەی بوونی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق. بە مانایەکی فراوانتر، کوردەکان و سوننەکان پشتگیریی تەواوی بوونی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق دەکەن بەهۆی هەژموونی ئێران و سەرهەڵدانەوەی داعش، لەکاتێکدا بەشێکی زۆری گروپە سیاسییە شیعەکان و، سەرجەم بەرە شیعەکانی لایەنگری ئێران، دژی دەوەستنەوە. 

ئەم دژایەتییە بەدیاریکراوی دوای کوشتنی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی هێزی قودس لە هێرشێکی ئاسمانیی ئەمریکا بە فەرمانی ترەمپ لە 3ـی کانوونی یەکەمی ئەمساڵدا چڕ بوویەوە، نزیکەی سەرجەم پەرلەمانتارانی شیعەش لە پەرلەمان دەنگیان بە دەرکردنی هێزەکانی ئەمریکا دا.

ئەم دژایەتییە بەدیاریکراوی دوای کوشتنی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی هێزی قودس لە هێرشێکی ئاسمانیی ئەمریکا بە فەرمانی ترەمپ لە 3ـی کانوونی یەکەمی ئەمساڵدا چڕ بوویەوە، نزیکەی سەرجەم پەرلەمانتارانی شیعەش لە پەرلەمان دەنگیان بە دەرکردنی هێزەکانی ئەمریکا دا. 

سیاسەتی ئەوپەڕی فشاری ترامپ و سزاکان بەسەر ئێراندا، لەنێویاندا کشانەوە لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی ئێران، پێشبینیی کورد و سوننەکانی هێنایە جێ لە کەمکردنەوەی هەژموونی ئێران لە عێراق بۆ نزمترین ئاست، ئەگەری چوونەوە ناو ڕێککەوتنەکەش لەلایەن بایدنەوە نیگەرانیی لێدەکەوێتەوە. 
سزا ئابوورییەکانی ترەمپ بۆ سەر ئێران و فشار لەسەر گروپە میلیشیا عێراقییە لایەنگرەکانی ئێران، تا ڕادەیەک، هەژموونی ئێرانی بەسەر عێراقەوە شکاندبوو. بۆیە، بەردەوامبوونی سیاسەتەکانی ئەمریکا بەرامبەر بە عێراق لە بەرژەوەندیی کوردەکان و سوننەکان دەبێت، هەرچەندە چەندان گروپی شیعە پێشوازیی لە بردنەوەی بایدن لە هەڵبژاردنی ئەمریکا دەکەن. 

ئەگەر بایدن ببێتە سەرۆک، لەوانەیە هەژموونی ئێران لە عێراق زیاد بکات، هەرچەندە لەوانەیە لەژێر ڕۆشنایی ئەگەری ئاشتبوونەوەی ئەمریکا و ئێران گرژییە ناوخۆییەکانی عێراق کەم ببنەوە. 
 
سیاسیەتی 'ئەوپەڕی فشار'ـی ئەمریکا دژی ئێران بووە هۆی هێرشی میلیشیا لایەنگرەکانی ئێران بۆ سەر هێزەکانی ئەمریکا و نێردە بیانییەکان، لەکاتێکدا هەوڵەکانی تیرۆریش دژی چالاکوانانی عێراق هەڵکشا. 
 
بە هاتنی بایدن بۆ سەر دەسەڵات، دەکرێ ئەم بازنەی شەڕە هێور ببێتەوە، بەڵام دەکرێ زیادبوونی هەژموونی ئێران ببێتە هۆی بەرپابوونی خۆپێشاندانێکی دیکەی دژی حکومەت کە لە ئۆکتۆبەری ساڵی 2014 ـەوە درێژەی هەبووە. 

پێداچوونەوەی سیناریۆ جوداخوازییەکان

بەشێکی عێراقیەکان ترسیان لەو ڕۆڵە هەیە کە دەکرێ بایدن وەک سەرۆک بیبینێت، ئەوەش بە لەبەرچاوگرتنی کاریگەرییە سەرەکییەکەی لە بەرەوپێشچوونی سیاسیەتی عێراق لەدوای ساڵی 2003ـوە. 

بایدن، کە بەربژێری سەرۆکایەتیی بوو لە هەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکەی ساڵی 2008 لە ئەمریکا، لەو ساڵەدا بووه هۆی ترس لە عێراق کاتێک پێشنیاری دامەزراندنی هەرێمی فیدڕاڵی سوننە، شیعە و کوردی کرد لە عێراق بۆ ئەوەی سوپای ئەمریکا بتوانێت بەبێ جێهێشتنی ئاژاوە لەدوای جەنگی عێراق لەو وڵاتە بکشێتەوە. 

"بەشێکی عێراقیەکان ترسیان لەو ڕۆڵە هەیە کە دەکرێ بایدن وەک سەرۆک بیبینێت، ئەوەش بە لەبەرچاوگرتنی کاریگەرییە سەرەکییەکەی لە بەرەوپێشچوونی سیاسیەتی عێراق لەدوای ساڵی 2003ـوە."

بەپێی چوارچێوە پلان بۆ داڕێژراوەکە، 20%ـی پشکی بودجە دەبووە بەشی سوننەکان، و گروپێکی پەیوەندییش بۆ دراوسێکانی عێراق دادەمەزرێنرا. 

هەرچەندە چاوەڕوان ناکرێت پلانەکە جێبەجێ بکرێت، بەڵام گرنگە بۆ نیشاندانی تێڕوانینی بایدن بەرامبەر بە عێراق، لەکاتێکدا هەندێ لەو سوننانەی 12 ساڵ پێش ئێستا بە توندی دژی ئەو پلانە وەستانەوە ئێستا زیاتر لایەنگری دامەزراندنی حکومەتێکی هەرێمیین، بەڵام کۆمەڵگەی شیعە بە توندی دژیەتی. 

وێڕای شکستهێنان لە بەدەستنەهێنانی سەقامگیریی لەگەڵ بەغدا، بەڵام بایدن برەوی بە پەیوەندی گەرموگوڕ داوە لەگەڵ کوردەکاندا، لەم نێوەندەدا لەگەڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆک کۆماری پێشووی عێراق و مەسعود بارزانی سەرۆکی پێشووی هەرێمی کوردستان و، سەرنجی زۆرێکی بەلای هاوسۆزییەکەی بۆ کورد ڕاکێشاوە. 

بگرە لەڕاستیدا، ڕاگەیەنراوە کە لە ساڵی 2015ـدا بایدن بە بارزانیی وتووە کە لە تەمەنی ئەم دووانەدا "دەوڵەتی کوردی" بەچاوی خۆیان دەبینن. لەکاتی کۆبونەوەی ساڵی 2017ـش لە داڤۆس، لەکۆتایی ماوەی یاسایی بایدن وەک جێگری سەرۆک، بارزانی بانگێشتی کوردستانی کرد و بە "هاوڕێی نەتەوەی کورد" ناوی هێنا. 

بەڵام، وێڕای پەیوەندیی تایبەتی لەگەڵ بارزانی، بایدن پشتیوانیی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ساڵی 2017ـی هەرێمی کوردستانی نەکرد و باسی لەوە کرد پێویستە کوردەکان یەکگرتوویی سیاسیی و سەقامگیریی ئابووریی لەگەڵ لەنێوان هەولێر و بەغدا بەهێز بکەن. 

ئەم تێڕوانینە واتای ئەوە نییە کە بایدن کوردەکان فەرامۆش دەکات - لەوانەیە لەڕێی بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی واشنتۆن لەگەڵ هەولێر فشاری زۆر بخاتە سەر بەغدا تا  پێداچوونەوە بە سیاسەتەکانی بکات بەرامبەر حکومەتی هەرێمی کوردستان. 

لە بانگەشەی هەڵبژاردنەکانی 2015ـدا، ترەمپ جەختی لە بەرەنگاربوونەوەی هەژموونی ئێران لە عێراق و ئەو هێزانە کردەوە کە ئێران پشتیوانییان دەکات لەو وڵاتەدا، هەرچەندە دواتر ژمارەی ئەو هێزانەی ئەمریکای کەم کردەوە کە لە دەرەوەی وڵاتەکە جێگیر کرابوون وەک بەشێکی سیاسەتەکەی لە کۆتایی پێهێنانی "جەنگە بێکۆتاکانی" ئەمریکا. 

لە بەرامبەردا، دەکرێ بایدن نەرمتر بێت لە بەرەنگاربوونەوەی ئێران و ئەو لایەنانەی ئێران پشتیوانییان دەکات کە دژی بوونی سەربازیی و دیبلۆماسیی ئەمریکان لە عێراق. لە سەردەمی بایدندا، لەوە ناچێت هەنگاوێکی هاوشێوەی کوشتنی قاسم سولەیمانی لەلایەن ترەمپەوە لەئارادا بێت. 

هەرچەندە بایدن دەڵێت کە نیازی وایە "جەنگە هەمیشەییەکان" بەکۆتا بهێنێت، بەڵام پشتیوانیی بەردەوامبوونی مانەوەی هێزەکانی ئەمریکاش دەکات لە عێراق و ناوچەکە ناکۆکەکانی دیکەدا، بەڵام لەوانەیە بە ئاستێکی کەمتر. 

سەرهەڵدانی داعش دوای کشانەوەی ئەمریکا لە ساڵی 2011ـدا لەوانەیە ڕێگری بایدن بێت لەوەی بەتەواوی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق بکشێنێتەوە، هەرچەندە ئەگەر هەیە ئەوە ببێتە هۆی کێشە لەگەڵ میلیشیا عێراقییەکانی لایەنگری ئێران.

وەرگێڕان: محەمەد ڕەحمان فەیزوڵڵا



ئه‌م بابه‌ته 343 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر