كۆرۆنا، گواستنەوەی سەنتەری هێز بۆ ڕۆژهەڵات

كۆرۆنا كۆمەڵێك دیاردەی لەپەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا هێنایە پێشەوە، كەلەوانەیە ببنە سەرەتای ئاڵوگۆڕی ترازووی هێز لەنێوان ڕۆژئاواو ڕۆژهەڵاتدا. بۆئەوەش پێنوێنی گرنگ لەكایەكەدا دەبینرێن كە بۆهەر توێژەرێك ئاسان نیە بازیان بەسەردا هەڵبدات و، ڕەچاویان نەكات.
PM:11:13:23/03/2020
دۆسیە: نێودەوڵەتی
ئایا كۆرۆنا دەبێتە هۆی ئاڵوگۆڕی سروشتی هێز لەنێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا؟ ئایا هیچ دەركەوتەیەكی جیۆسیاسی دێنێتە كایەوە؟

مه‌شخه‌ڵ كه‌وڵۆسی
سه‌رۆكی ناوه‌ندی چاوی كورد بۆ په‌ره‌پێدانی سیاسی

سەرەتا


بەدوور لەمانا پزیشكیی و زانستییەكانی، ڤایرۆسی كۆرۆنا لەهەموو وڵاتێكدا مانای ئابوری و كۆمەڵایەتی و سیاسی و تەنانەت هونەریشی هێناوەتە كایەوە.

ئیستا زووە بۆ ئەوەی ئەو پرسە تاوتوێ بكرێت، بەڵام لەماوەی چوارمانگی ڕابردوودا، بایی ئەوەندە تێبینی هێناوەتە بەردەست كە هەر چاودێرێك بتوانێت وەك كێڵگەیەكی بەپیت تۆوی خۆی تێدا بچێنێت.

ئەوەی لەهەر وڵاتێكدا دەبینرێت، ئەگەر گەورەی بكەینەوە لەئاستە جیهانییەكەشدا دەبینرێت، ئەڵبەتە بەهەندێك دەستكاری و جیاوازی بچوكەوە.

مۆدیلی نوێ

ئەگەر لەڕاستی دوورنەكەوینەوە، دەتوانین بڵێین: كۆرۆنا توانیویەتی مۆدیلگەلێكی زۆری ئاینی و ترادیشناڵی كۆمەڵایەتیش بگۆڕێت و دووبارە مانا بەهەندێك پرسی دیكە ببەخشێت.

لەئاستی فیكری و شارستانیشدا، ململانێ فیكریەكە كەمتر نیە لەوەی لەئاستی سەرخاندا ئاماژەمان پێدا. ئەڵبەتە ئەم پێكدادانە فیكریە لەئاستی دوورمەودادا كاریگەرییەكانی دەردەكەون.

بێگومان لەئایندەدا دەیان تێز و نوسینی قووڵ لەبارەی كاریگەرییەكانی ئەم كێشە جیهانییەوە دەنوسرێن و كۆرۆنا دەبێتە كرۆكی چەندین كاری گەورەی هونەری و فیكری و ئەدەبی. وەك ئەوەی كەسادی گەورەی 1930 دروستی كرد.

تائەودەمەی هەموو ڕەهەندەكانی ئەم كێشەیە ئاشكرا دەبن و، وێنەكە لەهەموو ڕووەكانییەوە ئاشكر دەبێت، ئاماژە بەراییەكانی ئەم پرۆسە زەبەلاحە وەردەگرین و هیچ بەربەستێكیش نیە لەبەردەم هەر توێژەرێك كەبیەوێت سەرنجەكانی خۆی لەبارەیانەوە تۆمار بكات.

یەك ئەزمونی جیهانی

ناكرێ چاوەڕوان بین پرۆسەیەكی جیهانی گەورە، لەبەرچاوماندا بڕوات و ئێمە نەتوانین هیچ سەرنج و تێبینییەك لەبارەیەوە تۆمار بكەین. لەكاتێكدا ئێستا هەموو جیهان وەك یەك لەگەڵ كێشەكەدا دەستوپەنجە نەرم دەكەن و، هەمووان ئەزمونمان لەگەڵ ئەم كێشەیەدا وەك یەك وایە. هەمووان شایەتحاڵی سەرەتا و ڕەوتی بەرەوپێشەوە چوونی كێشەكەین. ئەوانی تر لەئێمە زیاتر ئەزمونیان لەم كێشەیە نیە.

هەر بۆیە زۆرێك لەكۆمپانیا و ناوەندە پزیشكییەكان لە كوردستان و ناوچەكەش، بوێری بەخۆیان دەدەن دەست بەرن بۆ هەوڵی دروستكردنی دەرمان و ڤاكسینی ئەو نەخۆشینە، واتە ڕانەوەستن تاكو لەڕۆژئاواو و ناوەندە گەورەكانی ترەوە دەرمانێك بخرێتە بازاڕ، هەر خۆی لەخۆیدا ئەو بوێرییە نیشانەی شكانی ڕەهەندێكی جیهانگیرییە كە بریتییە لەمۆنۆپۆلكردنی بازاڕەكان و تەنانەت مۆنۆپۆلكردنی توێژینەوە زانستییەكانیش!.

تێبینییە سەرەكییەكان

لەئێستاداسەرەداوی هەندێ گۆڕانكاری قووڵ دەركەوتوون كە لەوانەیە لەداهاتوودا ببنە تەوەری ململانێی جیهانی. بەكورتی دەتوانم ئاماژەی گوشراو بەهەندێك لەو سەرنجانە بدەم:

یەكەم: لەگەڵ یەكەم دەركەوتەی قەیرانەكە لەئەورووپا، ڕاستەوخۆ وڵاتانی یەكێتیی ئەورووپا دەستیان كرد بەداخستنی سنورەكانیان بەڕووی یەكتردا، هەموو جوڵەیەك لەنێوان سنورەكاندا ڕاگیرا. ئەو لەكاتێكدایە كە كراوەیی سنورەكان بەیەكێك لە دەستكەوتە گەورەكانی ئەورووپا دادەنرا.

هاوكات ڕەخنە وگازندەی ئەوە ئاراستەی وڵاتانی تر دەكرا، كە ناتوانن سنورەكانیان وەك ناوچەی یۆرۆ كراوە بكەن، ڕەخنەكان بەبێ ڕەچاوكردنی دۆخی نائاسایی وڵاتانی ناوچەكانی تر بوو، دەركەوت ئەگەر ئەورووپاش بكەوێتە هەمان دۆخی نائاسایی، یەكەم شت دەستی بۆ دەبات، داخستنی سنورەكانە.

ئەم داخستنی سنورە، ڕەنگە لەداهاتوودا كاریگەری جیۆسیاسی بێنێتە كایەوە، وەك ئەوەی حیزبە نەتەوەییەكان، سەركەوتنی هەڵبژاردنەكان لەئەورووپا مسۆگەر بكەن، چونكە ئەوان هەمیشە لایەنگری داخستنی سنور و گەڕاندنەوەی سەروەری دەوڵەتانی نەتەوەیی بوون!. تۆخكردنەوەی مانای دەوڵەتی نەتەوەیی، دەرهاویشتەیەكی سەرەكی كۆرۆنایە تاكو نوسینی ئەم چەند دێڕە بەئاشكرا دەبینرێت.

ڕەنگە یەكێك بڵێت: دۆسیەكە تەندروستی گشتییە، بۆیە داخستنی سنور ڕەوایە، بەڵام پرسیارێك كە بەجدی ڕووبەڕووی ئەم ڕایە دەبێتەوە ئەمەیە: بۆچی وڵاتانی ئەورووپا نەیانتوانی وەك حكومەتێكی سەرتاپایی ئەورووپی مامەڵە لەگەڵ هاوڵاتی ئەورووپی بكەن؟ لەكاتێكدا پەرلەمانی هاوبەش و كۆمەڵێك یاسای هاوبەشیان هەیە؟ بۆچی چەمكی هاوڵاتی ئەورووپی نەیتوانی لەبەردەمی قەیرانێكی كورتدا خۆی بگرێت و وڵاتان ناچاربوون بگەڕێنەوە بۆ سنوری كلاسیكی دەوڵەتانی نەتەوەیی؟.

دووەم: ڕاوەستانی ئابوری جیهان:داڕوخانی سیستەمی ئابوری سەرمایەداری بە كاتێكی كەم، بەجۆرێك بانكی فیدراڵی ئەمریكا ناچاربێت لەماوەی دوو هەفتەدا بڕی 4 تریلیۆن دۆلاری نوێ چاپ بكات!! كەئەوەش دوو ئەوەندەی ئەو قەبارەی دۆلارەیە كە لەتاكو قەیرانی 2008 لەجیهاندا دەستاودەستی پێوەكراوە!.

ئەوە لەكاتێكدایە كە ئابورییە گەورەكەی تری جیهان "چین" هیچ بڕە پارەیەك چاپ ناكات، بگرە ئامادەیشی دەربڕی بۆ هاوكاریكردنی وڵاتانی توش بوو بەكۆرۆنا.

سێیەم: هەرەسی سیستەمە تەندروستییەكان، هەروها سیستەمی دارایی، داڕوخانی تری سیماكانی عەولەمەی بەدوادا دێت. ئەوەی جێگەی سەرنجە، وڵاتی بەرازیل كە بە ئابوریەكی گەشەكردوو ئەندامێكی سەرەكی (G20) دادەنرێت، بەئاشكرا گوتی: لەمانگی داهاتوو سیستەمی تەندروستیمان دادەڕوخێت!.

كەواتە ئەو مۆدیلە بەرگەی قەیرانێكی لەشێوەی كۆرۆنای نەگرت!. ئیدی سیستەمی تەندروستی ئیتالیا، كەبەدووەمی جیهان دادەنرا لەڕووی تۆكمەیی و پێشكەوتنەوە، بەشێوازێك نوقم بوو، كە دەوڵەتێكی وەكو ڕووسیا بەهانایەوە چوو، نزیكەی 100 پسپۆڕی قەڵاچۆكردنی كۆرۆنای بۆ نارد؟ بۆیە هاوڵاتی ئیتاڵی بۆی هەیە بپرسێت: كوا توانای سیستەمە تەندروستییەكەمان؟ كوا پلانی نائاسایی تەندروستی و خزمەتگوزاریی؟.

چوارەم: گرنگترین خاڵی وەرچەرخان بریتییە لەوەی یەكێتیی ئەورووپا دوای گەڕانەوەی بەرەو سنورەكانی دەوڵەتی كلاسیكی، دەستبەرداری هاوكاریكردنی ئەندامەكانی دەبێت، سربیا نمونەی زەقی ئەو ئاڵوگۆڕەیە.

سربیا لەم هاوكێشەیەدا ژمارەیەكی گرنگە، چونكە لەسەرەتای كێشەكانی یوگسلاڤیاوە، بەدەستێوەردانی ناتۆ و هێرشەكانی توانرا كێشەی بۆسنەو سرب "یوگسلاڤیای جاران" چارەسەربكرێت، دەوڵەتی ئیستای سربیا، منداڵە بەنازەكەی ئەورووپا و ناتۆیە، كەچی لەم كێشەیەدا پشتیان تێكرد.

پشتتێكردنەكە بەجۆرێك بوو "ئەلیكسەندەر فوتشیچ" هانای بردە بەر كۆماری چین، لەدوای بەدەمەوە هاتنی بانگەوازەكەی لەلایەن پەكینەوە، سەرۆكی سربیا لەبەردەم كامێرای ئاژانسە جیهانییەكاندا، ئاڵای چینی ماچ كرد!. كەوە بەدەرە لە ئەتەكێتی دیپلۆماتی! هاوكات لەدیمەنەكەدا دیتمان چۆن دامێنی خوارەوەی ئاڵاكانی سربیا و چین گرێدرابوون پێكەوە! كەوەش دوورنیە نیشانەی گۆڕانی ڕووگەی سربیابێت بەرەو ڕۆژهەڵات و بەتایبەتی بەرەو چین.

چییە وادەكات كە ئەورووپا دەستبەرداری كۆرپە بەنازەكەی ببێت؟ گەورەیی قەبارەی كۆرۆنا؟ یان ناتوانایی سیستەمی ئەورووپایی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەیەكی لەناكاوی وەك كێشەی كۆرۆنادا؟ وەڵامەكە هەرچی بێت، هێشتا ناكاتە وەڵامی ئەوپرسیارەی كەلە بەرانبەریدا قووت دەكرێتەوەو دەڵێت: ئەی كەواتە بۆچی كۆماری چین دەتوانێت لەوپەڕی سەرزەوییە بێت بەهانایەوە؟ لەكاتێكدا كۆماری چین زێدی نەخۆشینەكەیە؟ ئایا نیشانەی گۆڕانێكی جیۆسیاسی قووڵ نیە؟.

پێنجەم: لەسەرەتای هەفتەی سێیەمی مانگی ئادار/2020، كۆماری چین وێڕای ئەوەی هیچ توشبوویەكی كۆرۆنای تۆمار نەكرد، ئەوەیشی دووپاتكردەوە كە كارگەكانی بەڕێژەی 60% كەوتونەتەوە كار. ئەمەش هەنگاوێكی گرنگ دەبێت و سود وەردەگرن لەو دابەزینەی نرخی نەوت كەلەئێستادا لەجیهاندا هەیە و نرخی نەوت لە 30$دایە.

كەواتە لەو پێشبڕكێیەی كاتدا، لەكاتێكدا ئەورووپا و ئەمریكا سەرقاڵی پێچانی برینەكانیانن و پێڕاناگەن، چین بەچەند قۆناغێك پێشیان كەوتووەو، لە حاڵەتی تێپەڕاندنی كاریگەرییە ئابورییەكانی كۆرۆنادایەو پەلی بۆ دەرەوەی خۆیشی كێشاوە.

شەشەم: لەئێستادا چینییەكان بڕی 550 ملیار دۆلاریان تەرخانكردووە بۆ وەرزی كشتوكاڵی بەهارە، بەتایبەت دانەوێڵە و برنج! بەوەش مەترسی نەمانی ئەو دوو مادە گرنگە تێدەپەڕێنن. تێبینی دەكەین: بەبێ ئەوەی پەنا بەرنە بەر چاپكردنی دراوی نوێ و هەڵاوسانی بازاڕ!.

حەوتەم: ئەزمونی ئیدارەدانی قەیرانی كۆرۆنا، بۆ هەموو جیهان تازەبوو، ئەوەی جێگەی پرسیارە: بۆچی سیستەمی ئیداری و تەندروستی چین نەلەرزی و هیچ گرفتێك بۆ هاووڵاتیانی ئەو وڵاتە دروست نەبوو؟ لەكاتێكدا لەوڵاتانی ئەورووپا و ئەمریكا كێشەی نەبوونی تەنانەت دەسماڵی "كلێنیكس" سەری هەڵدا بەجۆرێك سەرباز دانرا بۆ پاراستنی كلێنیكس لە سۆپەرماكێتەكاندا؟.

دواجار

ئەمانە دیارترین تێبینییەكانی دەركەوتووی كۆرۆنان و بێگومان تێبینی دیكە سەر هەڵدەدەن، تاكو قەیرانەكە زیاتر درێژە بكێشێت، دەركەوتەی دیكەی دەبێت. دوورنیە سەرهەڵدانی شۆڕش و ڕووخانی چەند حكومەتێك و هاتنە كایەی حكومەتی نوێ بە ئەجێندای ترەوە بێتە پێشەوە.

گواستنەوەی سەنتەری هێز لە ڕۆژئاواوە بۆ ڕۆژهەڵات، پرۆسەیەكی خێرا و بێ كێشە نیە. بەڵكو لەوانەیە تاكۆتایی ئەم سەدەیە بەردەوام بێت. بەڵام قەیرانی كۆرۆنا هەندێك لەدەركەوتەكانی خێراتركرد. ئەوەش بەو مانایە دێت كە ئەمریكا، هێندەی میكانیزم و كارتی گەورە لەبەردەستە، كە دەتوانێت ڕێگری بكات لەوەی ئەم ئاڵوگۆڕە بەشێوەیەكی ئاسان تێپەڕێت.

هاوكات دەبێ ئاگاداری ئەوەش بین، كە لەتەواوی بوارەكانی، ئابوری و زانست و هێزی سەربازیدا، هێشتا ئەمریكا لەترۆپكدایە. ململانێی ئێستا لەسەر وەرگرتنی ئەو پێشەنگییەیە، بەتایبەتی لەڕووی سیاسی و ئابوورییەوە، نەك لەڕووی زانستی وسەربازی و تەكنەلۆژییەوە. بۆیە چاوەڕوان دەكرێت ململانێیەكی سەخت و درێژخایەن بێت، لانی كەم تاكو كۆتایی ئەم سەدەیە.



ئه‌م بابه‌ته 933 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر