تاوانی (سوكایەتی بە بیروباوەڕ و ئایینەکان) لە كوردستان

AM:11:40:19/03/2020
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ

زەمینەسازی بۆ پێكەوەژیانی ئایین و ئایینزاكان لە كوردستاندا مێژووییەكی دێرینی هەیە، چەندین ئەزموونی حكومڕانی كوردی ژیانی ئاشتیانەی ئایین و ئایینزاكانی وەك ڕووخسارێكی جوان لە كوردستان خستۆتەڕوو، دیارترینیان تەبایی نێوان كوردانی موسڵمان و جولەكە و مەسیحی شاری سلێمانین لە سەردەمی حكومڕانی شێخ مەحمود (1920ز)، تەنانەت وەزارەتی ئابووری لە حكومەتەكەی شێخی نەمرداكە گرنگترین وەزارەت بوو، بە (كەریمی عەلەكە)ی مەسیحی سپێردرا.

ئەم تەباییە ئایینییە لەنێوان موسڵمان و مەسیحییەكانی شاری هەولێر، موسڵمان و كاكەییەكانی دەڤەری هەڵەبجە و زۆر شوێنی دیكەی كوردستان هەبووە و هەیە.

لە هەرێمی كوردستاندا كە ئایینی جۆراوجۆر (ئیسلام، مەسیح، یەزیدی) و ئایینزا و ڕێچكەی ئایینی (كاكەیی، هەقە، نەقشبەندی، قادری) و ئایدۆلۆژیای جیاوازی (ناسیۆنالیستی، ئیسلامی، عیلمانی...) تێدایە، بۆ ڕێگەگرتن لە بەكارهێنانی ئازادیی ڕاگەیاندن بۆ شكاندن و پەلاماردانی یەكتر، هەردوو چەمكی (بیروباوەڕ و ئایین) لەناو یاسای ڕۆژنامەگەریی لە هەرێمی كوردستاندا جەختیان لەسەر كراوەتەوە.

لە بڕگەی (9)ی یاسای چاپەمەنی ژمارە (10)ی ساڵی (1993)دا بەم چەشنە ئاماژەی بۆكراوە: "بڵاوكردنەوە (النشر)ی ئەو بابەتانە قەدەغەیە كە هانی ئەنجامدانی تاوان و كاری تیرۆریستی (الارهاب) دەدەن و ڕێوشوێنی بۆ خۆش دەكەن و تین و توانای بۆ دابین دەكەن، یاخود جنێو و تانوت لێدان و ناوزڕاندنی كەسیان تێدابێ، یاخود دەستدرێژی بۆسەر حورمەتی ئایین و مەزهەبەكان و دابونەریت و سیستەمی گشتی تێدابێت"، بەڵام ئەم بڕگەیە بە وردی ئاماژەی بۆ ئەو خاڵانە نەكردووە كە دەچنە خانەی دەستدرێژییەوە، ئەمەش تێكەڵاوییەك بە قازانجی ئەو لایەنە توندڕەوانە دەخوڵقێنێت كە دژ بەهەر جۆرە ڕەخنەیەكن لە ئایین، وا شیاوتر بوو بەڕوونی لە یاساكەدا بنووسرایە (تۆمەت و جنێودان و ناوزڕاندنی ئایین) قەدەغەیە، ئەمەش جیاوازە لە (ڕەخنەگرتن) كە بەشێوەیەكی مەرجدار ڕێگای پێدراوە.

لە یاسای ژمارە (35)ی ساڵی (2007) هەردوو بڕگەی (2،3)ی ماددەی نۆیەم جەختیان لەسەر سانسۆری بواری ئایین و بیروباوەڕ كردۆتەوە، لە بڕگەی دووەمدا هاتووە: "سوكایەتیكردن بە بیروباوەڕ و ڕێوڕەسمە ئاینییەكان"و لە بڕگەی سێیەمیشدا هاتووە:

"سوكایەتیكردن بەسیمبول و پیرۆزییەكانی هەر ئایین و ئایینزایەك و لەكەداركردنیان" قەدەغەن، سزای پێشێلی ئەم بڕگەیەش تەنها غەرامەیە كە سزاكە لەنێوان (1 تا 5) ملیۆن دیناری عیراقیدایە.

دەشێ‌ دەستەواژەی (جنێودان، تۆمەت و ناوزڕاندن) لەبری هەردوو دەستەواژەی "لەكەداركردن و سوكایەتیكردن" بەكاربهێنرێت، تا شێوازێكی لاستیكی وەرنەگرێت كە ببێتە ئامڕازێ بۆ زیادكردنی ئاستی سانسۆر، واباشترە بەڕوونی لە یاسادا ئەوە بخرێتەڕوو كە سوكایەتی و لەكەداركردن و جنێودان و تانە و تەشەر لە ئایین و بیروباوەڕ جیاوازە لە ڕەخنەگرتن، چونكە ڕەخنە بەپێی یاسا ڕێگاپێدراوە.

لایەنە نیگەتیڤەكانی ئەم بڕگە یاساییە:
- مەترسی ئەوە لەئارادایە ئەم بڕگەیە ببێتە ئامڕاز بەدەست هەندێ لایەن تا "ڕەخنەگران و بیروباوەڕی جیاواز" بەدژایەتی ئایین تاوانبار بكەن.
- ناڕوونی سنورەكانی ئازادی ڕادەربڕین و حەرەمی ئایین و ئایینزاكان، مەترسی ئەوە دەخوڵقێنێ كە ئەم بڕگەیە ببێتەمایەی بەرتەسككردنەوەی ئازادیی ڕادەربڕین لە هەمبەر ئایین و ئایینزاكان.
- پێكەوەژیانی ئایینەكان لەڕووی تیۆرییەوە ئاسانە، بەڵام لە مەیدانی پراكتیكدا دووچاری كێشە دەبێتەوە، بەتایبەت لەدوای هاتنەئارای ڕەوتە توندڕەوەكان لە ئاییندا، ئەم بڕگەیە بۆتە هۆكارێ بۆ سەركوتی ئەو بۆچوونانەی بەمەبەستی چاكسازی لەبارەی ئایین دەخرێنەڕوو.
- پیرۆزیی ئایین و ئاینزاكان و پشتیوانی یاسا لەو پیرۆزییە، هەندێكجار بۆتەمایەی ئەو هەستەی كە نابێت ڕەخنە لەو دیاردە زیانبەخشانە بگرن كە لەژێر سێبەری ئایین لە كۆمەڵگادا ماون، وەك: هاوسەرگیری زۆرەملێ، فرەژنی، نوشتە و جادوو... هتد.
- پیرۆزیی ئایین نابێ بە مانای داماڵینی ڕەخنە بێت یا بچێتە دەرەوەی بازنەی بۆچوون و دیدگاكان، واتا ئەم بڕگەیە ڕیگە لەو هەوڵانە نەگرێت كە لەپێناو نوێخوازی و گونجاندنی ئایین لەگەڵ سەردەمی نوێی ژیاندا دەدرێ بەو پاساوەی كە قسە لەسەر ئایین تاوانە.

لایەنە پۆزەتیڤەكانی ئەم بڕگە یاساییە:
یاسا پەیوەندی بەو بابەتانەوە نییە كە باسوخواس دەربارەی ئایین دەورووژێنن، تەنها ئەو كاتە نەبێ كە ئەم بابەتانە بە مەبەستی سوكایەتی بە هەست و بیروباوەڕە ئاینییەكانی خەڵك نووسرابن.

لەم ڕوانگەیەوە ئەم بڕگەیە خەسڵەتی باشی تێدایە، گرنگترینیان بریتین:
-ئەمڕۆ ئایین بۆتە بەشێك لە بیروباوەڕی گشتی خەڵك لەناو كۆمەڵگادا، كەواتە پارێزگاریی لە پیرۆزی ئایین، بەمانای ڕێزگرتنە لە بیروباوەڕی مەعنەوی خەڵك.
- گوێڕایەڵی بۆ ئایین لە كۆمەڵگای كوردی لە ئاستێكی بەرزدایە، كەواتە ئایین فاكتەرێكی گرنگە بۆ هاندانی خەڵك تا پابەندی یاسا بن، بەتایبەت كە بنەمایەكی سەرەكی یاساكانی هەرێمی كوردستان لەسەر شەریعەتی ئیسلامە.
- بڕوادارانی ئایینی ئیسلام مافی خۆیانە پارێزگاری لە ئایینەكەیان بكەن، لەهەمانكاتدا ئەركی سەرشانیانە ڕێز لەو ئایەتە پیرۆزانەش بگرن كە باس لە ڕێزی ئایینەكانی تر دەكات.
-ئایین ڕێوشوێنێكی گرنگە بۆ پارێزگاری لە ڕێزی مرۆڤایەتی و پەیڕەویی لە یاسا، چونكە كەسانێكی زۆر هەن لە ترسی خوداوەند و لەبەر ئایینەكەیان تاوان ناكەن، نەك لە ترسی یاسا، ئەمەش دەچێتە خانەی خزمەت بە یاساوە.
-قسەكردن لەسەر ئایین مەسەلەیەكی هەستەوەرە و پێویستی بە چازانی و وریایی هەیە، ئەگەرنا ئاژاوەی ئایینی دێنێتەئارا كە گەورەترین هەڕەشەیە بۆسەر ئاسایش و ئارامی. لەهەمانكاتدا ڕێزگرتنی دەزگا ڕاگەیاندنەكان لە ئایین دەشێ ئامرازێكی گرنگ بێت بۆ (تەبایی و ئاشتەوایی كۆمەڵگا) كە ئامانجێكی گرنگی یاسایە.

نموونەكانی ئەنجامدانی ئەم تاوانە
بەشێك لەو بابەتانەی لەسەر ئایین لە ڕاگەیاندنی كوردیدا بڵاودەبنەوە، بە مەبەست یا بێ مەبەست، ڕستە و دەستەواژەی وەهایان تێدایە كە دەبنەمایەی ڕووشاندنی هەستی ئایینی خەڵك و زیانگەیاندن بە پیرۆزییەكەی. ئەو تاوانانەی تائێستا دژ بە ئایین لە ڕۆژنامەگەری كوردیدا ئەنجام دراون، بە گشتی بە (2) دوو شێواز مامەڵەی لەگەڵدا كراوە:

- شێوازی یاسایی:
هەندێكجار (داواكاری گشتی) یاخود (كەس و لایەنە ئایینییەكان) ڕێوشوێنی یاساییان گرتۆتەبەر، بۆ نموونە بەهۆی چاپكردنی چەند سكێچێكی هونەریی لەسەر پەرتوكی (سوڵتانە عوسمانییەكان)ی (فەرهاد پیرباڵ)، داواكاری گشتی ڕۆژی (18/9/2007ز) سكاڵای یاسایی لەسەر چاپخانەی ڕەنج تۆمار كرد كە كتێبەكەیان لە چاپ داوە، لەكاتێكدا "وێنەكان ڕووت نەبوون، بەڵكو سكێچی هونەری بوون".

نموونەیەكی دیكە، تۆماركردنی سكاڵایە لەسەر نووسەری كتێبـی‌ (جەهالەتی‌ئیسلام و دونیای ‌هاوچەرخ) لەلایەن داواكاری گشتی، بە تۆمەتی ئەوەی كە نووسەر لە پەرتوكەكەیدا سوكایەتی ‌بە ئاینی ‌پیرۆزی ‌ئیسلام و كەسایەتی‌ پێغەمبەر (محەمەد، د.خ) كردووە.

-شێوازی گوشاری سیاسی:
هەندێكجار كەس و لایەنە ئایینیەكان پەنایان بۆ گوشاری سیاسی نەك یاسایی بردووە، تا ببنە ئامرازێ بۆ سانسۆری بڵاوكراوەكان، لەكاتێكدا لە وڵاتی یاسا و دامەزراوەدا یاسا ئامانجە سەرەكییەكانی خۆی دەستەبەر دەكات و گوشاری هیچ كەس و لایەنێك نابێ لە سەروو ئەو یاسایەوە بێت.

وێڕای ئەو ڕاستییەش، چەندینجار بەدەر لە یاسا و لەڕێگەی گوشاری سیاسییەوە، ڕۆژنامە و گۆڤار لەسەر مەسەلەی ئایینی ڕووبەڕووی سزادان و تەنانەت داخستنیش بۆتەوە.

بۆ نموونە وتارێكی (مەلا ئەمین سیانی) لەژێر ناوی (ڕیشەی دەسەڵات لە قورئاندا) لە ژمارە (8)ی گۆڤاری (نڤار)دا بڵاوكرایەوە كە تایبەت بوو بە توێژینەوە، ڕاستەوخۆ بەهۆی یادداشتێكی یەكگرتووی ئیسلامی بۆ (ی.ن.ك)، گۆڤارەكە بە بڕیارێكی سیاسی داخرا.

ئایینزا و تەریقەتە ئاینییەكان كە تائێستا لە هەندێ ناوچەی هەرێمی كوردستاندا هەن (وەك شێخەكانی بارزان، نەقشبەندییەكان لە هەورامان، ئەهلی هەقە لە سورداش، كاكەییەكان لە هەڵەبجە)، گوشاری بەدەر لە یاسایان بەسەر ڕۆژنامەگەریی كوردیدا سەپاندووە، بۆ نموونە: "ناوهێنانی شێخێك لە سنوری پارێزگای سلێمانی بەوەی كاری بازرگانی دەكات، گەورەترین كێشەی بۆ گۆڤاری (لڤین) دروستكرد، لەكاتێكدا زانیارییەكەش ڕاست و دروست بوو".

نموونەیەكی تر، داخستنی گۆڤاری (چركە) بوو بەهۆی بڵاوكردنەوەی بابەتێ لە ژمارە (14)ی گۆڤارەكەدا بە ناوی "كچانی خودا"، كە لە نووسینی (هەڵمەت گۆران) بوو.

دوای بڵاوبوونەوەی ئەم بابەتە، چەندین كەس و هێزی ئیسلامی داوای داخستنی گۆڤارەكەیان كرد كە دیارترینیان (د.بەشیر خەلیل حەداد) سەرۆكی لیژنەی ئە‌وقاف و كاروباری ئایینی لە پەرلەمانی كوردستان بوو، ناوبراو سەبارەت بە داخستنی گۆڤارەكە وتی "ئێمە هەڵبژاردنی ئەوەمان خستە ژێر دەستیان گۆڤارەكە دابخەن بۆئەوەی شەقامی كوردی و ڕای گشتی ئارام ببێتەوە، یان ئێمە لە لیژنەی كاروباری ئاینی لە پەرلەمانی كوردستان و یەكێتی زانایانی ئاینی ئیسلام و وەزارەتی ئەوقاف سكاڵای یاساییان لەسەر تۆمار دەكەین، بەمجۆرە ئەوان پێیانوابوو ئەگەر بچنە دادگا ئەوا دۆسییەكەیان ماوەیەك دەخایەنێت و بەمجۆرە ڕازی بوون بە داخستنی گۆڤارەكە"
بەرپرسانی گۆڤارەكەش بەهۆی ئەو گوشارە ئاینییە، ڕووبەڕووی كێشە و گرفتی كاركردن بوونەوە، "لەژێر فشاری خەڵك‌ و پیاوانی ئاینیدا ستافی گۆڤاری چرپە بڕیاریان دا گۆڤارەكە دابخەن".

جێگری سەرنووسەرەكەشی ڕایگەیاند: "مەترسی لەسەر ژیانمان هەیە و خێزانەكانیشمان هەست بە مەترسی دەكەن، لەلایەن چەند ژمارەیەكی نەناسرا و بە تەلەفۆن هەڕەشە لە خۆم و ستافی گۆڤارەكەم كراوە".

ئەمە لەكاتێكدایە بەپێی بڕگەی (پێنجەم)ی ماددەی دووەمی یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007)، "ڕۆژنامە قەدەغە ناكرێت و دەستی بەسەردا ناگیرێت".

لەكاتێكدا ئەگەر تاوان دەرهەق بە ئایین لە ڕاگەیاندندا ئەنجام درا، پێویستە بە یاسای هەمان بوار دادوەری بكرێت، لەم ڕوانگەیەوە لە یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007)دا هیچ بڕگەیەكی تێدا نییە تا ڕۆژنامە و گۆڤارەكان ڕووبەڕووی داخستن بكاتەوە.

سزادانی ئەم تاوانە
بەمەبەستی ڕێگەگرتن لە (سوكایەتی بە ئایین و ئایینزاكان) و جیاكردنەوەی (ڕەخنە) لە (تۆمەت و ناوزڕاندن)ی ئایین، هەردوو یاسای سزادانی عیراقی ژمارە (111)ی ساڵی (1969ز) و یاسای ڕۆژنامەگەری ژمارە (35)ی ساڵی (2007)ی هەرێمی كوردستان، جەختیان لەسەر سزادانی سوكایەتی بە ئایین كردۆتەوە.

لە بڕگەكانی (ا، د، ه)ی ماددەی (372)ی یاسای سزاداندا هاتووە:
"سزای بەندكردن بەمەرجێ لە سێ ساڵ زیاتر نەبێ و غەرامەیەك لە (1) ملیۆن دینار زیاتر نەبێ، بەسەر ئەو كەسەدا دەسەپێنرێت:
ا-بەڕێگایەك لە ڕێگا ئاشكراكان دەستدرێژی بكاتەسەر بیروباوەڕی گرووپێكی ئایینی، یاخود سروتەكانیان بشكێنێت.
د-هەڵبستێ بە چاپكردن و بڵاوكردنەوەی كتێبێكی پیرۆزی گرووپێكی ئایینی بەشێوازێك كە دەقەكەی بە ئانقەست بگۆڕێت و ببێتەهۆی گۆڕانی ماناكەی یان سوكایەتی بە حوكمێكی یان بەشێك لە پەیامەكەی.
ه-بەشێوازێكی ئاشكرا سوكایەتی بە ڕەمز و كەسایەتییەكی پیرۆز و بەڕێزی گرووپێكی ئایینی بكات".
هەروەها لە هەردوو بڕگەی (2،3)ی ماددەی (9) نۆیەمی یاسای ڕۆژنامەگەری هەرێمی كوردستان، جەختی لەسەر سزادانی سوكایەتی بە ئایین كردۆتەوە، لە بڕگەی دووەمدا هاتووە:"سوكایەتیكردن بە بیروباوەڕ و ڕێوڕەسمە ئاینییەكان" و لە بڕگەی سێیەمدا:"سوكایەتیكردن بە سیمبول و پیرۆزییەكانی هەر ئایین و ئایینزایەك و لەكەداركردنیان" قەدەغەن.

سزای بەزاندنی ئەم دوو بڕگە یاساییەش، تەنها غەرامەكردنی داراییە كە سزای ڕۆژنامەنووسەكە لەنێوان (1 تا 5) ملیۆن دیناری عیراقیدایە. سزای دەزگا ڕاگەیاندنەكەش غەرامەیەكە لە (5) پێنج ملیۆن دینار كەمتر و لە (20) بیست ملیۆن دینار پتر نەبێت.

بەمشێوەیە یاسای ڕۆژنامەگەری لە هەرێمی كوردستان ڕێگای لە سوكایەتی بە ئایین گرتووە و سزای دارایی بۆ داناوە، بەڵام بەهیچ شێوەیەك ئاماژەی بۆ داخستنی ڕۆژنامە یان گۆڤار و سزای زیندانی بۆ ڕۆژنامەنووس و نووسەران نەكردووە، داواكاری لەو چەشنەش دەچێتە دەرەوەی بازنەی یاسا.

سەرنج: بەپێی بڕگەی (5)ی ماددەی هەشتەم، نابێ‌ت دوای تێپەڕبوونی (90) نەوەد ڕۆژ لە مێژووی بڵاوكردنەوە، هیچ جۆرە ڕێكارێكی یاسایی لە بەرامبەر ڕۆژنامەنووس بگیرێتەبەر.

ڕێوشوێنی خۆپارێزی لەم تاوانە
لەپێناو خۆپارێزی ڕۆژنامەنووس و دەزگاكانی ڕاگەیاندن لە ئەنجامدانی هەرجۆرە تاوان و سوكایەتییەك بە ئایین و ئایینزاكان، پێویستە ئەم خاڵانەی خوارەوە لەبەرچاو بگرن:
-ئەركی ڕۆژنامەنووسە كە جیاوازی لەنێوان (ڕەخنە لە ئایین) و (سوكایەتی بە ئاییندا) بكەن تا ئارامی ئایینی لە كوردستاندا نەشێوێت.
-خۆپارێزی لە تێكەڵاوكردنی دیدگایەكی توندڕەو دەرهەق بە ئایین یا بۆچوونی توندڕەوی ئایینی بەرامبەر بە ئایینە جیاوازەكان، تەنانەت ئەوانەش كە بڕوایان بە ئایین نییە، لەپێناو ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی یەكتر.
- خۆپارێزی لەو بۆچوونەی كە پێی وایە مشتێ نموونەی خەروارێكە!، واتا چەوساندنەوەی موسڵمان بەدەستی ئایینێكی تر، یاخود ئایینێكی تر بە دەستی موسڵمانێ، بەمانای ئەوە نایەت كە لە ڕاگەیاندندا بكرێتە پاساو بۆ پەلاماردانی ئایین. لەكاتێكدا هەموویان یەك خاوەنیان هەیە كە ئەویش خوداوەندی مەزنە، هەموو ئایینەكانیش لە یەكتاپەرستیدا كۆدەبنەوە.***
- خۆپارێزی لە بڵاوكردنەوەی ئەو بابەتانەی دەبنەمایەی دنەدان و بزوواندنی خەڵك بۆ ڕق لێبوونەوە و سوكایەتی بە پیرۆزی ئایینەكەی خۆی یا ئایینەكانی تر.
- ڕێگەگرتن لە بڵاوبوونەوەی ئەو بابەتانەی هێرشی ناڕەوا و قسەی ناڕاست و ڕووشێنەری تێدایە، ڕاگەیاندن بواری دیالۆگ و لێكتێگەیشتنە، نەك خۆشكردنی زەمینەی شەڕ و نائارامی مەزهەبی.
-برەودان بە ڕۆحی لێكگەیشتنی مەزهەب و ئایینەكان و هزری ناتوندوتیژی ئایینی.
- هەوڵدان بۆ ئاشتەوایی ئایینی، بەو مانایەی هەر كەسە ئایینی خۆی بۆ خۆی، هەر مرۆڤێك وەك تۆ مافی پارێزگاری لە ئایینی خۆی هەیە.
-زەمینەسازی لەپێناو پێكەوەژیانی ئایینەكان لە كوردستاندا، ئەم پێكەوەژیانە پیشاندانی ڕووخسارێكی جوانی وڵاتانی ئیسلامیشە.
- هەوڵدان بۆ بووژاندنەوەی ئەو پرەنسیپی پێكەوەژیانەی لە سەرەتای هاتنی ئیسلامدا لەسەر دەستی پێغەمبەر (محەمەد -د.خ) هاتەئارا لەنێوان ئەوس و خەزرەج، پەیاننامەی نێوان موسڵمان و جولەكەكان لە شاری مەدینە، پەیماننامەی ئاشتەوایی حودەیبیە لەنێوان موسڵمان و پەیڕەوانی ئاینەكانی دیكەدا.
-ڕێگەگرتن لە بڵاوبوونەوەی هەر وێنە و كاریكاتێرێ كە سوكایەتی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی ئایینی تێدابێت، چونكە گۆڕانكاری یاخود چاكسازی لە ئاییندا بە شێوازی سوكایەتی ناگاتە ئەنجام.
-تەرخانكردنی گوتاری ئایینی بۆ برەودان بە دیموكراسی و پێكەوەژیان، لەبری دامەزراندنی سیستەمی تاك ئایدۆلۆژیای ئایینی.

دواجار لە هەرێمی كوردستاندا كە زۆرینەی دانیشتووانەكەی ئیسلامن، دەبێت ڕێز و پیرۆزییەكانی ئەو ئایینە ڕەچاو بكرێت، لە هەمانكاتدا چاویشمان لە ژیانی سەدان هەزار موسڵمان لە ئەوروپا و ئەمریكا و وڵاتانی دیكە بێت، واتا بەرلەوەی داوای ڕێزگرتن لە موسڵمانانی وڵاتانی خۆرئاوا بكەین، دەبێت سەرەتا ئەو ڕێزە لە كەمینە ئایینەكانی هەرێمی كوردستان بگرین.


ئه‌م بابه‌ته 205 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر