حكومەتی ڕەشیق، سیستەمێكی تۆكمە، مووچەی مسۆگەر

لەزۆربەی وڵاتانی جیهان، لەكاتی قەیرانەكانی بازاڕ، دۆخە نائاساییەكان، هاوكات لەگەڵ سیاسەتی سك هەڵگوشیندا، پلانی تەرشیقی حكومەت، پەیكەری ئیداری حكومەت پێڕەو دەكرێت.
PM:02:33:18/04/2020
دۆسیە: دەوڵەت سازی
بۆچی لەدوای حەوت ساڵ لەكێشەی مووچە، بیر لە پلانی تەرشیقی حكومەت و دابەشكردنەوەی میلاكی فەرمانگەكان نەكرێتەوە؟

مه‌شخه‌ڵ كه‌وڵۆسی
سه‌رۆكی ناوه‌ندی چاوی كورد بۆ په‌ره‌پێدانی سیاسی

پێش دەستی

 

لەزۆربەی وڵاتانی جیهان، لەكاتی قەیرانەكانی بازاڕ، دۆخە نائاساییەكان، هاوكات لەگەڵ سیاسەتی سك هەڵگوشیندا، پلانی تەرشیقی حكومەت، پەیكەری ئیداری حكومەت پێڕەو دەكرێت.

لە سوید، ئەمریكا، میسر و ئەردەن، لەهەردوو ئاستی كەرتی تایبەت و گشتی ئەم ستراتیژە پێڕەو دەكرێت. تەنانەت لە وڵاتێكی وەكو جەزائیر یاسای تایبەت بۆ ڕێكخستنی ئەم پرسە داڕێژراوە. بەجۆرێك دەتوانین بڵێین: لە سەرجەم وڵاتانی جیهاندا ئەم پرسە ئاوەڵایە بۆ دەستبردن هەركات دۆخێكی نەخوازراوی وەك ئەوەی كوردستان هاتە پێشەوە.

كێشەیەك تەمەنی حەوت ساڵە

 

ماوەی حەوت ساڵی تەواوە كێشەی مووچەی لەكوردستان، بووەتە كێشەیەكی زەبەلاحی درێژخایەنی بێ چارەسەر. موزایەدەی سیاسی و موجامەلەی كۆمەڵایەتی لەم هەرێمەدا، هێندەی تر كێشەكەی ئاڵۆزتر كردووە. بەجۆرێك مرۆڤ دەبێت زیاد لەسنور ئازابێت ئەگەر بیەوێت بە ڕاشكاوی باسی ئەم كێشەیە بكات.

بەڕای ئێمە كێشەكە تەنها مەسەلەیەكی ئابوری و دارایی نیە، ئەوەندەی كێشەیەكی ئیداری و فەرهەنگی و سیاسییە. ئەگەر خۆشمان نەخەڵەتێنین، دان بەو ڕاستییەدا دەنێین.

خۆشگوزەرانی كۆمەڵ

 

بەرلەوەی ئامانج لەم نوسینە و گۆشەی نوێی بابەتەكە بخەمە بەرچاو، من بڕوای تەواوم هەیە بەڕەفاهیەتی كۆمەڵایەتی و خۆشگوزەرانی تاكو خێزان. بەجۆرێك ئامانج لەدروستكردنی حكومەت بۆ خۆشگوزارەتی تاك و پاراستنی ئارامی كۆمەڵگەیە. ئەم ڕاستییە لەنێو ئەو وڵاتانەشدا بەڕوونتر دەبینرێت كە ئابوری ڕەیعییان هەیە و پێویستە هەمووان لە داهاتی نەوت و كانزاكانی وڵاتە نەوتییەكانی(وەك كوردستان) بەشداربن و لەخێروبێری وڵاتی خۆیان بەربكەوێت. پاشان دادپەروەری ڕەها لە دابەشكردنی داهات هەبێت.

یانی ئەوانەی گوتمان هەم پڕنسیپی ژیانی حوكمداری هاوچەرخن و هەم پایەی بەڕێوەبردنی كۆمەڵگەیەكی شارستانی و حوكمێكی سەركەوتوون. بەڵام بیرمان نەچێت ئەوانەی گوتمان پڕنسیپن. بەڵام ئایا مەبدەئێكی ئیداریین؟.

بێگومان نەخێر.

 چارەسەری بنەڕەتی و هەتاهەتایی كێشەی مووچە


 

بۆ ئەوەی بتوانین بەشێوەیەكی بنەڕەتی و ڕادیكاڵی و بۆ هەتاهەتایە كێشەی مووچە چارەسەر بكەین. پێویستە وێڕای بڕوابوون و كاركردنمان بۆ خۆشگوزەرانی تاك و هەوڵدان بۆ ئەوەی هەموو خێزانێكی هەرێمی كوردستان بەشی خۆی لەداهاتی نەوت هەبێت. بەڵام ئەم مەبدەئە جیا بكەینەوە لەپرسێكی ئیداری ڕووت كەبرییتییە لەمووچە.

دامەزراندن ماف نیە

 

لەهەموو دنیادا، پێشكەوتووترین سیستەمەكانی بەڕێوەبردن تاكو دواكەوتووترینیان، دامەزراندن ماف نیە، بەڵكو بەرپرسیارێتییەكە حكومەت بەگوێرەی دەستەڵاتی خۆی بۆ ڕاپەڕاندنی كاروبارەكانی خۆی بڕیاری لێدەدات.

قوڕەكەی دەستەڵات و ڕۆڵی خراپی ئۆپۆزسیۆن

 

بەڵام لەكوردستاندا كراوەتە ماف، یەعنی وا لەخەڵك گەیەنراوە كە مادام دانەمەزراویت، كەواتە مافت پێشێل كراوە! ئۆپۆزسیۆنی پێشوو، ڕۆڵێكی زۆر خراپی گێڕا لەم ڕوەوە، هەر ئەوكاتەی كە "خریجی دانەمەزراو" كرایە بابەتێكی سیاسی و لە بانگەشەكانی هەڵبژارداندا موزایەدەی پێوەكرا. ئیدی مرۆڤی هۆشیار تێدەگەشت كە كوردستان بەرەو داڕمان دەڕوات نەك بنیاتنان.

چونكە بەڕاستی دامەزراندنی هەمیشەیی، بەهیچ شێوەیەك لەگەڵ بنەماكانی گەشەی ئابوری و ئیدارییدا وێكنایەتەوە.

دەمەوێ بڵێم: ئەگەرچی یەكێتی و پارتی خۆیان بەلێشاو خەڵكیان ئاخنییە نێو فەرمانگەكان، كەئەوە پێچەوانەی ئیدارەی سەركەوتوو بوو، یان لێنەزانین بوو لە ئیدارە،لەبەرانبەردا ئۆپۆزسیۆنیش هات و قوڕەكەی خەستتر كردەوە، ئەویش هانی خەڵكیدا بەرەو دامەزراندن هەموو هەوڵێك بدەن و دامەزراندنی وەك ماف ناساند! واتە ئیشەكەی یەكێتی و پارتی ڕووی یەكەمی شكستی ئیدارەبوو لەكوردستان، لەبەرانبەریشدا كارەكەی ئۆپۆزسیۆن" بەتایبەتی گۆڕان" ڕووی دووەمی شكستەكەیە.

پلانی چارەسەری ڕیشەیی

جیاكردنەوەی دامەزراندن لەماف و خۆشگوزەرانی


 

بۆ ڕاستكردنەوەی ئەو بارە گلاوە، پێویستە بەر لەهەموو شتێك دوو شت لێك جیا بكەینەوە:

یەكەم:دامەزراندن و پێدانی مووچە وەك ئەركێكی ئیداری حكومەتن نەك مافێكی ڕەهای هەر هاووڵاتییەك. پێویستە ئەم تێگەیشتنە بنج داكوتێ.

دووەم: خۆشگوزەرانی و دادپەروەری لە مسۆگەركردنی پشكی خەڵك لە داهاتی كوردستان.

پێویستە خۆشگوزەرانی هەمووان بگرێتەوە، بەڵام پێویست نیە مووچە هەمووان بگرێتەوە. ئەوە ئەو ڕاستییە بنەڕەتییەیە كە تاكو ئێستا بڕواناكەم كەس باسی كردبێت. ئەویش نەك لەبەر ئەوەی پەی پێ نەبراوە، بەڵكو لەبەر ئەوەی موجامەلەی كۆمەڵایەتی و ڕەسیدی سیاسی و جەماوەری حیزبەكانی پێوە بەندە.

لێرەوەپێویستە هەمووان دان بەو ڕاستییەدا بنێن كە ژمارەی فەرمانبەران " بەڕاستەقینە و وەهیمیەوە" زۆر گەورەیەو كۆمەڵگەی كوردستان بەهیچ شێوەیەك پێویستی بەو ژمارە زۆرەی فەرمانبەر نیە.

بەگوێرەی ئەم ڕاستییە پێویستە حكومەت و لایەنە پێكهێنەرەكانی حكومەت، ڕاستگۆیانە و لەپێناوی ڕزگاركردنی ئەزمونی خۆبەڕێوەبردنی كورد لەم چەرخەدا، بە هەماهەنگی چەند لایەنێكی ڕاوێژكار و تایبەتمەندی بیانی كۆمیسیۆنێك دروست بكەن بۆ پێداچوونەوە بە میلاكاتی تەواوی فەرمانگەكانی كوردستان بەبێ جیاوازی.

كوفرە ئیدارییەكان، بارگرانی داراییان دروستكردووە

 

جێگەی سەرسوڕمانە و لەگەڵ هیچ پڕنسیپێكی ئیداری یەكناگرێتەوە، قوتابخانەی گوندێك 18 كارگوزاری هەبێت. كتێبخانەیەك 17 فەرمانبەری هەبێت، فەرمانگەیەك كەبەدوو یا سێ فەرمانبەری فیعلی بەڕێوەدەچێت، نزیكەی 168 فەرمانبەری هەبێت!...هتد.

هەروەها لە سیلكی سەربازیش، بەهیچ شێوەیەك سەرسام مەبە كاتێ دەبینی بەدەیان كەس ئەركی فەرمی خۆیان وازلێهێناوەو بەرپرسەكانیان بەنیوە مووچە مۆڵەتیان دەدات تەنانەت لە كاتی نائاسایشدا!.. لیستەكە درێژ دەبێتەوە.

قەیرانەكە بەئەندازەیەك گەورەیە، لەم دواییانەدا ئامارێك بڵاوبووەوە كە ئاماژە دەكات بەوەی هەر فەرمانبەرێك نزیكەی 8 خولەك كاری ڕاستەقینەی حكومی دەكات لەڕۆژێكدا.

دیارە نەك لەبەر ئەوەی كار نیە، بەڵكو لەبەر ئەوەی قەرەباڵغی و بێكاری شاراوە دامەزرواەكانی وێران كردووە. سەرباری هەموو ئەوانەش دەبینی لە فەرمانگەكان كاروباری ئیداریی هاوڵاتیی بەئەندازەیەك دوا دەكەوێت، پێوانە ناكرێت.

لێشاوی فەرمانبەران، كێشەی ئیداری و دارایی لێكەوتۆتەوە

 

واتە: ئەو ژمارە زۆرەی فەرمانبەر، نەپێویستە، نە توانیویەتی خزمەت بە ڕاییكردنی كارەكانی حكومەت بكات. بەڵكو بەپێچەوانەوە. لەڕووەكانی ئابوری و كارگێڕییەوە، حكومەتی دووچاری بارگرانی كردووە، هاووڵاتیانیشی دووچاری ڕۆتینی ناپێویست كردووە.

چارەسەری ڕیشەیی

 

بۆ كۆتایی هێنانی ئەم كێشەیە بەشێوەیەكی ڕیشەیی، ئەم هەنگاوانە بەپێویست دەزانم:

یەكەم: ڕووپێوێكی كردەیی تەواوی فەرمانگەكانی حكومەت بۆ دیاریكردنی ژمارەی فەرمانبەری پێویست بۆ ڕایی كردنی كاروبارەكان.

دووەم: سەرلەنوێ دابەشكردنەوەی فەرمانبەران بەگوێرەی پێویستی فەرمانگەكان و پسپۆڕی و توانای جەستەیی فەرمانبەر.

سێیەم: تێكەڵكردنی ئەو فەرمانگانەی كە ئیش وكاریان لەیەكتر نزیكە. بۆنمونە فەرمانگەكانی سەر بەوەزارەتی ڕۆشنبیری هەندێكیان كارەكانیان زۆر لەیەكتر نزیكە و بەیەك فەرمانگەش دەكرێت...هتد.

سێیەم: لەپاش دابینكردنی ژمارەی فەرمانبەری ڕاستەقینە بۆ تەواوی فەرمانگەكان. قۆناغی دووەمی چاكسازییەكە دەست پێبكات كە سەرەتا كاراكردنی سیستەمێكی نوێی موچە و پابەندی بە سیی ڕۆژ جارێكی موچە مسۆگەر بكات (هاوكاری مانگانەیان ناوی موچە بێت)

چوارەم: لێرەدا حكومەتێكی ڕەشیق دەمێنێتەوە. مووچە دەدرێت بەوانەی لەو حكومەتە رەشیقە كاردەدەكەن.

پێنجەم: ڕووپێوێكی دەستی كار لەكوردستان بەگوێرەی ناوچەكان بكرێت، ئەوانەی لەحكومەتە ڕەشیقەكە جێگەیان نابێت، لێرەدا بخرێنەوە بەركار.

شەشەم: سیستەمێكی بیمەی كارو گوزەران، هەمە لایەن بۆ ئیدارەدانی دۆخی ژیان و كاری ئەمان دروست بكرێت.بەیاسایەكی تایبەت ڕێكبخرێت.

حەوتەم: زۆرینەی زۆری ئەمان لە پرۆژەكانی كشتوكاڵ و سەوزكردنی كوردستان، كەرتی تایبەت،پیشەسازی، سێكتەرەكانی خزمەتگوزاری بەگوێرەی پسپۆڕی بخرێنە كار.بۆ ئەم ئەركە ستراتیژێكی سەرتاسەری دابنرێت.بۆنمونە وەك "شۆڕشی ژینگەیی یان هەڵمەتی نەتەوەیی سەوزكردنی كوردستان"...هتد.


هەشتەم: سیستەمی كارو بودجەو بیمەی ژیانی ئەوان، لەدەرەوەی موچە بێت. بەهەمان سیاقی یاسایی موچەدا تێپەڕنەبێت. بۆنمونە لەكۆی بەرهەم و هاوكاری حكومەت بودجەی مانگانەیان دابین بكرێت.

دواجار

 

دڵنیام جێبەجێكردنی ئەم پێشنیارە، كات، ڕاستگۆیی، دڵسۆزی، قوربانیدان بەبەرژەوەندی، جورئەتی پێویستە. بەڵام وادەزانم تاكە دەرچەیە بۆ كۆتایی هێنان بە كێشەی درێژخایەنی مووچە. كە حاڵی حازر تەمەنی كێشەكە حەوت ساڵی ڕەبەقە. ئەم بیرۆكەیە بۆ هەتایە كۆتایی بەم كێشەیە دێنێت، داهاتێكی بێ شوماریش بۆ حكومەت دەگێڕێتەوە.

حكومەتێكی ڕەشیق و كارا، موچە و ژیانێكی سیستماتیك دێتە كایەوە... ئەوەش بۆ ناوبانگی كورد، شۆڕشێكی گەورەیە. بنەماكانی حوكمی كورد لەسەدەی تازەدا دادەڕێژێت.



ئه‌م بابه‌ته 5560 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر