جموجوڵی دیبلۆماسی ئه‌مریكا له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ئامانج و مه‌به‌سته‌كانی

بەسەرکردنەوەى وەزیرى دەرەوە وڕاوێژکارى ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا بۆ نۆ وڵاتى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست، دڵنیای دانە بە هاوپەیمانەکانیان کە چۆڵ نەکردنى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست بابەتێکە سازشی لەسەر ناکرێت.
PM:05:06:11/02/2019
دۆسیە: نێودەوڵەتی
شپرزەیی هەڵوێستەکانى ترامپ هاوپەیمانەکانى لەڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست توشى دڵەڕاوکێ کردووە.

یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان
بۆردی ئه‌كادیمی ناوه‌ندی چاوی كورد


نوسینی: د.اسامه‌ ألو ارشید/ دكتۆراه فی العلوم السیاسیة، المركز العربی للأبحاث ودراسة السیاسات.


وه‌رگێرانی: دڵشاد نامق فرج.


پێشه‌كی

هه‌ریه‌ك له‌ مایك پۆمپیۆی وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ وجۆن بۆڵتۆنی ڕاوێژكاری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌مریكا له‌مانگی کانونى دووەمى ٢٠١٩دا به‌جیا سه‌ردانی ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیانكرد، كه‌(٩) ده‌وڵه‌تیان به‌سه‌ركرده‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌میانه‌ی هه‌وڵه‌كانی گه‌وره‌ به‌رپرسانی ئیداره‌ی سه‌رۆك"ترامپ"دایه‌ بۆ دڵنیایی دان به‌هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكا له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌وه‌ی كه‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌به‌رنامه‌یدا نیيه‌ له‌ناوچه‌كه‌ بكشێته‌وه‌ وبۆشاییه‌ك دروست بكات كه‌ ئێران وڕێكخراوه‌ تیرۆریستیيه‌كان پڕیبكه‌نه‌وه‌، له‌نمونه‌ی ڕێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی"داعش". هه‌ریه‌ك له‌پۆمپیۆ وبۆڵتۆن جه‌ختیان كرده‌وه‌ له‌سه‌رپابه‌ندبوونی ئه‌مریكا به‌پاراستن وپارێزگاریكردن له‌ئاسایش وبه‌رژه‌وه‌ندی هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ناوچه‌كه‌دا،‌ ئه‌وه‌یان دوپاتكرده‌وه‌ كه‌ستراتیژیه‌تی ئیداره‌ی ترا‌مپ له‌باره‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ یه‌كگرتوو وهاوئاهه‌نگه‌ وبێ سه‌روبه‌ر ودژیه‌كی پێوه‌دیارنیيه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی زۆرێك له‌ئاماژه‌كان باسی ده‌كه‌ن، له‌نمونه‌ی ئه‌وئاماژانه‌ ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی وه‌زیری به‌رگری "جیمس ماتیس" بوو له‌دیسه‌مبه‌ری ٢٠١٨دا، وه‌ك ناڕه‌زاییه‌ك به‌رانبه‌ر بڕیاری كشانه‌وه‌ی ترا‌مپ له‌سوریا، هه‌روه‌ها وه‌ك ئه‌ولێدوانه‌ دژیه‌كانه‌ی به‌رپرسانی ئه‌مریكا كه‌ تائێستاش به‌رده‌وامی هه‌یه‌ له‌باره‌ی هه‌مان بابه‌ته‌وه‌.


متمانه‌ی هاوپه‌یمانانی ئه‌مریكا له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌ئیداره‌ی ترا‌مپ له‌ق بوو دوای ئه‌وه‌ی له‌كانوونی یه‌كه‌می ٢٠١٨دا ڕایگه‌یاند ده‌یه‌وێت هێزه‌كانی له‌سوریا بكێشێته‌وه‌ وفه‌رمانی جێبه‌جێكردنی كشانه‌وه‌كه‌ی ده‌كرد به‌شێوه‌یه‌كی "ته‌واو" و"خێرا" و"ڕاسته‌وخۆ"، ئه‌و وه‌های دانا كه‌ داعش به‌ته‌واوی له‌سوریا شكستی هێناوه‌ وئیتر هیچ پاساوێك نه‌ماوه‌ بۆمانه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌سه‌رزه‌وی ئه‌و وڵاته‌. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا‌ له‌باكوری سوریا نزیكه‌ی ٢٠٠٠ سه‌ربازی ئه‌مریكی بوونی هه‌یه‌، كه‌زۆرینه‌یان له‌هێزه‌كانی پرۆسه‌تایبه‌تیيه‌كانن ‌وڕاوێژ وڕاهێنان پێشكه‌ش به‌هێزه‌كانی سوریای دیموكراسی ده‌كه‌ن كه‌كورده‌كان سه‌ركردایه‌تی ده‌كه‌ن وئه‌ركیان ئه‌وه‌یه‌ له‌سه‌رزه‌وی له‌دژی ڕێكخراوی داعش بجه‌نگن. هه‌روه‌ها هێزه‌كانی ئه‌مریكا سه‌ركردایه‌تی هێرشه‌ ئاسمانیيه‌كانی "هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی دژی داعش" ده‌كات، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی وه‌ك له‌مپه‌رێكیش وه‌ستاوه‌ له‌نێوان هێزه‌كانی توركیا وچه‌كداره‌ كورده‌كاندا. هه‌روه‌ها‌ بێجگه‌ له‌و هێزه‌ تایبه‌تانه‌ی ئه‌مریكا له باكوری ‌سوریا، چه‌ند سه‌د سه‌ربازێكی تریشی هه‌یه‌ له‌بنكه‌ی سه‌ربازی "ته‌نف" له‌ باشوری سوریا.

گه‌شته‌كه‌ی جۆن بۆڵتۆن له‌ (٥) یه‌نایه‌ره‌وه‌ ده‌ستی پێكرد وچوار ڕۆژی خایاند، هه‌ریه‌ك له‌ ئیسرائیل وتوركیای گرته‌وه‌، له‌كاتێكدا گه‌شته‌كه‌ی پۆمپیۆ له‌ (٨)ی یه‌نایه‌ری ٢٠١٩دا ده‌ستیپێكرد وهه‌شت ده‌وڵه‌تی گرته‌وه‌ كه‌ بریتیبوون له‌: ئه‌رده‌ن، میسر، قه‌ته‌ر، سعودیه‌، ئیمارات، به‌حره‌ین، عومان، له‌گه‌ڵ عێراق، خۆی بڕیاربوو كه‌ گه‌شته‌كه‌ی پۆمپیۆ نۆ ده‌وڵه‌ت بگرێته‌وه‌، به‌ڵام به‌ناچاری له‌ (١٥)ی یه‌نایه‌ردا گه‌شته‌كه‌ی بچڕاند وگه‌ڕایه‌وه‌ ئه‌مریكا بۆبه‌شداریكردن له‌به‌خاكسپاردنی ته‌رمی یه‌كێك له‌نزیكه‌كانی خۆی له‌ئه‌مریكا، و نه‌یتوانی سه‌ردانی كوه‌یت بكات، به‌و نیازه‌ی له‌كاتێكی نزیكدا سه‌ردانی ئه‌وێش بكات.

ئامانجه‌كانی هه‌ردوو گه‌شته‌كه‌

پێشتر ئاماژه‌مان پێدا كه‌چوارچێوه‌ی گشتی هه‌ردووگه‌شته‌كه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌‌دڵنیاكردنه‌وه‌ی هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكادا به‌وه‌ی كه‌ئه‌مریكا له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ناكشێته‌وه‌ وهاوپه‌یمانه‌كانی له‌ناوچه‌كه‌دا به‌ته‌نها جێناهێڵێت بۆ ئێران وڕێكخراوه‌ تیرۆریستیيه‌ توندڕه‌وه‌كانی وه‌ك داعش و قاعیده‌. هه‌ریه‌ك له‌پۆمپیۆ وبۆڵتۆن چه‌ند بابه‌تێكیان تاوتوێ كرد له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌سه‌ردانیان كردن، له‌نمونه‌ی وه‌ك: ته‌نگژه‌ی كه‌نداو وگه‌مارۆی سه‌رقه‌ته‌ر، بابه‌تی كوشتنی جه‌مال خاشقچیڕۆژنامه‌نوس له‌كونسوڵخانه‌ی سعودیه‌ له‌ئه‌سته‌مبوڵ له‌ ئۆكتۆبه‌ری ٢٠١٨، هه‌روه‌ها بابه‌تی جه‌نگ له‌یه‌مه‌ن، بابه‌تی ژنه‌چالاكوانه‌ سعودیه‌كان كه‌به‌رگری له‌مافی ئافره‌ت ده‌كه‌ن وچه‌ندمانگێكه‌ ده‌ستگیركراون، به‌ڵام ئه‌م بابه‌تانه‌ ته‌وه‌ری جه‌ختلێكردنه‌وه‌ی بنه‌ڕه‌تی نه‌بوون له‌میانه‌ی گه‌شته‌كه‌ی هه‌ردوكیاندا، به‌ڵكو ده‌توانین ئامانجه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی هه‌ردوو گه‌شته‌ له‌سێ خاڵدا كۆبكه‌ینه‌وه‌:


١- ڕونكردنه‌وه‌ی بڕیاری كشانه‌وه‌ له‌ سوریا وزه‌مینه‌سازی بۆی:


مایك پۆمپیۆ پێیوایه‌ كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌سوریا "گۆڕانێكی ته‌كتیكیه‌"  له‌ئه‌ركی هێزه‌كاندا وهیچ له‌توانای ئه‌مریكا كه‌مناكانه‌وه‌ بۆبه‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ئێران وداعش. له‌ئێستادا به‌رپرسه‌ ئه‌مریكیيه‌كان وله‌ناویشیاندا دۆناڵد ترامپ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ كشانه‌وه‌ی ئه‌م هێزانه‌ " له‌سه‌رخۆده‌بێت وكاتی ده‌وێت" و به‌پێی "خشته‌یه‌كی كاتى هه‌ڵه‌شه‌" نابێت، به‌ڵكو یه‌كه‌مجار ده‌بێت به‌پێی گونجان بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و ئامانجه‌ سیاسیيانه‌ی كه‌ واشنتۆن ده‌یه‌وێت بیانهێنێته‌دی. بێگومان پۆمپیۆ وبۆڵتۆن وبه‌رپرسانی تری ئه‌مریكایش سێ مه‌رجیان داناوه‌ بۆ ته‌واوبوونی كشانه‌وه‌ی هێزه‌ ئه‌مریكیيه‌كان له‌ باكوری سوریا، كه‌ ئه‌مانه‌ن:

- تێكشكانی ئه‌و پاشماوانه‌ی چه‌كداره‌كانیداعش كه‌ماونه‌ته‌وه‌ له‌سوریا، له‌گه‌ڵ دڵنیابوون له‌وه‌ی كه‌ئه‌م ڕێكخراوه‌ توانای سه‌رله‌نوێ ڕێكخستنه‌وه‌ی ڕێزه‌كانی خۆی نیيه‌.

- توركیا په‌یمان بدات كه‌زیان به‌چه‌كداره‌كورده‌كان نه‌گه‌یه‌نێت ونه‌یانكاته‌ ئامانج له‌دوای كشانه‌ی ئه‌مریكا. وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا چه‌كداره ‌كورده‌كان به‌هاوپه‌یمانی چالاكی خۆی داده‌نێت له‌شه‌ڕی دژی داعشدا له‌سوریا. بێگومان ئه‌م مه‌رجه‌یش ناڕه‌زایی "ڕه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان"ی سه‌رۆكی توركیای لێكه‌وته‌وه‌، كه‌ڕه‌تیكرده‌وه‌ چاوی به‌بۆڵتۆن بكه‌وێت وپێشوازی لێبكات كاتێك سه‌ردانی ئه‌نقه‌ره‌ی كرد له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گوایه‌ بۆڵتۆن هه‌ڵه‌یه‌كی زه‌قی كردووه‌ كاتێك ئه‌وجۆره‌مه‌رجانه‌ی له‌سه‌رتوركیا داناوه‌. ترامپیش وه‌ڵامی ئه‌مه‌ی به‌وهه‌ڕه‌شه‌یه‌ دایه‌وه‌ كه‌وتی "ئابوری توركیا تێكده‌شكێنێت ئه‌گه‌ر كورده‌كان بكاته‌ ئامانج"، ئه‌مه‌ش پێش ئه‌وه‌بوو كه‌ هه‌ردوو سه‌رۆكی ئه‌مریكا وتوركیا له‌سه‌رئه‌وه‌ ڕێكبكه‌ون كه‌ناوچه‌یه‌كی ئارام دروستبكه‌ن به‌قوڵایی بیست میل له‌سه‌رسنوری توركیا وسوریا، به‌ڵام تائێستا هیچ ورده‌كاریه‌ك له‌باره‌ی ئه‌م ناوچه‌ ئارامه‌وه‌ له‌به‌رده‌ستدا نیيه‌.

- مانه‌وه‌ی ئه‌مریكا به‌هێزێكی كاریگه‌ر له‌ناوچه‌كه‌دا له‌پێناو ڕێگه‌گرتن له‌نفوزی ئێرانی له‌سوریا‌؛ چونكه‌ پۆمپێو به‌ڵێنی داوه‌ به‌"ده‌ركردنی دواسه‌ربازی ئێرانی" له‌سوریا. دانانی ئه‌م مه‌رجه‌یش به‌پله‌ی یه‌كه‌م ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆهه‌بوونی دڵه‌ڕاوكێی ئیسرائیل له‌وه‌ی كه‌كشانه‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌سوریا ‌ببێته ‌هۆی به‌هێزبوونی پێگه‌ی ئێران وحیزبوڵا تیایدا؛  به‌شێوه‌یه‌ك سوریا ببێته‌ مه‌یدانێكی نوێ بۆیان ولێیه‌وه‌ ئیسرائیل بكه‌نه ‌ئامانج. به‌پێی وته‌ی به‌رپرسێكی باڵای ئه‌مریكا ده‌ڵێت: بێگومان ئه‌مریكا چه‌ندسه‌د سه‌ربازێكی ده‌هێڵێته‌وه‌ له‌بنكه‌ی سه‌ربازیی ته‌نه‌ف له‌باشوری سوریا، كه‌سه‌رپه‌رشتی وچاودێری سێگۆشه‌ی سنوری سوریا-عێراق-ئه‌رده‌ن ده‌كه‌ن؛ ئه‌مه‌ش به‌مه‌به‌ستی ڕێگه‌گرتن له‌ توانای ئێران بۆپه‌لهاویشتن له‌ڕیگه‌ی وشكانیه‌وه‌ به‌ناوعێراقدا بۆگه‌یشتن به‌سوریا ولوبنان وگواستنه‌وه‌ی چه‌ك وموشه‌ك بۆ ئه‌ودوو شوێنه‌. هه‌روه‌ك بۆڵتۆن له‌گه‌شته‌كه‌یدا له‌میانه‌ی چاوپێكه‌وتنی له‌گه‌ڵ "بنیامین ناتانیاهۆ"ی سه‌رۆك وه‌زیری ئیسرائیل جه‌ختی له‌وه‌ش كرده‌وه‌ كه‌كشانه‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌سوریا به‌شێوه‌یه‌ك ده‌بێت كه‌ "پارێزگاریكردن له‌ ئیسرائیل وهاوپه‌یمانه‌كانی ترمان له‌ناوچه‌كه‌ مسۆگه‌ر بكات به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها". ده‌بێت ئه‌وه‌ش بوترێت كه‌بڕیاری له‌ناكاوی ترا‌مپ له‌ دیسه‌مبه‌ری٢٠١٨دا بۆكشانه‌وه‌ له‌سوریا، وه‌ك ئیحراجیيه‌ك بۆ"بۆڵتۆن" لێكدرایه‌وه‌ به‌پله‌ی یه‌كه‌م، چونكه‌ ئه‌وپێشتر له‌سێپته‌مبه‌ری ٢٠١٨ دا وتبووی: ئه‌مریكا له‌سوریا ناكشێته‌وه‌ هه‌تا هێزه‌كانی ئێران ومیلیشیاكانی سه‌ربه‌ئێران له‌پێشدا نه‌چنه‌ ده‌ره‌وه‌ له‌سوریا.

٢- دڵنیاكردنه‌وه‌ی هاوپه‌یمانه‌كانی له‌باره‌ی ڕاستگۆیی ئه‌مریكاوه‌:


مایك پۆمپیۆ له‌وتاره‌كه‌یدا له‌قاهیره‌، له‌١٠ی یه‌نایه‌ری ٢٠١٩دا، وتی: "ئه‌مریكا هێزی چاكه‌یه‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا"،‌ وتی: "هه‌ركاتێك ئه‌مریكا پاشه‌كشه‌ بكات زۆرجار ئاژاوه‌ وپشێوی به‌دوادادێت، هه‌ركاتێك دۆسته‌كانمان پشتگوێ بخه‌ین خراپه‌كاری زیاد ده‌كات، هه‌ركاتێك له‌گه‌ڵ دوژمنانمان هاوكاری بكه‌ین گه‌شه‌ده‌كه‌ن وپێشده‌كه‌ون". پۆمپیۆ هه‌‌وڵیدا مه‌ترسی هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكا له‌ناوچه‌كه‌دا كه‌م بكاته‌وه‌ كاتێك وتی: "ڕیگه‌مبده‌ن به‌ڕوونی بڵێم: ئه‌مریكا ناكشێته‌وه‌ هه‌تاجه‌نگ له‌گه‌ڵ تیرۆر كۆتایی نه‌یه‌ت. له‌گه‌ڵتان كارده‌كه‌ین به‌بێ ماندوبوون بۆ له‌ناوبردنی داعش وقاعیده‌ وجیهادیيه‌كانی تر، ئه‌وانه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ له‌ئاسایشی ئێمه‌ وئێوه‌ده‌كه‌ن. بێگومان سه‌رۆك ترا‌مپ بڕیاریداوه‌ به‌گه‌ڕانه‌وه‌ی هێزه‌كانمان له‌ سوریاوه‌ بۆ وڵات، ئێمه‌ زۆرجار ئه‌مه‌ ده‌كه‌ین، ئێستاش كاتی ئه‌وه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ گۆڕانكاری نيیه‌ له‌ئه‌ركه‌كه‌دا. هه‌میشه‌ پابه‌ندین به‌ له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شاندنی ته‌واوه‌تی داعش وكاره‌تیرۆریستیه‌كانیه‌وه‌‌، سه‌ره‌ڕای به‌رده‌وامی له‌شه‌ڕمان له د‌ژی ئیسلامیيه ‌ڕادیكاڵیيه‌كان به‌گشت جۆره‌كانیه‌وه‌. به‌ڵام هه‌روه‌ك سه‌رۆك ترامپ وتی ئێمه‌ هیوای زیاترمان به‌هاوپه‌یمانه‌كانمان هه‌یه‌، و‌به‌م كاره‌یش هه‌ڵده‌ستین له‌ سوریا".

دوپاتكردنه‌وه‌ی په‌یمانه‌كه‌ی پۆمپیۆ بۆهاوپه‌یمانه‌كانی وڵاته‌كه‌ی له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ته‌نها له‌باره‌ی شه‌ڕی ڕێكخراوه ‌تیرۆرستیه‌كانه‌وه‌نه‌بوو، به‌ڵكوپه‌یمان وگفتێكی تریشی پێدان، كه‌به‌رده‌وامبوونه‌ له‌"هه‌ڵمه‌تی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی كاریگه‌ریی ئێران وچالاكیيه‌ نه‌گریسه‌كانی له‌م ناوچه‌یه‌دا وله‌هه‌موو جیهاندا".


٣- كاركردن بۆ دامه‌زراندنی "هاوپه‌یمانی ستراتیژیی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست":


به‌بۆچوونی پۆمپیۆ ئه‌م هاوپه‌یمانیه‌تیيه‌ هه‌ر‌شه‌ش ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی كه‌نداو له‌خۆی ده‌گرێت له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌ك له‌میسر وئه‌رده‌ن وئیسرائیل، كه‌ باشبوونی په‌یوه‌ندی ئیسرائیلی به‌رز نرخاند له‌گه‌ڵ هه‌ندێ له‌ده‌وڵه‌تانی هاوپه‌یمانیه‌تیيه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كه‌دا وه‌ك ئیمارات وعومان. جارێكیتر پۆمپیۆ ئه‌وه‌ی نه‌شارده‌وه‌ كه‌ئه‌م هاوپه‌یمانیه‌تیيه‌ دوو ئامانجی هه‌یه‌ وخۆیان ده‌بیننه‌وه‌ له‌ له‌قاڵبدانی سیاسه‌ت وچالاكیه‌كانی ئێران وبریكاره‌كانی له‌ناوچه‌كه‌دا، له‌گه‌ڵ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ وبه‌گژداچوونه‌وه‌ی ڕه‌وته‌جیهادیيه‌ توندڕه‌وه‌كان. به‌ڵام ئه‌و دانی به‌وه‌دانا كه‌چه‌ند كۆسپێك دێنه‌ ڕێگه‌ی ئه‌م هاوپه‌یمانیه‌تیه‌ نزیك وئاماده‌كراوه‌، به‌دیاریكراویش له‌نمونه‌ی ئه‌وگه‌مارۆ به‌رده‌وامه‌ی كه‌ هه‌ریه‌ك له‌سعودیه‌ وئیمارات وبه‌حره‌ین له‌گه‌ڵ میسر خستویانه‌ته‌ سه‌رقه‌ته‌ر وشكستهێنانی هه‌وڵه‌كانی پۆمپیۆ بۆشكاندنی ئه‌م به‌ره‌یه‌.

پشێوی (فوضی) هه‌ڵوێستی ئه‌مریكا

هه‌ڵوێسته‌كه‌ له‌واشنتۆن به‌م شێوه‌یه‌ ڕوون نیيه‌، به‌ڵكو زیاتر له‌فه‌وزاوه‌‌‌ نزیكه‌ سه‌ره‌رای پێداگریه‌كانی پۆمپیۆ وبۆڵتۆن له‌گه‌شته‌كه‌یاندا له‌سه‌رئه‌وه‌ی كه‌ئه‌مریكا به‌خێرایی هێزه‌كانی له‌سوریا ناكێشێته‌وه‌ به‌بێ جێبه‌جێ بوونی ئه‌وكۆمه‌ڵه‌ مه‌رجه‌ی پێشوو؛ له‌كاتێكدا‌ تائێستا نازانرێت كێ به‌ناوی ئیداره‌ی ترا‌مپه‌وه‌ قسه‌ده‌كات. ته‌نانه‌ت خودی ترا‌مپیش كه‌دوای چه‌ندین فشاری گه‌وره‌ به‌رپرسانی ئیداره‌كه‌ی وكۆنگرێس ودامه‌زراوه‌ی سه‌ربازی، ئینكاری له‌وه‌كرد كه‌وتبێتی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ سوریا به‌خێرایی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ وڵاته‌كه‌یان، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ئه‌و به‌دڵنیاییه‌وه‌ پێشترباسی كشانه‌وه‌یه‌كی "خێرا وته‌واو وڕاسته‌وخۆ"ی هێزه‌كانی كردبوو كاتێك له‌ناكاوله ‌١٩دیسه‌مبه‌ری٢٠١٨ بڕیاری كشانه‌كه‌ی ڕاگه‌یاند، به‌ڵام ده‌یبینین له‌نێوان هه‌ڵوێسته‌ دژیه‌كه‌كاندا دێت وده‌چێت، به‌پێی مه‌زاجی خۆی وبه‌پێی پێدراوه‌ سیاسیيه‌ مه‌یدانیه‌كانی سه‌رزه‌وی له‌ئه‌مریكا وله‌سوریا.


بۆ نمونه‌ ترا‌مپ له‌سه‌ره‌تای یه‌نایه‌ر‌ی ٢٠١٩ دا له‌ كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی ڕاوێژكاره‌كانیدا ڕایگه‌یاندبوو "سوریا له‌زووه‌وه‌‌ له‌ده‌ست چووه‌" و "سوریا ئه‌وسامانه‌ زه‌به‌لاحه‌"ی نيیه‌ كه‌ وابكات وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا بایه‌خی پی بدات. ‌هه‌رئه‌وكات وتبووی: "ئێمه‌ باسی لم ومه‌رگ ده‌كه‌ین!" له‌به‌رئه‌وه‌ "ئێمه‌ له‌سوریا ده‌چینه‌ ده‌ره‌وه‌". به‌ڵام له‌ ٦ی هه‌مان مانگدا وتی: "ئێمه‌ ڕووه‌و  كشانه‌وه‌ین له‌سوریا، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌ته‌واوی ڕوونادات هه‌تا داعش له‌ناونه‌به‌ین". له‌یه‌ك ‌ڕۆژدواتردا له‌تویتێكدا وتی:"له‌داهاتوودا به‌شێوازێكی گونجاو ده‌كشێینه‌وه‌ به‌ڵام به‌رده‌وام ده‌بین له‌ جه‌‌نگمان له‌دژی داعش". له‌ ٧ی یه‌نایه‌ری٢٠١٩ دا كۆشكی سپی هه‌وڵیدا دڵنیایی بدات له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ترا‌مپ هیچ هه‌ڵوێستی نه‌گۆڕیوه‌ سه‌باره‌ت به‌كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌سوریا، ئه‌مه‌ش له‌دوای یه‌ك ڕۆژ له‌ڕاگه‌یاندنی مه‌رجه‌تازه‌كانی كشانه‌وه‌كه‌ له‌لایه‌ن بۆڵتۆنه‌وه‌ كه‌ده‌بنه‌ هۆی دواكه‌وتنی كشانه‌وه‌‌كه‌. ‌به‌پێی لێدوانی "مرسیدس شلاپ" كه‌یه‌كێكه‌ له‌وته‌بێژه‌كانی كۆشكی سپی، وتی "بێگومان سه‌رۆك هه‌ڵوێستی نه‌گۆڕاوه‌؛ چونكه‌ ئه‌و باسی له‌وه‌كردوه‌ كه‌ئامانجی بنه‌ڕه‌تی بریتيیه‌ له‌مسۆگه‌ركردنی سه‌لامه‌تی هێزه‌كانمان وهاوپه‌یمانه‌كانیشمان پێكه‌وه‌".

هه‌روه‌ك ترا‌مپ له‌ یه‌كه‌م كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا له‌سه‌ره‌تای ٢٠١٩ وتبووی: سه‌ركرده‌كانی ئێران له‌توانایاندا هه‌یه‌ "هه‌رچی بیانه‌وێت بیكه‌ن" له‌سوریا له‌دوای كشانه‌وه‌ی ئه‌مریكا. بێگومان پۆمپیۆ وبۆڵتۆن گۆڕانكاریان له‌هه‌ڵوێستی ئیداره‌كه‌دا كردووه‌ له‌گه‌شته‌كه‌یاندا بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی كه‌ ده‌ورپێچكردنی ئێران له‌ناوچه‌كه‌دا له‌سه‌ره‌وه‌ی ڕیزبه‌ندی كاره‌له‌پێشینه‌كانی ئه‌مریكادایه‌. به‌ڵام ترا‌مپ له‌ ١٩ی یه‌نایه‌ری ٢٠١٩دا دوای سێ ڕۆژ له‌كوژرانی چوارسه‌ربازی ئه‌مریكا وبرینداربوونی سیانی تریش له‌كۆتا ته‌قینه‌وه‌ی خۆكوژی له‌شاری مه‌نبه‌جی باكوری سوریا، جارێكیتر گه‌ڕایه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی به‌رگری له‌بڕیاره‌كه‌ی خۆی بكات له‌باره‌ی كشانه‌وه‌ له‌سوریاو ‌وتی: " ئێمه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی كێ شه‌ڕله‌دژی داعش بكه‌ین؟ خراپترین دوژمنی ڕوسیا وئێران وسوریا بریتیيه‌ له‌داعش. ئێمه‌ شه‌ڕی داعش ده‌كه‌ین بۆبه‌رژه‌وه‌ندی كه‌سانێك كه‌ئێمه‌ له‌گه‌ڵیاندا ته‌بانین"  ئه‌مه‌ش هه‌مان ئه‌وهه‌ڵوێسته‌بوو كه‌ "مایك بنس"ی جێگری سه‌رۆك ده‌ریبڕی، كاتێك دوای ته‌قینه‌وه‌ خۆكوژیه‌كه‌ جه‌ختی له‌وه‌ كرده‌وه‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا هه‌نگاوده‌نێت بۆكێشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی له‌سوریا.


هه‌مان شت ڕاسته‌ سه‌باره‌ت به‌هه‌ڵوێست له‌باره‌ی توركیاشه‌وه‌، چونكه‌ كاتیك ترا‌مپ له‌دیسه‌مبه‌ری ٢٠١٨دا دڵنیایی دایه‌‌ ئه‌ردۆغان كه‌ "بێگومان (سوریا) هه‌مووی هی تۆیه‌"، كه‌چی له‌ ١٣ی یه‌نایه‌ری٢٠١٩ دا گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ هه‌ڕه‌شه‌كردن به‌تێكشكاندنی ئابوری توركیا ئه‌گه‌ر هێرش بكاته‌ سه‌ركورده‌كان، ئه‌مه‌ش پێش ئه‌وه‌بوو كه‌دوباره وبۆجارێكی تر‌ ڕای خۆی بگۆڕێت دوای ئه‌نجامدانی په‌یوه‌ندیه‌كی ته‌له‌فۆنی له‌گه‌ڵ ئه‌دۆغاندا له‌یه‌ك ڕۆژدواتردا وڕه‌زامه‌ندی خۆی ڕابگه‌یه‌نێت به‌دروستكردنی ناوچه‌ی ئارام. ئاژانسی ڕۆیته‌رز له‌ ١٦ی یه‌نایه‌ری ٢٠١٩دا له‌زاری به‌رپرسه‌ ئه‌مریكیيه‌كانه‌وه‌ گواستیه‌وه‌ كه‌ پلانی كشانه‌وه‌ی ته‌واوه‌تی هێزه‌كانی ئه‌مریكا هه‌تا ئێستاش هه‌ر به‌رده‌وامی هه‌یه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌و لێدوانه‌ ناجێگیر وته‌نانه‌ت هه‌ندێ جار دژبه‌یه‌كانه‌یش كه‌ له‌لایه‌ن كۆشكی سپیه‌وه‌ ده‌رده‌چن، ‌سه‌ره‌ڕای هه‌بوونی گرژی له‌گه‌ڵ توركیادا كه‌وادانراوه‌ ئه‌و كاروباری شه‌ڕی داعش بگرێته‌ ئه‌ستۆ. به‌رپرسێك له‌ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا ڕایگه‌یاند: "بێگومان خشته‌یه‌كی كاتیمان دانه‌ناوه‌ بۆكشانه‌وه‌ی هێزه‌كانمان له‌ سوریا" ‌هەر‌وه‌ها وتی "كشانه‌وه‌كه‌ به‌ڕێگایه‌ك ده‌بێت كه‌ئێمه‌ وهاوپه‌یمانه‌كانمان وهاوبه‌شه‌كانمان به‌رده‌وامبین له‌فشاردروستكردن له‌سه‌ر ڕێكخراوی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی له‌ هه‌موو شوێنێك وهیچ بۆشاییه‌ك نه‌هێڵینه‌وه‌ بۆتیرۆریستان". به‌ڵام ئه‌وه‌یشی بۆ قسه‌كانی زیادكرد كه:‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا نیازی نیيه‌ هه‌تا ماوه‌یه‌كی نه‌زانراو له‌سوریادا بوونی سه‌ربازیی هه‌بێت.


ڕاپۆرتێكی "ۆوڵ ستریت جۆرناڵ"دا له‌١١ی یه‌نایه‌ری٢٠١٩دا ئاماژه‌ی بۆئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ به‌رپرسانی وه‌زاره‌تی به‌رگری به‌رده‌وامن له‌دانانی پلانه‌كان بۆكشانه‌وه‌ی هیزه‌كانی ئه‌مریكا له‌سوریا به‌پێی فه‌رمانه‌كانی ترا‌مپ، به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی لێدوانه‌كانی پۆمپیۆ وبۆڵتۆن. ‌ڕۆژنامه‌كه‌ له‌زاری به‌رپرسێكی وه‌زاره‌تی به‌رگریه‌وه‌ گواستویه‌تیه‌وه‌ كه‌ وتویه‌تی: "هیچ شتێك نه‌گۆڕاوه‌... ئێمه‌ فه‌رمان له‌بۆڵتۆنه‌وه‌ وه‌رناگرین". به‌پێی هه‌مان ڕاپۆرت هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ كوه‌یت وعێراق ئاماده‌كراون بۆهاوكاری كردنی هاوڕێكانیان له‌ سوریا بۆكشانه‌وه‌. هه‌روه‌ك كه‌شتی جه‌نگی ئه‌مریكی "یوئێس ئێس كرساج" كه‌وتووته‌ڕێ به‌ره‌وناوچه‌كه‌ وسه‌دان سه‌ربازی هێزی ده‌ریایی وچه‌ند فڕۆكه‌یه‌كی ئه‌مریكی هه‌ڵگرتووه‌ بۆپاراستنی كشانه‌وه‌ی هێزه‌ئه‌مریكیيه‌كان. ته‌نانه‌ت وته‌بێژی فه‌ڕمی به‌ناوی ئه‌وهاوپه‌یمانیه‌تیه‌ی كه‌ ئه‌مریكا سه‌ركردایه‌تی ده‌كات دژی داعش، كۆلۆنێل" شین ڕاین" ڕایگه‌یاند: "كشانه‌وه‌ی هه‌مه‌لایه‌نمان له‌سوریا ده‌ستیپێكردوه‌". ڕاپۆرته ‌ڕۆژنامه‌وانیه‌كان ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ كشانه‌وه‌كه‌ هه‌ندێ كه‌ره‌سته‌ی گرتووه‌ته‌وه‌ له‌بنكه‌یه‌ك له‌پارێزگای حه‌سه‌كه‌ له‌ باكوری ڕۆژهه‌ڵاتی سوریا، به‌ره‌وسنوری عێراق، به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌م قۆناغه‌دا هیچكام له‌هێزه‌ سه‌ربازیه‌كانی ئه‌مریكا بگرێته‌وه‌.

پوخته‌

ئه‌وه‌ی له‌پێشه‌وه‌ باسكرا "ڕیچارد هاس" سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی په‌یوه‌ندیيه‌كانی ده‌ره‌وه‌، له‌ وته‌یه‌كدا كورتی ده‌كاته‌وه‌ وده‌ڵێت: "ئه‌مه‌ ئیداره‌یه‌كه‌ له‌جۆرێك له‌‌بێ سه‌روبه‌ریدا ده‌ژی". و له‌ڕووی كرداریشه‌وه‌ ڕوونه‌ ئیداره‌ی ترا‌مپ ڕوانگه‌یه‌كی یه‌كگرتوو وهاوبه‌شی نیيه‌ بۆ ئه‌و شته‌ی كه‌له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ده‌یه‌وێت به‌ده‌ستی بهێنێت. له‌لایه‌كه‌وه‌ سه‌رۆك به‌دوای عه‌قڵی خۆی ولێكدانه‌وه‌كانی تایبه‌ت به‌هه‌ڵبژاردنه‌كان ده‌كه‌وێت، و‌ له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئه‌ودامه‌زراوانه‌ی كه‌ سه‌رپه‌رشتی كاروباری سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ وبه‌رگری وئاسایشی نیشتمانی ده‌كه‌ن ده‌یانه‌وێت  حه‌زه‌كانی ئه‌وعه‌قڵ لێكدانه‌وانه‌ جڵه‌وبكه‌ن. ئه‌مه‌ش به‌ومانایه‌ نایه‌ت كه‌ هیچ گفتوگۆیه‌كی ناوخۆیی له‌ئه‌مریكا له‌ئارادانه‌بێت سه‌باره‌ت به‌كۆی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا‌ به‌گشتی وبه‌تایبه‌تیش سیاسه‌تی ئه‌مریكا له‌باره‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌، له‌ڕووی ڕۆڵ وتێچوون وده‌ستكه‌وته‌وه‌. به‌ڵام بڕیاره‌كانی ترامپ له‌زه‌مینه‌یه‌كی فیكری ڕوون ویه‌كگرتووه‌ سه‌رچاوه‌ناگرن، به‌قه‌ده‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ربڕی حاڵه‌تێكی به‌ڕێكه‌وت وله‌خۆوه‌ن به‌پله‌ی یه‌كه‌م؛ چونكه‌ ده‌توانین هه‌ڵوێستێك ودژه‌كه‌یشی ‌ببینین له‌باره‌ی یه‌ك بابه‌ته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ یه‌ك ڕۆژیشدا. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئیتر ئاشكرایه‌ كه‌هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكا وڕكابه‌ره‌كانیشی له‌جیهاندا وبه‌دیاریكراوی له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا خۆیان ده‌‌بیننه‌وه‌ له‌به‌رده‌م ده‌ردیسه‌ری وكێشه‌ی تێگه‌یشتن له‌سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئیداره‌ی دۆناڵد ترا‌مپ، له‌گه‌ڵ دیاریكردنی ئه‌وه‌ی ئاخۆ ئه‌مڕۆ كێ قسه‌كه‌ری فه‌ڕمیيه‌ به‌ناوی وڵاته ‌یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكاوه‌، كه‌وه‌ڵامێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌م به‌ڵگانه‌ بوونی‌ نيیه‌. ئالێره‌وه‌ ئیتر‌ دڵه‌ڕاوكێی هاوپه‌یمانه‌كانی ئه‌مریكا له‌ناوچه‌كه‌دا بابه‌تێكی ڕه‌وایه‌ له‌ده‌ره‌نجامی شپرزه‌یی هه‌ڵوێسته‌كانی ئیداره‌ی ترامپه‌وه‌‌.

 

سه‌رچاوه: پەیمانگاى دەوحە


ئه‌م بابه‌ته 264 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر