ڕۆڵی میدیای کوردی لە دروستکردنی ئاشتی و کەم کردنەوەی قەیراندا

ئەم توێژینەوەیە توێژینەوەیەکی وەسفی شیکارییە کە هەوڵ دەدات لە ڕۆڵ و ئەرکی میدیای کوردی بکۆڵێتەوە لە هەرێمی کوردستاندا، لە دروستکردنی ئاشتی و پێکەوەژیان و کەم کردنەوەی تەنگەژە سیاسییەکاندا. بۆ ئەم مەبەستەش نمونەی چەند کەناڵ و سایت و ڕادیۆیەکی وەرگرتووە کە نوێنەری میدیای زۆربەی پارتەکان و میدیای ئەهلی تێدایە، تاوەکو بزانرێت لەو پرسە سیاسییانە، کێ کە لەئەمڕۆی هەرێمی کوردستاندا گرژی و لێک ترازانی دروستکردووە؟ تا چەندە میدیا بە ئاقاری لێک نزیککردنەوەدا هەواڵ و بابەتەکانی بردووە. بۆ ئەمەش نوچەی هەواڵی(١٠) ڕۆژی ئەو دەزگا ڕاگەیاندنانە وەرگیراون، بەمیتۆدی شیکاری ناوەڕۆک زانیاری و داتاکانیان خراوەتەڕوو.
PM:01:49:28/01/2019
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا
میدیا دەتوانیت ڕۆڵى ئەرێنى بگێڕێت لە دروستکردن وبەهێزکردنى گیانى پیکەوەژیان

دكتۆره‌ نه‌زاكه‌ت حسێن
پسپۆڕی میدیا و ڕاوێژكاری میدیایی چاوی كورد

 

پوختە

ئەم توێژینەوەیە توێژینەوەیەکی وەسفی شیکارییە کە هەوڵ دەدات لە ڕۆڵ و ئەرکی میدیای کوردی بکۆڵێتەوە لە هەرێمی کوردستاندا، لە دروستکردنی ئاشتی و پێکەوەژیان و کەم کردنەوەی تەنگەژە سیاسییەکاندا. بۆ ئەم مەبەستەش نمونەی چەند کەناڵ و سایت و ڕادیۆیەکی وەرگرتووە کە نوێنەری میدیای زۆربەی پارتەکان و میدیای ئەهلی تێدایە، تاوەکو بزانرێت لەو پرسە سیاسییانە، کێ کە لەئەمڕۆی هەرێمی کوردستاندا گرژی و لێک ترازانی دروستکردووە؟ تا چەندە میدیا بە ئاقاری لێک نزیککردنەوەدا هەواڵ و بابەتەکانی بردووە. بۆ ئەمەش نوچەی هەواڵی(١٠) ڕۆژی ئەو دەزگا ڕاگەیاندنانە وەرگیراون، بەمیتۆدی شیکاری ناوەڕۆک زانیاری و داتاکانیان خراوەتەڕوو.

 

توێژەر لە دەرئەنجامی توێژینەوەکەیدا گەشتۆتە ئەو ئەنجامەی کە زۆرینەی هەواڵەکانی ئەو ماوەیەی ئەو دەزگایانە، دوورخستنەوەی لایەنەکان ولێک ترازان دروست دەکەن، ڕێژەیەکی زۆر کەمی هەواڵەکان بۆنی دروستکردنی ئاشتی و لێک نزیک بوونەوەی تێدایە.

 

پێشەکی

 

باسی میدیاو قەیران، ڕۆڵی میدیا لەکەمکردنەوەی وەک ئەرکێکی بەرپرسیارییەتی کۆمەڵایەتی و نیشتمانی گفتوگۆو باسی زۆربەی  کۆنفرانس و دیبەیتە ئەکادیمییەکانی ناوەندی میدیاییە. لەهەرێمی کوردستاندا گفتوگۆ لەسەر ئەم مەبەستە دەمانخاتە بەردەم سەرسوڕمانێک کە دەبینین میدیا لەبری ئەرک و ڕۆڵە ئەرێنییەکەی بە پێچەوانەوە نەک ململانێ و گرژییەکان زیاد دەکات بەڵکو خۆی بووە بەبەشێک لە گرژیەکەو دەربازی نابێت لە نێوان ئەو پشێوییەدا. چەندین توێژینەوەی دیکە کراوە لەم بوارەدا، بەڵام وەک مەیدانی و تایبەت بە پرسە هەنوکەییە سیاسییەکان ئەمە یەکەم توێژینەوەیە.

 

 

لەم توێژینەوە کورتەدا توێژەر هەوڵی داوە باسەکەی بەسەر چەند بەشێکدا دابەش بکات ،بەشی تیۆری کە کورتەیەک لەسەر ڕۆڵی میدیا لە چارەسەری قەیران و گرژیەکاندا بخاتە ڕوو، لە بەشی پراکتیکیشدا خستنەڕووی داتاو دەرنجامەکانی تایبەت بە ڕوماڵی ئەو دەزگایانەی ڕاگەیاندن لەو ماوەیدا لە هەواڵەکانیاندا بۆ هەر پێنج پرسی هەنوکەیی و هەستیاری هەرێمی کوردستان کە لەم کاتەدا جێگای مشتومڕو جیاوازین، ئەوانیش پرسی دانوستانی لایەنە سیاسیەکان و یەکڕیزی نیشتمانی، پرسی کەرکوک، پرسی پەڕلەمان و حکومەت، پرسی بودجە، پرسی گفتوگۆ لەگەڵ بەغداد. توێژەر هەوڵی داوە بزانێت سەردێڕی هەواڵەکانی ئەو ماوەیەی هەریەکە لەو کەناڵانە بۆ ئەم پرسانە چی بووە لە دووریی و هەوڵی لێک نزیک بوونەوە یان دابڕان. بۆ متمانەی توێژینەوەکەش بەشیکی تری داناوە بۆ ئەو هەواڵانەی کە ئاسایین لە نێوان ئەم دوو هاوکێشەدا بەلای هیچ یەکێكیاندا نەچوون واتە نە ئومێدی لێک نزیک کردنەوە نە ترسی لێک ترازانیان لێ دەکرا.

 

میتۆدی توێژینەوەکەوەسفی شیکاری

 

کۆمەڵگەی توێژینەوەکە: کەناڵە ڕاگەیاندەکان لە هەرێمی کوردستان

 

سامپڵی توێژینەوەکە: کەناڵی تەلەفزیۆنی گەلی کوردستان، کەناڵی تەلەفزیۆنی کەی ئێن ئێن، کەناڵی تەلەفزیۆنی ڕووداو، سایتی لڤین و ئێن ئاڕ تی، ڕادیۆی سپێدە ئێف ئێم و نەوا

 

 

 

ماوەی توێژینەوەکە: لە ٢٠١٧/١١/٢٠ تا ٢٠١٧/١١/٣٠

 

 

 

گرنگی توێژینەوەکە:

 

١- دەبێتە هەنگاوێکی پراکتیکی بۆ قسە کردن لەسەرناوەڕۆکی میدیای کوردی و کاریگەرییەکانی لە دروستکردنی ئاشتی و کەم کردنەوەی گرژیەکان.

 

٢- بابەتی میدیا وەک چارەسەر بۆ گرفتەکانی کۆمەڵگە دەبێتە بابەتێک کە لە توێژینەوەکانی دواتردا کاری لەسەربکرێت.

 

٣- ئاوڕدانەوەیەک لە میدیای کوردی و گرفتە یاسایی و ڕیکخستنەکانی و چۆن بکرێتە ئامرازێک بۆ دەربازبوون لەم قەیرانەی ئیستای وڵاتی تێکەوتووە لە ڕووی ئەرک پێدانی وەک چارەسەر بۆ کەم کردنەوەی گرژی.

 

٤-هۆشیارییەک دەدات بە دەسەڵات و لایەنە پەیوەندیدارەکان کە ئاوڕێک لە ڕێکخستنی میدیاو چارەسەری کێشە یاساییەکانی بدەنەوە.

 

ئامانجی توێژینەوەکە:

 

١-چەندە میدیای کوردی چارەسەری قەیران بە ئەرکی خۆی دەزانێت.

 

٢-میدیای کوردی ڕۆڵی چۆنە لە هەردوو پرسی دروستکردنی ئاشتی و چارەسەری گرژی.

 

٣-ڕۆڵی هەر (٥) دەزگای هەڵبژێردراو لە سەر پرسەکانی دانوستان و لێک نزیک بوونەوەی لایەنەکان، گفتوگۆ لەگەڵ بەغداد، پرسی پەڕلەمان وحکومەت، بودجە، کەرکوک ،چی بووە لە ڕوماڵی هەواڵەکانیان لە ماوەی دیاری کراوی توێژینەوەکەدا لەڕووی لێک نزیک کردنەوەی لایەنە سیاسییەکان لەسەر ئەم پرسانە و دروستکردنی ئاشتی .

 

 

 بەشی یەکەم
لایەنی تیۆری توێژینەوەکە

 

 

قەیران چیەو چۆن دروست دەبێت؟

 

هەرچەندە ئەم توێژینەوەیە هێندەی ئەوەی توێژینەوەیەکی مەیدانییە تیۆری نییە و زۆر نەچووەتە قووڵایی بابەتە تیۆرییەکەوە، ئەوەندەی ویستویەتی نمونەیەکی کاری میدیای کوردی وەرگرێت لەو بوارەدا بۆیە تەنها بە کورتەیەک لە پێناسەی تەنگەژەو قەیران و  گوتەی ئەو پسپۆڕانەی کە میدیا وا دەبینن کە توانای دروستکردنی ئاشتی و تەبایی هەیە هەروەک  توانای بەهێزی هەیە لە دروستکردنی قەیران و گرژیەکاندا.


لەو ئاڵۆزیيەی  کە ئەمڕۆ تێیدا دەژین، بواری ئاڵ و گۆڕ و گۆڕانکاری تا ئەو ئاستە  بەپەلە، پێچاوپێچ، بنەڕەتی و پێشبینی بۆ نەکراوە، کە بە دڵنیاییەوە لە زۆرێک لە لایەنەکاندا بەرەوڕووی قەیران دەبینەوە. ئەم بابەتە زۆر جار بە دوو هۆکاری زۆر گرنگ تا سنووری زۆر مەترسیداریش بەرەو پێش دەچێت کە گرنگترینی، پێداگری گرووپێک لە دەورگێڕان(ئهکتهرەکان) بۆ پاراستنی دۆخی هەنووکەییو ئەوی تر، پێوەندی بە ڕۆڵگێڕانێکەوە هەیە کە لە چوارچێوەی بیرۆکەگەلی " کاردانەوەیی " یان "گوتاری بهرامبهر" زۆرجار هەمان رێگا هەڵدەبژێرن کە دڵخوازی دەورگێڕانی " پارێزەری دۆخی هەنووکە"یەو، یان راستەوخۆ بە هەمان رێگادا دەچن کە لە کاتێکی دیکەدا (پێشتر) یان لە شوێنیکی دیکە و هەروەها بە هەل یان دەرفەتگەلێکی دیکەوە سەرکەوتوو بوون(یان شکستی هێناوە). ( بێهزاد خۆشحاڵی ،٢٠١٢) .هەر بۆیە بەڕێوەبەران ناچارن تاکوو بە لە بەرچاوگرتنی جۆری کاریگەری قەیران لە سەر ژیانی مرۆڤ و کۆمەڵگاکانی مرۆیی، بە  رێکخستنی سەرچاوەکان و هێزەکان تا ئەو جێگایەی کە دەکرێت ئەوانە پێشبینی بکەن تاکوو بەر بە ڕوودانی ئەوانە بگرن و لە ئەگەری ڕوودانی قەیران لەگەڵ ئەو مەترسییانەی کە بەدوای خۆیدا دەیهێنێت، بەربەرەکانێ بکەن و لە گهنجینه زانستی و ئەزمونیيهکانی خۆیان لەم بەستێنەدا کەڵک وەرگرن

 

قەیران چییە؟

 

قەیران لە پێناسەدا بە مانای یەک نەگرتنەوەی نێوان پێداویستی و سەرچاوەکانە. بەم مانایە کە لە دۆخی ئاساییدا، هاوسەنگی لە نێوان پێداویستییەکانی کۆمەڵگا لە لایەک تواناییەکان و سەرچاوەکانی دی لە لایەکی دیکەوە بە دی دەکرێت، بەڵام بە بەدیهاتنی دۆخی قەیران کە دەتوانێت ئاکامی سەرهەڵدانی هەر چەشنە رووداوێکی چاوەڕوان نەکراو و پێشبینی نەکراوی ئاسایی و نائاسایی بێت، بە هۆی هەل و مەرجی تایبەت کە بە سەر کۆمەڵگادا دەسەپێت، چیتر هاوسەنگی نێوان پێداویستییەکان و سەرچاوەکان بەدی ناکەین. ).( بێهزاد خۆشحاڵی ،٢٠١٢)

 

قەیران لە بنەڕەتدا لە وشەی یۆنانی کرینۆن (krinon) وەرگیراوە، کە بە مانای خاڵی وەرچەرخان (بە تایبەت سەبارەت بە نەخۆشی) و هەروەها بە مانای سەرهەڵدانی مەترسی لە پەیوهندیی لهگهڵ پرسی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابوریدایە.

 

پێڕستی  وشە  بەستێنی قەیرانی بە خاڵی وەرچەرخانی باشتربوون یان خراپتربوون مانا کردوەتەوە، کە لە واتای لێکدانەوەدا، دۆخێکی تایبەتە کە لە ئاکامدا دەتوانێت باش یان خراپ بێت. – بە پێی پێناسەی سەرەتایی، دەکرێ نیشانەیەکی دیکە بۆ قەیران وەدەست بخرێت کە دەکرێ لە پانتایی کۆمەڵگا و بەرپرسیارەتی لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت. لەم پێناسەیهی قەیراندا -  رووداوی چاوەڕوان نەکراو، یان لە جێگای چاوەڕان نەکراو، یان رووداوی چاوەڕوان کراو بەڵام پێشبینی نەکراو، دەبێتە هۆی مەترسیدار بوونی داهاتی هەموو کۆمەڵگا، بەم هۆیە پێویستی بە ئیرادە و هەوڵی بە پەلەی بەرپرسان و پێشڕەوانە، بۆ ڕزگاری لە رووخانی کۆمەڵگا( Lukin Yu,2007 ,p.45).

 

قەیرانە دەکرێت بە چەند  بەشێکەوەSchelling, C.196"ئەوانیش بریتین لە:

 

١- قەیرانەکانی زانیاری ( لە ناوچوونی زانیارییەکانی تاکەکەسی و نهێنی، زیان خولقێن و زانیاری دەزگای ئەلکترۆنی، پڕوپاگەندەی بێ بنەما ).


٢- 
قەیرانەکانی ئابوری (مانگرتنی کرێکاری، تێکدان، دابەزینی نرخەکان و بەرز و نزمی نرخی هاوبەشی).

٣- قەیرانەکانی دارایی ( ئاڵۆزی لە پیشە، لە ناو چوونی مەکینەکانی میکانیکی و ئەلکترۆنی، مەوادی سەرەتایی و کارگە گرنگەکان).

٤- قەیرانەکانی مرۆیی ( لە دەست دانی بەرپرسان و فەرمانبەرە گرنگەکان، چوونە سەرەوەی نەهاتن بۆ سەر دەوام، زۆربوونی توند و تیژی و تێکدان ).

٥- قەیرانەکانی ناوبانگ و نازناو ( ناوزڕاندی شەریکە، پڕوپاگەندە، خەسار گەیاندن بە ناوبانگی پێکهاتە).

٦- قەیرانەکانی سایکۆپاتیک ( شێتی )( تێکدان لە بەرهەمەکانی پێکهاتە، بەدیل گرتنی کەسەکان، گەنەکاری لە شوێنی دەوامدا).


٧-
 قەیرانەکانی سروشتی ( بوومەلەرزە، زریان ، ئاگر کەوتنەوە- رووداوە سروشتییەکان )

 

بەڵام چ تایبەتمەندیگەلێک دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیران؟

 

Galtung J.1996 باسی تایبەتمەندیيەکانی و قۆناغەکانی  بەم  شێوەیە دەکات: ١- ئاڵۆزی ٢- پێوەندیدار بوون ٣- ڕادەی سنووری لهخۆگری ٤- خێرایی ٥-  بهرچاوڕوونی.

 

قۆناغەکانی بەرپرسياریەتی قەیران

 

( بێهزاد خۆشحاڵی ،٢٠١٢) باس لە بەرپرسیاریەتی قەیران دەکات بەم شیوەیە:

 

بەرپرسایەتی قەیران لە سێ قۆناغی سەرەکی پێکهاتووە کە بریتین لە: بەرپرسیاریەتی بەر لە ڕوودانی قەیران، لە کاتی ڕوودانی قەیراندا، دوای ڕوودانی قەیران

سێ چالاکی گونجاو بۆ بەرلە ڕوودانی قەیران:

 

١- پێکهێنانی گرووپی قەیران

٢- پێکهێنانی سناریۆیەک کە خراپترین لایەنی گونجاوی تێدا لە بەرچاو گیرابێت

٣- پێناسەکردنی شێوەی بەڕێوەبەری بۆ جێبەجێکردنی چالاکییەکانی بەر لە روودانی قەیران

 

چۆن ڕوماڵی قەیران بکرێت: Galtung J.1996 بەم شیوەیە باسی کردووە

 

١- پێداگری لە سەر بڵاوەدانی هەواڵ و زانیاری کە خواستی هەموان بێت

٢- دەستنیشانکردنی کەسێک لە ژێر ناوی وتە بێژی پێکهاتە

٣- ڕەوانەکردنی راپۆرت و پەیامەکان بە شێوەی پڕۆفشناڵ لە راگەیاندنەکان

 

دوای روودانی قەیران دوو چالاکی بنەمایی دەبێ بە ئەنجام بگەیەندرێ:

١- ناسینی هۆکارەکانی قەیران خولقێن بۆ کەڵک وەرگرتنی دواتر

٢- پێوەندی دروستکردن لەگەڵ خاوەن مافەکان بۆ ئاگا کردنەوەیان

 

 بە شیوەیکی پوخت تر باسی تەنگەژە دەکات و دەڵێت Coser A. L،١٩٥٦

"پەیوەندیيەکی نیوان دوو لایەنە کە هاوبەشن لە کار یان ئیشێک  یان لەپەیوەندییەکدا  یەکێکیان پەیوەندییەکە وا ئەبینێت کە نەرێنیەو  بە نسبەت ئەوەوە ولە دەرنجامدا ڕێگای ئۆپۆزسیۆن بوون یان ناڕازی بوون دەگریتە بەر."

 

میدیا چۆن دەتوانێت ڕۆڵی دروستکردنی قەیران و بەرقەرارکردنی ئاشتی بگێڕێت، وەک لەسەرەوە وتمان لەبەر کورتی توێژینەوەکە هەوڵ دراوە بە کورتی ڕاوبۆچوونی هەندێک لە پسپۆڕان بهێنرێت بە نمونە لەو دوو ڕۆڵەی میدیادا،  هەروەک مێژوو ئەوەی سەلماندووە  کە میدیا توانایەکی باشی هەیە لە دروستکردنی هەستی توندوتیژی و ڕق  لای خەڵک. نمونە: هیتلەر میدیای بەکارهێنا بۆ دروستکردنی ڕقێکی جیهانی بەرامبەر جولەکە و کەمەنەتەوەییەکانی تر و هۆمۆکان، پسپۆڕی بواری میدیای دەڵێت Andrew Puddephatt,2006,p,26 "کاریگەری میدیا لە دروستکردن و زیاترکردنی ململانێکدا هەمیشە زۆرترە وەک لە دروست کردنی ئاشتی "، هەروەها دەڵێت  "دەبێت ئەو کاریگەرییەی میدیا هەیەتی لە دروستکردنی قەیران و زیاترکردنی تەنگەژەکان، بە گرنگی بزانین ئەو توانایەشی  بەکاربێنین بۆ بۆ دروست کردنی ئاشتی"، ئێمە ئەوە دەبینین کە میدیا وێنەی دەکات بۆمان، ئەوە دەبیستین کە میدیا بۆمان دەگێڕێتەوە، ئەوە دەخوێنینەوە کە میدیا بۆمان دەنوسێت، کەواتە میدیا دەتوانێت وا لە ئێمە بکات چ هەستێکمان بۆ دروست دەبێت بەرامبەر ڕووداوەکان، چ بیرکردنەوەیەکمان بۆ دروست دەبێت، دواجاریش چ پەرچە کردارێکمان دەبیت بە بەڵی یان نەخیر. لەمە دا چی ڕۆڵ دەبینێت

 

١-ئەو ڕۆژنامەنوسەی لە پشت بەرهەم هێنانەکەوەیە

٢-ئەو خاوەندارەی لە پشت دەزگا ڕاگەیاندنەکەوەیە

٣-ئەو ئامانج و ستراتیژو سیاسەتەی لە پشت ئیدراەی کەناڵەکەوەیە

 

لێکۆڵینەوەى سۆسۆلۆژیای ڕاگەیاندن، ڕۆڵی رۆژنامەنووس بە پایەیەکی سەرەکی دەزانێت لە کاریگەری میدیا، چونکە ڕۆژنامەنووس ئایدیا و لایەنگری خۆی تێکەڵ دەکات،Sheldon Himelfarb،نوسەرێکی ئەمریکی بواری ڕاگەیاندن دەڵێت، دەبێت ئەو راستيیە بزانین کە میدیا زیاتر ڕوماڵی تەنگەژەو هەواڵە ناخۆشەکان دەکات وەک لە باسی ئاشتی و هەواڵی خۆش، وتەیەکی ڕۆژنامەنوسی هەیە دەڵێت" ئەگەر خوێناوی بوو ئەوە دەبێتە سەر دێڕ، واتە هەواڵێ ناخۆش دەبیتە سەردێڕەکان،If it bleeds it leads  " هەر هەمان نوسەر دەڵێت "ئەم مۆدیلە بۆ ڕوماڵکردنی تەنگەژە وای کردووە لەخەڵک وا بیربکاتەوە کە میدیا باسی تەنگەژە بکات ئاساییە وەک لە دروست کردنی ئاشتی"، ئەگەرچی ژمارەیەک لە توێژینەوەکان سەلماندویانە کە کاریگەری میدیا لە سەر گەورەکردنی تەنگەژەکان زۆرترە وەک لە ڕێگریکردنی و دروستکردنی ئاشتی، ئەمانە بەڵگەنین بۆ ئەوەی میدیا بێ دەسەڵاتە یان توانای نییە بەڵکو دەکەوێتە سەر ئەوەی کە میدیا :

 

١-یان بە ئەرکی نازانێت و خۆی بە بەرپرس نازانێت

٢-یان نەکراوە بە  ئەرک  بۆی

٣-یان نەزانین و نا پرۆفیشناڵی بوونیەتی

 

هەواڵسازێک لە ئاژانسی رۆیتەرز دەڵێت " دژبەیەکیەک هەیە لە نێوان بەهای هەواڵ و سروشتی دروستکردنی ئاشتی بۆ نمونە زۆر لە هەواڵساز و ژووری هەواڵەکان بەهای  دەستبەجێی، ململانێ، سادەیی.. ئەمانە،  ئاسان نین بۆ میدیا کە ئاشتی دروست بکات ،هەمان سەرچاو دەڵیت رەغبەت بۆ ئەم بەهایانە بەرەو دروستکردنی توندوتیژی و تەنگەژە و زیادکردن دەڕوات نەک وەک ئاشتی دروست کردن"

 

میدیا پێویستە لە مامەڵەی لە گەڵ تەنگەژەدا

١- وێناکردن و پێناسەکردنی قەیرانەکە

٢-شیکردنەوەی قەیرانەکە

٣- هاندان بۆ هاوسەنگی ڕاگرتنی هێز

٤- دەستنیشانکردنی مەترسی و ئاسەوارە سلبیەکانی کێشەو قەیرانەکە

٥- دروست کردنی دڵنیایی ،ئارامی

٦- ڕووبەڕوبونەوەی تێگەیشتنە هەڵەکان، شێواندنەکان

٧- پارێزگاری لە کەرامەت و دروستکردنی بە ئاگایی

 

میدیا چۆن دەتوانێت رۆڵی چارەسەرو دروستکردنی ئاشتی ببینێت؟ (هێزەکانی میدیا  بەهۆی کۆمەڵێک هێز، ڕۆڵی میدیا ودەسەڵاتی میدیا دەردەخەن لەم پرۆسەیدا لەوانە:Sheldon Himelfarb and Megan Chabalowski،٢٠٠٨

 

١- میدیا زانیاری دەدات بە وەرگر لەسەر دەوروبەرەکەی  سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابوری... هتد، خەڵک بڕیار دەدات چی لەبەرکات، دەنگ بە کێ بدات، چۆن بيربکاتەوە بەرامبەر بەگروپەکانی کۆمەڵگە لەسەر بناغەی ئەوەی کە مدییای پێی دەڵێت،  میدیا لەدەرەوەی ئیرادە ماددییەکانی ئێمە ڕاڤەی ڕووداوەکان دەکات و تێگەیشتنمان بۆ دروستدەکات بەتایبەتی دوای پێش کەوتنی تەکنەلۆجیا، بۆیە چۆن دەیگەیەنێت ئەوە دەبیتە بناغەی بیرکردنەوەی ئێمە.

 

٢- میدیا وەک سەگی چاودێر، میدیا لە کاتی تەنگەژەدا دەتوانێت ڕۆڵ ببینێت وەک لایەن یان دەسەڵاتی سێیەم، دەتوانێت زانیارییە شاراوەکان بدات بە خەڵک، هەربۆیە میدیا دەتوانێت ئاگاداری ئەو شتانە بێت کە تەنگەژە دروست دەکەن و ئەگەرن بۆ دروستکردنی تەنگەژە، چونکە چاودێرە، زووتر دەرک بە شتەکان دەکات، دەتوانێت بەرهەمی وا بەرهەم بهێنێت کە نەهێڵێت تەنگەژە ڕووبدات یان کەمی کاتەوە، بی بی سی هەر کۆدێک وشەیەک، بەرهەمێک ،ببێتە هۆی ئەگەری جیاوازی ڕەگەزی نەتەوەیی کلتوری داینابەزێنێت.

 

٣-میدیا وەک دەرگەوان، میدیا دەتوانێت ڕۆڵی فلتەرو دەرگەوان ببینێت و ڕاگرتنی بەڵانسی ڕاوبۆچوونکان، دەتوانێت بەڵانس بێت لەهەمانکاتدا دادپەروەربێت، کاریکاتێرەکەی دانیمارک چۆن توانی تەنگەژەیەکی جیهانی دروست بکات کاتێک گالتەی بەکەسایەتی پێغەمبەری ئیسلام کرد، لە کاتێکدا میدیا دەتوانێت لەسەر تەنانەت ئایدۆلۆژیایەک یان ئایدیایەکی دیاری کراو ئیش بکات  و بەڵانس ڕابگرێت نمونەی ئەو فیلمە ئەورووپیانەی کە دایەلۆگی مەسەلکان دەکەن بە بەڵانسەوە. وەک فیلمی  Nightline ئەمریکی کە بەردەوام بۆ هەر گفتوگۆیەک دوو لایەنی بەرامبەر بانگ دەکات و بەرنامەکانی وەک  Big Question  تۆڵک شۆکانی ئەو وڵاتانی میدیای خەڵكیان هەیە بەردەوام بەڵانس رادەگرن. 

 

٤- میدیا وەک گەشەپێدەری ئاشتی، میدیا دەتوانێت ژینگەیەک دروست بکات بۆ دانوستان و لێک تێگەیشتن تەنانەت ئەگەر گرژیەکەش هەبێت و بنبەست  دروست بوبێت ئەو دەتوانێت ژینگەیەک فەراهەم بکاتەوە بۆ دەست کردنەوە بە دانوستان، میدیا دەبێت ئاهەنگ بگێڕێت بۆ کاتی ڕیککەوتنەکان پشتیوانی خەڵكی بۆ دروست بکات.١٩٩٥ شەڕی ناوخۆی ڕووەندا هۆتۆو توتستییەکان کە نزیکەی یەک ملیۆنیان لەیەک کوشت ،ستۆدیۆی تیڤیەک توانی ڕۆژنامەنوسی هەردولا بهێنێتە ستۆدیۆکەو گفتوگۆ دروست بکات لە نێوانیاندا  لە هەمانکاتدا ئاشتی و پێکەوەژیان، هەمان رادیۆ مانگانە نزیکەی ١٠٠ پرۆگرامی ئامادە دەکرد بۆ دروستکردنی ئاشتی لە نێوان ئەو دووبەرەیەدا.

 

٥- میدیا وەک پردی پەیوەندی، میدیا دەتوانێت گەشە بدات بە پەیوەندییەکی پۆزەتیڤی لە نیوان لایەنەکانی تەنگەژەکدا  بەتایبەتی لە تەنگەژە نەتەوەیی  وئاینی و نیشتمانییەکاندا.

 

٦- میدیا وەک دیپلۆمات، میدیا دەتوانێت وەک دیبلۆماتێک مبادەرەی لایەنێک ڕومال  بکات و پەیامەکە بگەیەنێتە لایەنی بەرامبەر، هەندێک کات کەناڵی پەیوەندی نامێنێت لە نێوان دوو لایەنی تەنگەژەکەدا، میدیا دەتوانێت مبادەرەی لایەنێک بۆ ڕێککەوتن و ئاشتی بگەیەنێتە لایەنی تر، تەنانەت دەتوانێت خۆی هۆکار بێت بۆ دروستکردنی ئەو موبادەرەیە، بە فشاربێت یان بە هەر هۆکارێکی تر بێت، لایەنەکانیش دەتوانن پەیام بۆ بەرامبەر بنێرن و بزانن رەنگدانەوە پەرچدانەوەی چۆنە لە ڕێگەی میدیایەوە.

 

٧- میدیا دەتوانێت گرژی و جەمسەرگیرییەکان لە نیوان دوو لایەنی تەنگەژەدا کەم بکاتەوە بەم ڕێگایانەی خوارەوە:

 

١-خستنەڕووی بەشداری هەریەکەیان لە دروست کردنی تەنگەژەکاندا.

٢-خستنە ناو دەرەنجام و ئاسەوارەکانی تەنگەژەکاندا هەردوولا، نمونە لە شەڕی نیوان فەلەستینی و جولەکە، میدیاکە دەیویست ئەم ڕۆڵە ببینێت کە چۆن دایکی منداڵێكی کوژراوی فەلەستینی و دایکی منداڵێكی جولەکە لەسەر قەبری کوڕەکانیان دەگرین.

 

٨- برەو دان بە هەستی مبادەرەوە خاڵە ئیجابییەکانی نێوانیان، بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنی لە ڕواندا پیشانی فیلمێکی دا بەناوی 'پاڵەوانەکانی رواندا'کە چٶن هەندێکی خەڵك ژیانی گروپێکیان رزگار کرد لە کاتێکدا لەبەرەی ئۆپۆزسیۆنی خۆیان بوون.

 

٩- ئیدانەکردنی توندوتیژی، لە ساڵی ١٩٩٨ ئەو تەنگەژە توندەی لە باکوری  ئیرلەندا  هەبوو میدیا توانی کەمی کاتەوە بەئیدانەکردن و ناشیرینکردنی توندوتیژی لە تێکڕای ڕۆژنامەکانی ئیرلەندا و خاڵی هاوبەشی بۆ دروست کردن تاوەکو دانوستانی لەسەر بکەن.

 

 

بەشی دووەم
پراکتیکی

 

 

سامپڵی توێژینەوەکە کە ئەو دەزگا ڕاگەیاندنانەن کە توێژەر بە مەبەست وەریگرتوون و لەسەر سێ ئاستی دیاری کراو.

١-ئەو کەناڵانەی کە لەبەرەی ناکۆکیدان وەک کەناڵی تەلەفزیۆنی ڕووداو کەناڵی تەلەفزیۆنی کەی ئێن ئێن و سایتی ئێن ئاڕ تی .


٢-ئەو کەناڵانەی کە لە نێواندان و لەبەرەی ناکۆکیدا نین وەک تەلەفزیۆنی گەلی کوردستان.


٣-ئەو کەناڵانەی کە ئاسایین
لە ڕووی گرژیەکەوە و بێ لایەنانە مامەڵە دەکەن لەگەڵ بارودۆخەکەدا وەک ڕادیۆیی سپیدە ئێف ئێم و نەوا.


٤-ئەو کەناڵانەی کە ئەهلین و حیزبی نین  لڤین وەک نمونە وەرگیراوە.

ئەمانە گشتگیریەکی تاڕادەیەک و نمونەیەکی دەزگا ڕاگەیاندنەکان دەکەن، توێژەر نەیویستووە تەنها ئەو کەناڵانە وەربگرێت کەلەبەرەی ناکۆکیدان  بۆ ئەوەی ڕاستیەک دەست بکەوێت لە داتاکاندا، چونکە ناونیشانی توێژینەوەکە باس بە گشتی میدیای کورد. بۆ ئەو سەردێڕی هەواڵانەش لەبەر ئەمانەتی زانستی توێژینەوەکە و دروست نەکردنی گرژی دەزگا بە دەزگا ئاماژەمان پێ نەداوە، کامە دەزگا چەند هەواڵەو کامە دەزگا زۆرترین گرژی و لێک ترازان دروست دەکات بە گشتی هەواڵەکانمان وەرگرتوە لە کۆی سەردێڕی هەموو هەواڵەکانی ئەو ٥ دەزگایە لەو ماوەیدا .


پرسی یەکەم :


دانوستان و لێک نزیک بونەوەی لایەنەکان

ژمارەی هەواڵە ئاسایەکان

ژمارەی ئەو هەواڵانەی لێکترازان و دووری دروست دەکەن

ژمارەی ئەو هەواڵانەی لێک نزیک بوونەوە دروست دەکەن

ژمارەی هەواڵ

٦

٢٠

١١

٣٧


پرسی دووەم:


گفتوگۆ لەگەڵ بەغداد

ژمارەی هەواڵە ئاسایەکان

 ژمارەی هەوال دوورو جۆراوجۆر دژ بەیەک 

 ژمارەی هەواڵی هاوبەش و یەک ئاراستە

ژمارەی هەواڵ

٢

٣٠

١٠

٤٠

 

پرسی سێیەم

کەرکوک

ژمارەی هەواڵە ئاسایەکان

 ژمارەی هەوال دوورو جۆراوجۆر دژ بەیەک 

 ژمارەی هەواڵی هاوبەش و یەک ئاراستە

ژمارەی هەواڵ

٥

٤٠

١٠

٥٥



پرسی چوارەم:


بودجە

ژمارەی هەواڵە ئاسایەکان

 ژمارەی هەوال دوورو جۆراوجۆر دژ بەیەک 

 ژمارەی هەواڵی هاوبەش و یەک ئاراستە

ژمارەی هەواڵ

٥

٣٥

٢٠

٦٠

 

پرسی پێنجەم:

پەڕلەمان و حکومەت

ژمارەی هەواڵە ئاسایەکان

 ژمارەی هەوال دوورو جۆراوجۆر دژ بەیەک 

 ژمارەی هەواڵی هاوبەش و یەک ئاراستە

ژمارەی هەواڵ

٢

٢١

١٢

٣٥

 

گفتوگۆ:

لە کۆی ٢٢٧  هەواڵ  تەنها ٦٣ هەواڵ نزیک لەیەک و یەک ئاراستە بوون لەبەرامبەردا ١٤٦ هەواڵ  لێک ترازان  ودووری دەردەخەن  کە زیاتر لە دوو هێندەیە یەکەمە واتە دوهێندە زیاتری هەواڵەکانە کە نزیک بوونەوەو ئاشتەوایمان بۆ دروست دەکەن  .لە کاتێکدا کە ژمارەی هەواڵە ئاسایی و جۆراوجۆرەکان کە ناچنە خانەی هیچ کام لەمانە تەنها ٢٠ هەواڵن .


ئەوەی لە دەرنجامی ئەم داتاینە بۆمان دەردەخات کە جگە لە نەبوونی ستراتیژ و گوتارو  سیاسەتێکی دیارو هاوبەش و ڕوونی میدیای کوردی ، شتێک نابینینت لەم میدیایانەدا کە پرسی دروست بوونی ئاشتی و لێک نزیک بونەوە بە ئەرکی خۆی بزانێت ، پەرتەوازەیەکە بە شێوەیەکە کە نەک بەرپرسیاریەتی نیشتمانی و نەتەوەییان لێ چاوەڕوان ناکرێت بەڵکو نازانرێت ئاخۆ کە بەرەو لێک ترازان و دابڕان و پشێوی دەمان بەن ،لەوەشدا هێڵێکی ڕوون نیە کە ئایا ئەو لێک ترازانە ئەوان باسی دەکەن بە چارەسەری دەزانن بۆ قەیرانەکە یان تەنها وروژاندنە، چونکە لەو بڕە زۆرەی  هەواڵ کە دووری دروست دەکات  چارەسەرێکی دیاری کراو یان ئاماژەیەکی نيیە  بۆ ئەڵتەرناتیڤێکی تری گونجاو. ئەمە لە کاتێکدا کە جەنگێکی قورس لە وڵاتدا نیيە تەنها ململانێ وگرژیەکی ئاساییە کە هەیە لەسەر کۆمەڵێک پرسی چارەنووسساز بە هەرێمەکەوە، ئەی ئەگەر خاوەنداریەتی ئەو میدیایانە بچیتە جەنگێکی چەکداری و یان جەنگێكی میدیاییەوە دەبێت میدیا گوتارەکانی چەندە مەترسی بن بۆ گەورەکردنی جەنگەکە و لێک ترازان.
 


ئەنجام


١-میدیای کوردی نەک چارەسەری قەیران و گرژی ناکات بوتە هۆکارێکی سەرەکی بۆ دروست کردنی و بوەتە بەشێک لە قەیران و ململانێکە.


٢-دژ بەیەکی لە میدیای کوردیدا هۆکاری لێک ترازان و دورکەوتنەوەی لایەنەکان و کۆمەڵگەیەکی نائارمە. 


٣-تەنها وروژاندن دەکات چارەسەر ناکات.


٤-میدیای کوردی ماندوە بەو شەڕە یەک لەدوای یەک و ململانێیانەی کە پێیکراوە ،زمانی زمانی شەڕە ئاشتی پی دروست ناکرێت.


٥-نەبوونی سیاسەت و ستارتیژێکی ڕوون لە میدیای کوردیدا تاکو گوتارێکی هاوبەش دروست بکات.

 

پێشنیار


١- میدیا لە هەرێمی پێویستە کەلێنە یاسایەکانی پڕبکرێتەوە و یاسای گشتی ڕاگەیاندن دەربکرێت هەموار کردنەوەی هەندێک یاسا کە هۆکاری ئەم پەرتەوازەیيەیە ،بەتایبەتی یاسای حیزبەکان کە ڕیگەی داوە بە هەر حیزبێک کە میدیای هەبێت ئیتر دیاری نەکراوە چەند و چۆن ،بەشێکی ئاڵۆزیەکە زۆری کەنالە حیزبیەکانن کە بۆخۆشیان ڕێک ناخرێت نەک وڵات.

 

٢-بوونی ستراتیژ و سیاسەتێکی ڕوونی میدیای.


٣-بوونی میدیایەکی نیشتمانی.

٤-پێگەیاندنی ڕۆژنامەنوسی  پڕۆفیشناڵ،،ڕۆژنامەنوسی جۆری ڕۆژنامەنوسی چارەسەری قەیران ڕۆژنامەنوسی ئاشتی،جەنگ،کۆمەڵایەتی...هتد دەبێت دروست بکریت.


٥-چارەسەری گرفتی دەست نەکەوتنی زانیاری و پیادەکردنی یاسای مافی دەست کەوتنی زانیاری.


٦-پۆلێنکردنی میدیا بە پێی ئەرک،سنور نمونە: لۆکاڵییە، نیشتمانییە، نێودەوڵەتییە، نەوەکو وەک ئێستا دەبینین ئەوەی هەیە لۆکاڵیەکان چی نمایش دەکەن هەر ئەوەیە دەچیتە جیهان بە بێ بوونی ستراتیژو سیاسەت و گوتارێکی نیشتمانی.

                          ************


سەرچاوەکان

 

 7. Lukin Yu. F., Management of the Conflicts (Triksta, Moscow, 2007), p. 102 (original in Russian).

 

. Schelling, C. T., The Strategy of Conflict (Harvard University Press, Cambridge, 1960)

 

 

Galtung J., Peace by Peaceful Means: Peace and Conflict, Development and Civilization (International Peace Research Institute, Oslo, 1996)

 

Coser A. L., The Functions of Social Conflict (Free Press, New York, 1956).

 

 

Andrew Puddephatt،٢٠٠٦Edited and published by International Media Support،

Conflict and the role of the media

 

Sheldon Himelfarb and Megan Chabalowski،٢٠٠٨ Media, Conflict Prevention and Peacebuilding: Mapping the Edges، USIPeace Briefing




 



ئه‌م بابه‌ته 491 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر