توركیا د ناڤ بەرداشتا روژھەلاتا عەرەبی: بەرەی عەرەبی روژھەلاتی دژە تورك

PM:08:29:26/01/2019
دۆسیە: نێودەوڵەتی


دكتۆر سه‌ردار موسا شه‌ریف
مامۆستایێ زانینگه‌ها دهۆك

ژ بوی تێگەھیشتن ژ جور و سروشتێ جیھانبینی یا گشتی بەرامبەر نەتەوەیێن روژھەلاتا ناڤین تایبەتی دیاركرنا بوچونەك وەھا ل دەڤ بەرپرسێن سیاسیێن توركیا و ھەروەھا دروستكەرێن رایا گشتی، تێگەھیشتن ك ئاكپارتی پێویستە.  ژ ٢٠٠٢ێ وەرە توركیا ل سەردەستێ ھندەك كەسان تێتە رێڤەبرن، كو ب رێكا دیموكراسی ھاتینە سەردەسەڵاتی، ل دەمەكێ كو ب خوە باوەری ب بنەما و پراكتیكا سیستەما دیموكراسی ل توركیا نینن. بەلكو، باوەری ل بەردەست ھەتا وێ رادەیەێ، كو سیستەم و دەوڵەت د بەرژەوەندی یا ڤێ سەركردایەتی یا تایبەت بیت. شك دڤێ دا نینن، توركیا ل سەردەمێ ئاكپارتی، دشیا باشترین پێنگاڤێێن سیاسی، ئابوری و كولتوری ھەم بو توركیا و ھەم ژی ریفورمكرنا راستەقینە ل روژھەلاتا ناڤین باڤێت، كو سیستەما ئیسلامی و دیموكراسی دتوانا دا ھەبیت مل ب ملێ ھەڤ بژین. ئەڤ پێكڤەژیانە ئاراستەكراو بیت ژ بوی كو كاریگەری یا خوە ل سەر ستروكتورێ گشتیێ نەك تەنێ كومەلگەھا توركیا، بەلكو روژھەلاتا ناڤین ب تایبەتی ژی ھەبیت. بەس  ھاتنا بەھارا عەرەبی، قەیرانا سوریا، لیبیا، ميسر و... ھتد، ھەبونا ئەجێندایێن ڤەشارتیێن تایبەت كو مەبەست ژی بەرفراوانكرنا سنورێن دەولەتا توركیا بویە، و ب شێوەیەك ئەشكەرە ‎‎خەون و خەیالێن دوبارە زیندوكرنا ئیمپراتوریەتا عوسمانی و میساق میلی، كو ب ئەشكەرە روژانە بەرپرسێن توركیا ئاماژە پێ دكەن، ھێرشێن بێ بنەمایێن سەركردایەتی یا توركیابو سەر سەركردەێن وەلاتێن روژھەلاتا ناڤین، ژینگەھا سیاسی ل روژھەلاتا ناڤین، و بگرە ھەبونا متمانەیێ ب توركیا ژ بوی چارەسەركرنا پرسگركێن سیاسی و ئاسایشی كومەلگەھا روژھەلاتا ناڤین توشی نائومێدی یەك مەزن كری یە.

 

سەبارەت ب پلانێێن ئەمریكا ل روژھەلاتا ناڤین، تێگەھیشتنەك وەھا سروشتی و ل دەڤ بەرپرس و ھاولاتیێن توركیا دروستبویە، كو ئەمریكا ئیرانێ وەكی ھێجەتەكێ" بكارتینیت، بەلكو د بنەرەت دا ئارمانج ئەوە كو توركیا بێتە روخان. ل گورەی ھەمان بوچون و دیتن، ئەمریكا چاڤێن وێ ب سەركەفتنێن توركیا ل سەردەمێ ئاكپارتی نارابن، لەورا  وێ دڤێت توركیا لاواز بكەت، دا كو سیاسەتا خوە ب سەردا بسەپینیت. ھاوتەریب  بوچونەك دی ژی ل گور ھەیە كو تەنێ ب تێكشكاندنا توركیا دێ سیستەما  سیاسی یا جیھانی ب شێوەیەك سەقامگیر بەردەوام بیت. واتە تورك وەكی فاكتەرێ ناسەقامگیری تێتە پپێناسەكرن. ھەمی ئەو شرۆڤەیێن كو توركیا سەبارەت ب پێشھاتێن روژەھلاتا ناڤین ھەنە، د ناڤ دیسكورسەكێ جێگیر بوینە كو ستراتێژیێن دەوڵەتێن ھەرێمایەتی وی وەلاتێن زلھێز ل دژی دەوڵەتا توركیا ھاتینە دارشتن، د گەل ڤێ ژی ھەمی ھەول تێنە داین، توركیا ژ دەرڤەی ستراتێژی و گورانكاریێن كو نەخشە بو ھاتینە دارشتن، بھێلن.

 

ھاوتەریب د گەل بوچونێن سەری، ل دەڤ توركیا ئەڤ تێگەھیشتن دروستبویە كو ل ناڤ دەوڵەت و كومەلگەھا عەرەبی ستراتێژییەك ھەیە ل دژی وێ، سەبارەت ب لاوازكرنا پپێگەھا وێ ل سوریا. ئەڤ راستە. بەلكو ئەڤ پلان بەرفرەترە ژی ژ وێ یا كو توركیا بەلكو ھەست پێ بكەت. د بنەرەتدا خوە نێزیك كرن و ئاسایی كرنا پەیوەندیێن دیپپلوماسی و سیاسی د گەل رژێما ئەسەد ژ ئالی كومەك دەوڵەتێن عەرەب ڤە نەك تەنێ گرێدایێ سوریایە، بەلكو د وێنەیەك بەرفرەتر، لاوازكرن و دەرخستنا توركیا ژ ھەمی جوگرافی یا عەرەبی. فاكتەرێ ھەرە گرینگ بریتییە ژ ھەبونا پێگەھێن لەشكەری ل قەتەر، سودان و سومالیا و نوكە ژی ل جیبوتی كو تركیا دانوستاندنێ د گەل لایەنێ دوماھیكێ دكەت. دبیت كو سودان و سومالیا ژ ئالی ع. سعودی و ميسر ڤە قەناعەت بو وان دروست بیت كو گرینگە رێك نەئێتە داین  و دڤێت بنكەیێن لەشكەریێن توركیا بێنە داختن. ئەڤ رێككەفتن یا توركیا د گەل ھەردو دەوڵەتان ل سەر بنەمایەك لەرزوك ھاتییە ڤاژوكرن. دروستكرنا رێكخراوا ئاسایشا دەریای سور ب دەستپێشخەری یا ميسر و ع. سعودی كو سومالیا و سودان ژی ئەندامن دڤێ رێكخراوێ سێ خالێن سەرەكی ھەنە، ئێكەم، شەرێ دژی رێكخراوێن توندرەوێن ئیسلامی و ئیخوانی، دوویەم، رێگریكرن ژ بھێزبونا پێگەھا توركیا و ئیرانا شیعە ل ڤێ دەڤەرێ، سێیەم ژی ستراتێژی یا ئابوری یا ع. سعودییە بو پێشخستنا دەڤەرێ، كو ميسر ژی ئێكە ژ بەشدارێ سەرەكی ل ڤێ دەرێ.  لەورا د پێنگاڤا ئێكەم نێزیك بونا دەوڵەتێن عەرەبی ب سوریا، تێتە واتەیا شكاندنا دەرگەھێ ئابلوقەیا دیپلوماسی و سیاسی یە ل سەر ئاستێ جیھان و جیھانا عەرەبی. ھەروەھا ژی بھێزبونا پێگەھا عەرەبی ل سوریا ب سەرپەرەشتی یا ع. سعودییە، بەشەكێ درێژەپێدەرە ژ لاوازكرنا پێگەھا حيزب للە و ئیران و رێكخراوێن ھاوبەشێن وێ ل سوریا، كو د پرسا ئاڤاكرنا سوریا، دەوڵەتێن عەرەبی سوننە، دێ رولەك بەرفرە ھەبن ژ بوی دابینكرنا بودجەیا پێوییست، و ئەسەد ژی دبیت كو پێشەوازی ژ ڤێ یەكێ بكەت. خالا دوویەم، ئیسرائیل ب ڤێ یەكێ ژی دلخوشە، چونكە وێ دڤێت ئیران ژ سنورێن وێ دویر بكەڤیت. 

 

پەیوەندیدار ب پرسا سەركی ڤە، دروستكرنا بەرەیەك ھاوبەش ل دەریایی ناڤەرات و ژ دەرڤە ھێشتنا توركیا، ب تایبەتی د پرسا مفا وەرگرتن ژ سەرەچاویێن سروشتی  وەكی " گازا سروشتی" ل ناڤ دەریایێ ناڤەراست بویە ھوكارێ ھندێ كو كومەك دەوڵەتان ژ وان ميسر، یونان، ئیسرائیل، ئیتالیا، لبنان، فەلەستین و قوبرسى یونانی "كلوبە مێدد" ناسراو ب دەریایێ ناڤەرست دروست بكەن كو ب شێوەیەك گشتی بەرژەوەندیێن ھاوبەشێن دەوڵەتێێن ناڤبری و مفا وەرگرتن ژ سامانەك وەھا ل بەرچاڤ بگریت. ژ وان ژی ھنارتنا گازا سروشتی بو بازارێن ئەورووپا ب رێكا یونان. ھەلسوكەوتێن توركیا د پرسا گازا سروشتی كو بریتی بویە ژ بكار ئینانا ھێز لەشكەری وەكی "Coercive Power" ژ بوی ترساندنا دەوڵەتێن وەكی میسر و یونان و ئیتالیا نە ب دلێ دەوڵەتێن دەڤەرێ بویە. لەورا ژی ستراتێژی یا ژ دەرڤە ھێلانا توركیا، دبیت كو ھیوایەك بیت ژ بوی پتر بھێزكرنا ھاریكاری یا ھاوبەش د ناڤبەرا بەشداربویان، د كاتەكێ دا كو توركیا وەكی فاكتەرەك ناسەقامگیر تێتە دیتن ژ ئالی گەلەك دەوڵەتێن ئاماژە پێكری. 

 
ھەروەھا ئەڤە نەڤەشارتی یە ل روژھەلاتا ناڤین جموجولەك دیپلوماسی ڤەشارتی ماوەیەك برێڤەیە د ناڤبەرا دەوڵەتێن عەرەبێن(سوننە) و ئیسرائیل ژ بوی چەندین ئارمانجێن ھاوبەش، كو ئێكەم، ئیران، دوویەم، توركیا و سێیەم، رێكخراوێن توندرەوێن ئیسلامی، كوژ ھەرە بالكێشترین فاكتەرانن ئەڤ دەوڵەت ل دویڤ ستراتێژی یەك ھاوبەشن، كو پەیوەندیدارە ب ئاسایشا گشتی و تایبەتی یا دەوڵەتێن ناڤبری و دەڤەرێ. ژ بوی دەوڵەتێن روژھەلاتا ناڤین و بگرە ئیسرائیل ژی، توركیا سەردەمێ ئەردوغان ژ دەوڵەتەك "status quo" جێگیر د گەل سروشتێ سیستەما ھەرێمایەتی و جیھانی" بویە توركیایەك ھەژەمونخواز و پاوانخواز. ھەژەمونخوازی و پاوانخوازی دوو فاكتەرێن مەترسیدارن بو سەر ئاسایشا سیستەما ھەرێما روژھەلات ناڤین، و ژ ئالی گەلەك دەوڵەتان ڤە نائێێتە پەژرانددن، ب تایبەتی كو ئەڤ ئێك پتر مەترسی یە بو سەر جوگرافی یا دەوڵەتێن عەرەبی. بابەتێ پەیوەندیدار د ڤی پرسێ پرسا پشتگیری یا توركیا ژ رێكخراوێن ئیسلامی توندرەو و ئیخوان موسلمین، و ھەروەھا ژی دروستكرنا بنكەیێن لەشكەری ل ناڤ جوگرافی یا عەرەبی ل ھورنێ ئەفریقیا ( ل ڤێ دەرێ جوگرافی یا عەرەبی سومالیا، سودان و جیبوتی)و ل كەنداڤا فارس، بنكەیێ قەتەر، وەكی دورپێچكرنا دەوڵەتێن عەرەبی تێتە دیتن. د پرسا رێكخراوێن توندرەوێن ئیسلامی، بو وەلاتێن عەرەبێن سوننە،سەركێشێ وان میسر و ع. سعوی یە، رەوتەك وەكی ئیخوان موسلمین  و ئەلشەباب و ئەلقاعێدە ل دورگەھا عەرەبی( یەمەن و سعودیە) ھاوتەریبە د گەل شیعەگەرایی یا ئیرانێ و مەترسی تێتە دیتن ل سەر ستروكتورێ دەسەڵاتداری یا دەڤەرێ، كو ھەست پێ تێتە كرن، توركیا پشتەڤانەك بھێزێ ڤان رێكخراوانە.

 

لەورا ل ئالی دیپلوماسی ڤە كرانەوەیا دەوڵەتێن عەرەبێن سوننە بەرامبەر سوریا كو پێشكەفتنەك باش بخوەڤە دیتی یە، ئارمانجدارە ژ چەند رەوانگەھان ڤە. فاكتەرێ سەرەكی زڤراندنا سەروەری یا عەرەبی یە بو ناڤ جوگرافی سیاسی و كومەلایەتی یا عەرەبی، كو پشتی ھاتنا ئاكپارتی ب شێوەیەك بەرفرە كەفتی یە بن ھەژەمونی یا و كاریگەری یا توركیا ب رێكا بكار ئانینا ھێزا نەرم. ل ڤێ دەرێ ھوكارێن ھەلسوكەوتەك وەھا ژ ئالی دەوڵەتێن عەرەبی ڤە بو سێ فاكتەران دزڤریت، ئێكەم ھەستكرن ب پروژەیا مەترسیدار یا ئاكپارتی و ئەردوغان پشتی بوھارا عەرەبی، واتە ھەول دان بو گورینا سیستەما سیاسی یا بەشەك ژ دەوڵەتێن عەربێن سوننە ب رێكا پالپشتی كرن ژ ئێخوان موسلمانن و خەونا سەركردایەتی یا نەتەوەیا ئیسلامی ژ ئالی ئەردوغان ڤە، دوویەم ھەلوێستێ مەترسیدارێ لایەندارێ توركیا د قەیرانا قەتەر و جێگیركرنا ھێزێن لەشكەری و رێكخستنا نمایشەكا لەشكەری ھاوبەش د گەل قەتەر ل ناڤ ئاڤێن خەلیج فارس، كو ل ڤان دوماھیكان میری قەتەر فروكەیا خوە یا تایبەت پێشكێشی ئەردوغان كر، سێیەم فاكتەر ژی بو رێككەفتنا توركیا د گەل سودان و سومالیا تایبەت د بوارێ ڤەكرنا بنكەیێن لەشكەریێن توركیا ل ڤێ دەڤەرێ دزڤریت. ھەمی ئەڤ خال، ل دەڤ دەوڵەتێن عەرەب ب شێوەیەك گشتی تێتە واتەیا  دورپێچكرن و دروستبونا مەترسی یا جدی یا توركیا بو سەر دەوڵەتێن عەرەبی ل ژێر ناڤێ عوسمانگەرایی. ل سەر ئاستێ ھەرێمایەتی ئاڤاكرنا بنكەیێن لەشكەریێن توركیا ل قەتەر، سومالیا و بگرە سودان ژی نەك تەنێ مەترسی بو سەر دەوڵەتێن عەرەبی تێتە دیتن، بەلكو ئیسرائیل و ئەمریكا ژی ڤێ یەكێ وەكی مەترسی بو سەر بەرژەوەندیێن خوەیێن جیوستراتێژیك دبینن. لەورا، كوی گشتیێن ڤان ھەلسوكەوتێن توركیا فاكتەر و پالنەرێن بھێزن كو دەولەتێن روژھەلات ناڤین ھەست ب مەترسی یا سیاسەتا داگیركەری یا توركیا ل دەڤەرێ بكەن. 

 

ل وێنەكرنا پرسپەكتیڤ یان رەوانگەھەك سێیەم، كو پەیوەندیدارە ب پرسا لاوازكرنا پێگەھا توركیا ل روژھەلاتا ناڤین، بو پەیوەندیێن پاراستنی د ناڤبەرا دەوڵەتێن روژھەلاتا ناڤین، تایبەتی ژی میسر، ئیسرائیل و ع. سعودیە دزڤریت: كو مەترسی یا توركیا گەلەك زێدەترە ژ یا ئیرانێ ل روژھەلاتا ناڤین. ل ڤێ دەرێ گرینگ تێتە دیتن كو ئاماژە ب گورینا دیسكورسێ دروستكرنا رایا گشتی ل توركیا بێتە كرن ل سەردەمێ ئاكپارتی ژ سالا٢٠٠٢ ھەتا نوكە، بەرپرسێن ئاكپارتی ب شێوەیەك گشتی و تایبەتی ل ھەر بونەیەكێ دا ب بكار ئانینا دەسەتەواژەیێن ئیمپریالیستی، سەھیونی و... ھتد، نەك تەنێ ھەول ددەن كو سوزا ھاولاتیێن توركیا بو لایێ خوە ڤە بكێشن، بەلكو ژی دروستكرنا ھزرەك دژبەری ئەمریكا و ئیسرائیل ئارمانجدارە، كو ھەمان سیاسەت تێتە دیتن، یا كو ئیران ژ سەردەمێ خومەینی پەییرەو دكەت. لەورا، دروستكرنا بەرەیەك عەرەبی ل دژی توركیا، دبیت كو سەرەداڤێن وێ دەركەڤتی بن. ل ڤێ دەرێ پرسگركەك جدی ھەیە، كو پەیوەندیدارە ب ھەبونا رێككەفتنێن ستراتێژیك د ناڤبەرا قەتەر، سومالیا و سودان، و ئەگەر لایەنێن عەرەبی نەشێن ڤان ھەر سێ دەوڵەتان رازی بكەن كو بێنە بەرەی میسر و ع. سعودیە دبیت كو بەرەی عەرەبی ل دژی توركیا توشی ئاستەنگان بیت. 

 

لەورا، نوكە جیھان ھەمی چاڤەرێی كومبونەوەیا د ناڤبەرا نەتەنیاھو و محمەد بن سەلمان دكەت، یان ژی ئەو دانوستاندنێنن چالاكێن كو نوكە د ناڤبەرا یەكەیێن ئیستیخباراتیێن دەوڵەتێن عەرەبی د گەل ئیسرائیل تێنە ئەنجام دان، دێ چ دەرئەنجام ھەبن. ھێرشن توركیا بو سەر محمەد بن سەلمان ژی بێ بنەما نینن، و توركیا ھەست ب پێگەھ و رولا كەسایەتی یا محمەد بن سەلمان ل دەڤ ئەمریكا و ئیسرائیل ژی دكەت، لەورا ھەول ددەت كو پرسا كوشتنا خاشوقچی بكەت روژەڤەك سیاسی و دیپلوماسی بەردەوام ژ بوی گوشارخستن یان ژی لادانا محمەد بن سەلمان ژ ناڤەندێن بریارێ ل سعودی یە. پرس ئەڤە كو ئەرێ ئەو رولا محمەد بن سەلمان د ئاسایی كرنا پەیوەندیێن عەرەبی و ئیسرائیل  داھەیە، و بو ئەمریكا و ئیسرائیل و بگرە كوی گشتیێ دەوڵەتێن عەرەبن سوننە ژی گرینگ تێتە دیتن، دێ ئەمریكا پشت ل ع. سعودیە و رو ل توركیا بكەت؟ گەلەك دژوارە كو ئەمریكا ب شێوەیەك عاتفی(سوز) د گەل ڤێ پرسێ ھەلسوكەوت بكەت. ‎‎لەورا، ژ بوی بەرژەونەدیێن گشتی د گەل دەوڵەتێن عەرەبی، ئیسرائیل د لاوازكرنا پێگەھا توركیا ل روژھەلاتا ناڤین ھاریكاری یا دەوڵەتێن عەرەبی بكەت. ئەڤە ژی مەرجدارە ب ھندێ كودەوڵەتێن عەرەبی پەیوەندیێن خوە ب شێوەیەك ستراتێژیك د گەل ئیسرائیل ئاسایی بكەن. ‎‎ئەڤە ل كاتەكێ یە ژی ئەگەر دەوڵەتێن عەرەب ل روژھەلاتا ناڤین پەیوەندیێن وان د گەل ئیسرائیل ئاسایی بن، پێویستی یا ئیسرائیل رەنگە ب وی شێوەیی ب توركیا نەمینیت.

 

بو ئەمریكا بوچونا ع. سعودیە سەبارەت ب پرسێن روژھەلاتا ناڤین گرینگ تێتە دیتن، لەورا دەركەفتنا ئەمریكا بێ ھەبونا پلانێن ئالتەرناتیڤ ژ ئالی ع. سعودی یە ڤە نەك ھاریكارە ژ بوی ھێور كرنا دوخێ سوریا، بەلكو ناسەقامگیری پتر دێ دروست بكەت، و سەرەدانا وەزیرێ دەرڤەیێ ئەمریكا بو روژھەلاتا عەرەبی، پتر ژ بو ڤێ مەبەستێ ژی بویە، دا كو بوچونان پتر زەلالتر بكەت. ل ڤێ ناڤبەرێ پرسا كشانەوەیا ئەمریكا ژ سوریا، نەك تەنێ توركیا توشی تەحەدیاتان كری یە، بەلكو ژی موسكو پتر ژ ئەمریكا. نوكە توپ د ناڤ یاریگەھا موسكو دایە كو بشێت یاریكەرەك باش بیت، و دبیت كو موسكو ژی بیر ل پەیوەندیێن خوە یێن گشتی د گەل ع. سعودیە بكەت ل دەڤەرێ. ئەڤ قەناعەت ژی بو توركیا دروست بویە كو شەرێ كو ئەو ئامادەكاری بو دكەت، شەرەك ئێكجار بەرفرە و مەزن دبیت و ئەگەر شەر دوم بكەت، توركیا نەشێت ژ بن بارێ شەرەك وەھا بەرفرە دەربكەڤیت. دویر نینن كو ئیران ژی ھاریكاری یا پ.ك.ك. بكەت و ل ناڤ توركیا شەر بھێزتر بكەت. ھەروەھا داخوازیا توركیا ژ ئەمریكا سەبارەت ب پشتگیری و ھاریكاری یا لوجیستیكی و ھەوایی ژ ھێزێن ئەمریكا، ئاماژەیەك ڤەكری یە بو ڤێ راستیێ كو توركیا گەلەك ب ترسە ژ دەستپێكرنا شەرەك وەھا، و نوكە ل ئالتەرناتیڤێن سیاسی ژ بوی چارەسەركرنا ڤێ كێشەیێ دگەرھیت. ھەروەھا دڤێت ئەڤە ژی ل بەر چاڤ بێتە گرتن،  ئەو ھێزێن كو توركیا پشتەڤانی یا وان دكەت ل ھێرشا دژی روژئاڤایێ كوردستانێ، دبیت كو سیناریویێن ھاوشێوەی یوگوسلاڤیا و ھەلسوكەوتێن درندانەیێن چەكداران دەرگە بو جینوسایدكرنا گەلێ كورد ڤەكەت. ئەڤە ژی دێ توركیا توشی دەردەسەری یەك مەزن ل سەر ئاستێ جیھانێ بكەت، كو باجا وێ دێ گەلەك گران بیت.  ھەروەھا ژی پشتەڤانی یا توركیا ژ ھێزا ب ناڤێ ئارتێشا ئازاد یا سوریا كو كومەك رێكخراوێن توندرەێن عەرەبی نە، دبیت كو ژ ئەگەر شەری پرسا دوژمنكاری د ناڤبەرا كورد و عەرەبان نەك سیاسی یەن، بەلكو ل ئاستێ كومەلایەتی ژی بھێزتر بكەت.

 



ئه‌م بابه‌ته 129 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر