بانگەشەى دووئیدارەیی، هەڵسەنگاندنێکى شێنەیی

دووئیدارەیی لەهەرێم، پرسیارى زۆر لەخۆ دەگرێت، سەرەتا پرسیار وزۆر گرنگترینیان ئەوەیە کەئایا حکومەتى هەریمى کوردستان یەک ئیدارەیە یان دوو؟ هەروەها لایەنە سیاسییەکانى هەرێم بڕوایان وایە کەدووئیدارەیی لەم کاتەى ئێستادا گرژى نێوان لایەنەکان ئەڕەوێنێتەوە؟ چ لۆژیکێک کەوتۆتە پشت بژاردەى بانگەشەى دووئیدارەیی هەرێم؟ کێ لەو پرسەدا سودمەندە؟
PM:06:38:08/01/2019
دۆسیە: شیکار
کێ سودمەندە لەدووئیدارەیی هەرێمى کوردستان؟

شەماڵ ئەحمەد ئیبراهیم
بەرپرسی بۆردى ئەکادیمى ناوەندى چاوى کورد بۆ پەرەپێدانى سیاسی

لەدواى هەڵبژاردنەکانى هەریمى کوردستان، هەروەها پاش ئەو تەحەددایانەى هاتنە بەردەم پێکهێنانى کابینەى نوێی حکومەت، ئەویش پاڵپشت بەئەنجامەکانى هەڵبژاردن، لەسەرو هەمویانەوە، دواکەوتنى پێکهێنانى حکومەتى چاوەڕوانکراو، ناکۆکییەکانى نێوان هێز ولایەنە سیاسییەکانى هەریم لەسەر پرسە گەورەکانى هەریم چ لە بەغداد یان لەهەولێر، بەتایبەتى دوو هێزى سەرەکى پارتى دیموکراتى کوردستان ویەکێتى نیشتمانى کوردستان، جارێکى دیکە بابەتى دووئیدارەیی لەهەرێم بویەوە بەسەردێڕى باس وخواسەکانى میدیا وسایت ولێدوانە جۆراوجۆرەکان.

 

دووئیدارەیی لەهەرێم، پرسیارى زۆر لەخۆ دەگرێت، سەرەتا پرسیار وزۆر گرنگترینیان ئەوەیە کەئایا حکومەتى هەریمى کوردستان یەک ئیدارەیە یان دوو؟ هەروەها لایەنە سیاسییەکانى هەرێم بڕوایان وایە کەدووئیدارەیی لەم کاتەى ئێستادا گرژى نێوان لایەنەکان ئەڕەوێنێتەوە؟ چ لۆژیکێک کەوتۆتە پشت بژاردەى بانگەشەى دووئیدارەیی هەرێم؟ کێ لەو پرسەدا سودمەندە؟

 

بەپەیڕەوکردنى مێتۆدى چاودێریکردنى ئەزمونى هەرێمى کوردستان، هەوڵى سەلماندنى ئەو گریمانەیە دەدەین کەدەڵێت "هەرێمى کوردستان لەدواى کۆتایی هاتنى شەری ناوخۆ، بەیارەمەتىوڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا، پاڵنەرەکانى دووئیدارەدانى هەرێمى کوردستانى تێپەڕاند، ئەو فاکتەرە نێوخۆیی و دەرەکیانەش تائێستا کایگەرییان لەسەر ئیدارەدانى هەرێم ماوە"

 

لەدواى یەکەمین هەڵبژاردنى پەرلەمانى لەهەرێمى کوردستان، پێکهێنانى کابینەى یەکەمى حکومەتى هەرێم، ئەزمونێکى نوێ لەئیدارەدانى ناوچەکانى دەرەوەى دەسەڵاتى حکومەتى عێراقی ئەوسا وئێستاى هەرێمى کوردستان، هاتە نێو گۆڕەپانى سیاسی ئەم ناوچەیە، حکومەتى هەرێم لەم کاتەدا حکومەتێکى هاوبەشی پەنجا بەپەنجاى هەردوو هێزى سیاسی گەورە وبەدەسەڵاتى هەرێم بوو، ئەزمونى ئەم حوکمڕانییە زۆرى نەخایاند، بەهۆى جیاوازى قوڵى پارتى ویەکێتى، دەست تێوەردانى وڵاتانى هاوسێ، کەوتە بەر هەڕەشەى لەبەر یەک هەڵوەشان، دوو حکومەت، دوو ئیدارە، جیاواز لەیەک، بۆ ماوەیەک بەرهەمهات، کاریگەرى دۆخى ئابورى عێراق بەگشتى وهەرێمى کوردستان بەتایبەتى، تێڕوانینى جیاوازى دوو هێزە سەرەکییەکە بۆ ئایندەى هەرێم، چۆنییەتى پەیوەندییەکانى بەجیهانى دەرەوە، بوونى هێزى دیکە جگە لە هێزێکى نیزامى حکومەتى هەرێم، ناکۆکییەکانى هێندەى دیکە قوڵتر کردبویەوە، هەر بەوەندەشەوە نەوەستا، بەڵکو چەند ئیدارەیەکى جیاوازى دیکەى لەهەرێم، دروستکرد. تەنیا بۆ بیر هێنانەوە: ئیدارەى هەرێم لە هەولێر و دهۆک لەلایەن پارتى دیموکراتى کوردستانەوە، ئیدارەیەکى دیکەى هەرێم لەسلێمانى وناوچەى گەرمیان وبەشێک لەڕاپەرین لەلایەن یەکێتى نیشتمانى کوردستانەوە، ئیداریەکى دیکە لە هەڵەبجە ودەوروبەرى لەلایەن بزوتنەوەى ئیسلامییەوە. هەموو ئەو هێزە سیاسییانە بەرجەستەکردنى واقعێکى تاڵى کاتى بارودۆخى سیاسی وسەربازى وئابورى هەرێمى کوردستان بوون، بەڵام، ئەو هێزانە کاریان دەکرد بۆ ئەوەى تەواوى دەسەڵاتیان بەسەر تەواوى هەرێمى کوردستاندا باڵا دەست بێت، ئەو هێزانە هیچیان بیریان لەسنوردارکردنى دەسەڵاتى خۆیان نەدەکردەوە لەچوارچێوەى ناوچەیەکدا، یان شارێکى دیاریکراودا. بەڵام لەدواى داگیرکردنى عێراق لەلایەن هێزەکانى هاوپەیمانانەوە، سەلیقەى سیاسی سەرکردایەتى کورد، گەیشتە ئەو ڕاستییەى کەپێکەوە دەتوانن مافەکانیان دەستەبەر بکەن، ئەوەى ڕۆڵى کاراى هەبوو لەئاشتکردنەوەى لایەنە سیاسییەکانى هەرێم، وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمریکابوو، ئەمریکا پێویستى بەوەبوو کەزەمینەیەکى لەبار لەعێراقدا دروست بکات بەمەبەستى ڕێکخستنەوەى هێزە نەیارەکانى حکومەتى عێراق، بەتایبەتى لەنێو هەمویاندا، کورد، چونکە کوردستان دەبووە گۆڕەپانێکى کراوە بۆ ئەنجامدانى چالاکییە سیاسی وسەربازییەکانى هاوپەیمانان، هەروەها گۆڕەپانێکى لەبارى کۆکردنەوەى سەرجەم هێزە سیاسییەکانى عێراق بوو لەسەر خاکى عێراق، ئەمە نەدەکرا ئەگەر هەرێمى کوردستان ئارام وسەقامگیر نەبوایە.

 

بەهەموو ئەو سەرەتایانەى کەباسیان لێوەکرا، ئەوە دەسەلمێنێت کە حکومەتى هەرێمى کوردستان حکومەتێکى ئیدارەدانى هاوبەشە، ئەو فۆرمەى ئیدارەدان فۆرمێکى سروشتى بەڕێوەبردنە لەناوچەیەکى وەک هەرێمى کوردستان، ئەم ئیدارە هاوبەشە، بەردەوام دەبێت، تالایەک لەلایەنەکانى هێزەکانى هەرێمى کوردستان، لەزۆرانبازى سیاسییدا، ئەکەوێ، کابینەى هەشتەمى حکومەتى هەرێم ڕەنگدانەوەیەکى تەواوى ئەو بارودۆخە ئیدارییە بوو، بۆیە زۆرجار دەوترێ کەکلتورى سیاسی ئەم ناوچەیە – لەنێویدا هەرێمى کوردستان – پارتێکى سیاسی بۆ دەرەوەى دەسەڵات بەرهەم ناهێنێت، تەنانەت ئەو لایەنانەى کەدەکەونە دەرەوەى جومگەیەکى دەسەڵات، لە جومگەکانى دیکەدا، هەوڵ دەدەن کە قەرەبووى کەموکوڕییەکانیان لەجومگەکانى دیکەدا پڕبکەنەوە، نمونەیەکى زۆر سادە بۆ ئەم بابەتە، بەشدارینەکردنى نەوەى نوێ ویەکگرتووى ئیسلامییە لەحکومەتى هەرێم، تێگەیشتنى هەڵەى ئەم دوو لایەنە لەوەدایە کەبونیان لەدەرەوەى دەسەڵاتى جێبەجێکردن، ناکاتە هاتنە دەرەوەیان لەتەواوى دەسەڵاتەکانى حکومەتى هەرێم، ئەوان بەشێکن لەدەسەڵات بەڵام لەدەرەوەى ئیدارەدانى هەرێم، ئەمە ماناى ئەوە نییە کە بێبەرین لەبەرپرسیارێتى.

 

یەکێکى دیکە لەو تێگەیشتنانەى لەم بوارەدا هەیە بریتییە لەوەى کە دووئیدارەیی بەمانى لامەرکەزییەت بێت لەئیدارەدانى هەرێم، بزوتنەوەى گۆڕان ساڵانێکە هەڵگرى ئەو بیروڕایەیە، هەروەها بەر لە دووساڵ لەمەو پێش کارى جددى بۆ کرد، بەتایبەتى لەماوەى قورسی قەیرانى دارایی هەرێمى کوردستان بەهۆى بڕینى بەشە بودجەى هەرێم لەلایەن حکومەتى ناوەندییەوە، تێگەیشتنى بزوتنەوەى گۆڕان بۆ ئەم بابەتە لەوەدا چڕ ببویەوە کە دەسەڵات وئیدارە لەیەک جیابکاتەوە، لەناو دامەزراوەکانى حکومەتى هەرێمدا جارێکى دیکە تێکەڵیان بکاتەوە، بۆ نمونە: ئەنجومەنى وەزیران بە سەرۆک و وەزیرەکانیەوە نمایندەى دەسەڵاتى هەرێمن، بەڵام لەوەزارەتەکانیاندا پەیڕەوى دەسەڵات وبەڕێوەبەرى ئیدارەن، ئەم نمونەیە بۆ حکومەتى هەرێم وپارێزگاکان، ئەنجومەنى پارێزگاکان وقەزا وناحیەکان، بەڕێوەبەرایەتییەکان شۆڕ دەبێتەوە، بەڵام ئەمە ماناى دووئیدارەیی نابەخشێت، بەڵکو جیاکردنەوەى مەرکەزییەت ولامەرکەزییەتە، لە فۆرمى بەڕێوەبردنى وڵاتدا.

 

بەهەموو ئەو پێوەرانە، حکومەتى هەرێم حکومەتێکى ئیدارەدانى هاوبەشە، هەرکاتێک وشەى(دووئیدارە) بەکاربێت ئەوە جەوهەرێکى سیاسی هەیە زیاتر لەوەى جەوهەرێکى ئیدارى هەبێت، مێژووى ئەو جەوهەرە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمى شەڕى ناوخۆ کە بەشێوەیەکى واقعی دوو حکومەت لەهەرێمى کوردستان بونیان هەبوو، ئەوەش قۆناغێک بو کە تێپەڕیوە، هەروەها ئەگەر لەو قۆناغەدا هێزەکانى هەرێم لەخەونى باڵا دەستى دەسەڵاتیاندا بووبێتن لەتەواوى هەرێم، چ لۆژیکێک ئەوە پەسەند دەکات کەلەکاتى ئێستادا، هەڵگرى بیروباوەڕى خۆ بچوککردنەوە بن لەشارێکدا یان لەناوچەیەکدا؟

 

بابەتێکى دیکەى هەستیارى پەیوەست بەم پرسەوە بریتییە لەوەى کەتاچەند ئەو دووئیدارەییە سیاسییە پاڵنەرى ڕەوینەوەى گرژى نێوان لایەنەکانى هەرێم دەبێت، مێژووى ئەم دەنگۆیانە دەگەڕێتەوە بۆ دوو ساڵى ڕابوردوو، زۆر جار باس لەوە کراوە ئەگەر ئەم دوو لایەنە سیاسییە بەهێزە " پارتى دیموکراتى کوردستان ویەکێتى نیشتمانى کوردستان" گەر نەگونجێن پێکەوە با دوو هاوسێی دۆست بن، ئەزمونى سیاسی هەرێم ئەوەى سەلماندووە کە دوو حکومەتى – نەک دووئیدارەیی – هۆکارى سەقامگیرى و بەهێزى هەرێم نەبووە و نابێت.

 

 لەکاتى ئێستادا سەرهەڵدانەوەى گەرمى ئەم بابەتە بە نالۆژیک دادەنرێت لەبەر ئەم هۆکارانە:

 

یەکەم: هۆکارە سیاسییە ئابورییەکان

لایەنە سیاسییەکانى هەرێم بەشێوەیەکى ڕاستەخۆ یان ناڕاستەوخۆ خاوەنى بەرژەوەندى سیاسی ئابورى هاوبەشن لەتەواوى ناوچە جیاوازەکانى هەرێم، هەر جیابونەوەیەکى سیاسی هاوتا نابێت لەگەڵ تێکەڵ بوونى ئابورى ئەو هێزانە، سەقامگیرى سیاسی وسەربازى لێ بەرهەم نایەت. هەروەها لەبەر ئەوەى کە ئابورى پێویستى بە هەماهەنگى وهاریکارى وپەیوەندى هەیە، هێزەکان ناو کوردستان ناچارن کە پەیوەندییە سیاسییەکانیان بەدوور بگرن لەهەر ئاڵۆزییەک کەدەشێت لەداهاتوودا گرژی توندترى لێبکەوێتەوە، بەشێوەیەک لەشێوەکان ناکرێت ئەزمونى ئابورى هەرێم لەماوەى ساڵانى ١٩٩٤ -١٩٩٦ دوبارە بکرێتەوە.

 

دووەم: هۆکارە سیاسییە جوگرافییەکان

دابەشبوونى شێوەى بەرهەمە لاوەکییەکانى ناو هەرێم تەواوکارى یەکدین، نمونەى دیارى ئەم بابەتە بەرهەم هێنانى وزەى کارەبا لە چەچەماڵ، پاڵاوتنى نەوت لەبازیان، کێڵگەکانى نەوت لەناوچەکانى دهۆک، ناوەندە بانکییەکان لەهەولێر، ئەم دابەشبوونە داراییەى هەرێم دۆخێک دەهێنێتە ئاراوە کە هێزەکان پێویستیان بەمانەوەیە پێکەوە، هەر لێکترازانێکى نەخوازراو، لایەنەکان پێکەوە لاواز دەکات، ئەمەش ویستى هیچ لایەک نییە، هەربۆیە، ئەو لایەنە سیاسییانەى کەلە بوارەکانى سیاسی ئابورى، سیاسی جوگرافی پێکەوە بەستراون بۆ نمونە: پارتى دیموکراتى کوردستان، یەکێتى نیشتمانى کوردستان، بزوتنەوەى گۆڕان، بەشێوەیەکى فەرمى مەترسییەکانى دوو حکومەتى – نەک دووئیدارەیی- لەخۆیان دوور دەخەنەوە.

 

سێیەم: هۆکارە کۆمەڵایەتى وکلتورییەکان

پاش تێپەڕاندنى ئەزمونى دوو حکومەتى لەدواى ساڵى ٢٠٠٣ ەوە، گەڕانەوەى ئاوارەکانى هەولێر و سلێمانى وناوچەکانى دیکە بۆ زێدى خۆیان، ئارامییەکى سیاسی، کۆمەڵایەتى، باڵی کێشا بەسەر ژیانى سیاسی هەرێمى کوردستاندا، ئەم ئارامییە بەیارمەتى ڕێکخراوە ناوخۆیی ودەرەکییەکان کلتورى دژە شەڕى براکوژى، پتەوترکرد، لەکاتى ئێستادا، ئەو کلتورە – بەخۆشحاڵییەوە- ڕێگرە لەهەر کارێک کەببێتە هۆى دروستبوونى دوو حکومەتى لەهەرێمى کوردستان، هەر هیچ نەبێت بەهۆى تێکەڵاوى کۆمەڵایەتى لەلایەک، هەروەها لەلایەکى دیکەوە تێپەڕاندنى ئەزمونى سڕینەوەى یەکترى، ئەگەر هەشبێت، تەنیا لەئاستێکى دیاریکرا وسنورداردایە، کەڕۆڵێکى ئەوتۆ ناگێڕێت.

 

چوارهەم: دەستورى عێراق

هەرێمى کوردستان بەشێکە لەعێراق – بەشێوەیەکى فەرمى- لەهەمانکاتدا، عێراق خاوەنى دەستورێکە کەبەپێی دەقەکانى، هەرێمى کوردستانى وەک هەرێمێکى فیدراڵى ناساندووە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کەهەر دروست بوونێکى دیکە لەچوارچێوەى ئەم هەرێمەدا بەریەک دەکەوێت لەگەڵ دەقە دەستورییەکانى دەستورى عێراقدا.

 

پێنجەم: هۆکارە دەرەکییەکان

ناکرێت ڕۆڵى وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا و وڵاتانى ئەورووپا لەم بوارەدا بەسانایی سەیر بکرێت، ئەو وڵاتانەى کەلەکاتى ئێستادا سەرقاڵى خۆسازدانى ململانێیەکى دیکەن لەناوچەکەدا، هەر ناسەقامگیرییەکى دیکە کاردەکاتە سەر پلانەکانیان وئەمەش پێچەوانەى دەنگۆى دووئیدارەیی – کەلاى ئێمە دوو حکومەتی- یە.

 

شەشەم: کۆمپانیا فرە ڕەگەزەکان

هەرێمى کوردستان، چەندین گرێبەستى هاوبەشی لەگەڵ چەندین کۆمپانیاى گەورەى نەوتى جیهانیدا هەیە، ئەم گرێبەستانە بەناوى حکومەتى هەرێمى کوردستانەوە واژۆ کراوە، لەلایەن دادگاى فیدراڵی حکومەتى ناوەندەوە –عێراق- ڕاستى ودروستى ئەو گرێبەستانە سەلمێنراوە، لەکاتى هەر گۆڕانکارییەک لە فۆرمى حکومەتى هەرێم، کام لایەن بەرپرسی پابەندییەکانى حکومەتى هەرێم دەبێت؟ ئەم پرسیارە سەرەتاى مانەوەى بارودۆخەکە لەهەرێم وەک خۆى دەسەلمێنێت.

 

کەواتە کێ سودمەندە لەدووئیدارەیی هەرێمى کوردستان؟ بەپێی ئەو دراوانەى سەرەوە، گەورەترین زیان لەبابەتى دووئیدارەیی بەر هێزەسەرەکییەکانى هەرێم دەکەوێت کە هەریەک لە" پارتى دیموکراتى کوردستان ویەکێتى نیشتمانى کوردستان وبزوتنەوەى گۆڕانە"، پرسێکى وا سوود وبەرژەوەندى بۆ یەکگرتووى ئیسلامى نابێت، بەتایبەتى کەئەو پارتە ئیسلامییە لەپرنسیپی کارکردنیدا، دژى هەموو جیابونەوە ولێکترازانێک بووە بەپێی ئەو ئەزمونە سیاسییەى کەپێشتر چاودێرى کراوە، لەوانەیە کە بازاڕێکى گەرمى ڕاگەیاندنى چەند هێزێکى دیکە بێت وەک "نەوەى نوێ وکۆمەڵى ئیسلامى" بەڵام دواجار ئەوانیش سودیان بەرناکەوێت.

 

 



ئه‌م بابه‌ته 1010 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر