سعودیه‌ یاخی بووه‌، عاقیبه‌تی‌ چی ده‌بێت؟

PM:12:34:14/03/2020
دۆسیە: شیکار


یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان
ماڵپەڕی چاوی کورد

شازاده‌ی‌ جێنشینی‌ سعودییه‌ محه‌مه‌د بن سه‌لمان پێده‌چێت هاوشێوه‌ی‌ سه‌رۆكی‌ روسیا ڤلادیمێر پۆتین ببێته‌ نه‌یاری‌ خۆرئاوا، به‌ڵام ئایا شانشینی‌ سعودییه‌ ده‌توانێت له‌ به‌ره‌نگاربونه‌وه‌ی‌ خۆرئاوادا، خۆڕاگر بێت؟

ده‌رچونی‌ شانشینی‌ عه‌ره‌بی‌ سعودییه‌ له‌ رێككه‌وتننامه‌ی‌ (ئۆپیك+)، له‌ بۆرسه‌ی‌ نه‌وتی‌ جیهانیدا وه‌كو كۆتایی‌ جیهانه‌، به‌هۆی‌ ئه‌و بڕیاره‌وه‌ نرخی‌ نه‌وت به‌ بڕی‌ نزیكه‌ی‌ چاره‌كێك دابه‌زی‌.

وه‌كو نه‌ریتی‌ هه‌میشه‌یی‌، به‌شێك له‌ رۆژنامه‌گه‌ری‌ خۆرئاوا ئه‌و بڕیاره‌ وه‌كو به‌شێك له‌ پلانگێڕی‌ له‌ پۆتینه‌وه‌ له‌ دژی‌ پیشه‌سازی‌ نه‌وتی‌ به‌ردینی‌ ئه‌مه‌ریكا ده‌بینن، به‌رپرسیارێتی‌ ده‌ستپێشخه‌ری‌ هاڕه‌كردنی‌ نرخی‌ نه‌وت ده‌خه‌نه‌ ئه‌ستۆی‌ ئه‌و.

 هه‌رچه‌نده‌ روسیا هه‌میشه‌ بانگه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ كردوه‌ كه‌ داوای‌ پاراستنی‌ پشكه‌كانی‌ بازاڕو هێشتنه‌وه‌ی‌ له‌ ئاستی‌ نزمی‌ پێشوودا ده‌كات، تاوه‌كو نرخه‌كان هاڕه‌ نه‌كه‌ن. هه‌رچی‌ به‌شی‌ گه‌وجانه‌یه‌ له‌ رۆژنامه‌گه‌ری‌ عه‌ره‌بی‌‌و خۆرئاواییدا، بره‌و به‌و تیۆرییه‌ ده‌ده‌ن كه‌ ئه‌و دۆخه‌ی‌ ئێستا جه‌نگێكی‌ سعودی‌ روسییه‌، هه‌رلایه‌كیان هه‌وڵ بۆ مایه‌پوچكردنی‌ ئه‌ویتر ده‌دات. به‌ڵام رێگه‌بده‌ن كه‌مێك به‌هێمنی‌ بیر بكه‌ینه‌وه‌.

به‌ دابه‌زاندنی‌ ئاستی‌ به‌رهه‌مهێنان، هه‌ریه‌كه‌ له‌ سعودییه‌و روسیاو ده‌وڵه‌تانی‌ ئۆپیك پشكی‌ خۆیان له‌ بازاڕدا له‌ده‌ستدا، ئه‌وه‌ش وایكرد نه‌وتی‌ به‌ردینی‌ ئه‌مه‌ریكا ئه‌و بۆشاییه‌ پڕبكاته‌وه‌. هه‌ر كاتێك ئه‌م دوو ده‌وڵه‌ته‌ ئاستی‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ نه‌وت كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وا ئاستی‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ نه‌وتی‌ به‌ردینی‌ ئه‌مه‌ریكا به‌رز ده‌بێته‌وه‌و ئه‌و بۆشاییه‌ پڕده‌كاته‌وه‌. واته‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ سعودییه‌و روسیا به‌هه‌ر  جۆرێك بێت زه‌ره‌ر ده‌كه‌ن، هه‌ر كه‌مكردنه‌وه‌یه‌كی‌ نوێی‌ به‌رهه‌مهێنان جگه‌ له‌ كه‌مێك له‌ دواخستنی‌ ئه‌و زیانه‌، هیچ سودبه‌خش نابێت. ئه‌مه‌ش واته‌ هه‌ر پێشنیارێكی‌ سعودییه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ به‌رهه‌مهێنان له‌ ماوه‌ی‌ درێژدا رێگه‌یه‌كی‌ داخراوه‌، سعودییه‌كان خۆشیان ئه‌مه‌ ده‌زانن.

ئه‌م دۆخه‌ بۆ سعودییه‌ هه‌رگیز قازانج به‌خش نییه‌، دۆخی‌ دارایی‌ سعودییه‌ بێ‌ ئه‌ندازه‌ خراپه‌. كاتێك نرخی‌ به‌رمیلێك نه‌وت (60 - 65) دۆلار بوو، بڕی‌ كورتهێنانی‌ بودجه‌ی‌ سعودییه‌ (5/1 یان 6.4%) بوو له‌ تێكڕای‌ كۆبه‌رهه‌می‌ ناوخۆیی‌. به‌ڵام له‌سایه‌ی‌ نرخی‌ سی‌ دۆلار بۆ هه‌ر به‌رمیلێك نه‌وت، ئه‌وا سعودییه‌ دوچاری‌ كاره‌سات ده‌كات، یه‌ده‌گه‌كانی‌ دواده‌خات، به‌ڵام بۆ ماوه‌یه‌كی‌ درێژ نا، ریازیش ناتوانێت به‌شێوه‌یه‌كی‌ ئاشكرا نه‌یاری‌ ئه‌مه‌ریكا بكات.

له‌به‌ر ئه‌و هۆكاره‌ سعودییه‌ بڕیاری كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ نه‌وتی‌ جیهانی‌ دا، نه‌ ته‌نها له‌ڕێگه‌ی‌ به‌شی‌ خۆیه‌وه‌، به‌ڵكو له‌ڕێگه‌ی‌ مایه‌پوچكردنی‌ دوو به‌رهه‌مهێنی‌ دیكه‌وه‌. ئاشكرایه‌ یه‌كه‌مجار روسیا مایه‌پوچ نابێت، چونكه‌ یه‌ده‌گێكی‌ دارایی‌ قه‌به‌ی‌ هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ تێچویه‌كی‌ نزمی‌ به‌رهه‌مهێناندا. به‌ڵام ئه‌وه‌ پیشه‌سازی‌ نه‌وتی‌ به‌ردینی‌ ئه‌مه‌ریكایه‌ به‌ده‌ست ئه‌م هه‌نگاوه‌وه‌ گرفتار بووه‌. بۆیه‌ ئه‌م لێدانه‌ی‌ سعودییه‌ دژی‌ روسیا نییه‌، به‌ڵكو لێدانه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی‌ كه‌ به‌ده‌ست تێچویه‌كی‌ به‌رزی‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، له‌نێویاندا ئه‌مه‌ریكا، لێره‌وه‌ ریاز ناكۆكییه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ روسیا وه‌كو پاساوێك‌و وه‌كو رووپۆشێك له‌ شه‌ڕه‌كه‌یدا له‌دژی‌ نه‌وتی‌ به‌ردینی‌ ئه‌مه‌ریكا به‌كارده‌هێنێت، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا، ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌.

ئێستا با شتە گرنگه‌كه‌ تاوتوێ‌ بكه‌ین
له‌ جیهانی‌ نوێدا، ئه‌وه‌ی‌ نرخی‌ نه‌وت‌و ئاڵتون دیاری‌ ده‌كات گه‌وره‌ترین بانكه‌كانی‌ جیهانن، به‌تایبه‌تی‌ بانكه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكاو به‌ریتانیای‌ مه‌زن. نوقته‌ سه‌ری‌ دێڕ.

زیاتر له‌ (90%) جامبازیی/پاره‌بازیی نه‌وت له‌ جیهان به‌ ناردنی ڕاسته‌قینه‌ی نه‌وت كۆتایی پێنایه‌ت، ئاخر زیاتر له‌ (90%)ی خستنه‌ڕووه‌كانی نه‌وت ته‌نیا گریمانه‌یه‌كی نه‌وتین له‌سه‌ر كاغه‌ز، ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ گرێبه‌ست‌و بژارده‌ی دیكه‌ی دواخراوو ئامرازه‌كانی دیكه‌، كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ ده‌ستڕۆیشووان/سه‌ردارانی سیستمی دارایی جیهان له‌ دنیادا یاری به‌ نرخی نه‌وت‌و زێڕو كاڵا سه‌ره‌كییه‌كانی دیكه‌ ده‌كه‌ن.

سعودییه‌ شه‌ڕه‌كه‌ توندتر ده‌كاته‌وه‌
به‌ر له‌ ته‌قینه‌وه‌ی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست، به‌درێژایی‌ ده‌یه‌ی‌ یه‌كه‌می‌ سه‌ده‌ی‌ بیست‌و یه‌ك، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا به‌شێوه‌یه‌كی‌ دروستكراو نرخی‌ نه‌وتی‌ به‌رزكرده‌وه‌، ئه‌وه‌ش رێگه‌ی‌ پێدا به‌ پاره‌داركردنی‌ پیشه‌سازییه‌كانی‌ بۆ ده‌رهێنانی‌ نه‌وتی‌ به‌ردین‌و سه‌ربه‌خۆبوون له‌ نه‌وتی‌ عه‌ره‌بی‌. دوای‌ ئه‌وه‌ ناوچه‌كه‌ ته‌قیه‌وه‌، ئه‌وه‌ش هه‌رگیز ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكای‌ نیگه‌ران نه‌كرد.

دوای‌ كوده‌تا پلان بۆ داڕێژراوه‌كه‌ی‌ ئۆكرانیاو ده‌ستپێكردنی‌ ململانێی‌ نێوان روسیاو خۆرئاوا، نرخی‌ نه‌وت به‌شێوه‌یه‌كی‌ توند به‌ره‌و دابه‌زین رۆیشت، هه‌رچه‌نده‌ ده‌رهێنانی‌ نه‌وت‌و پرۆسه‌كانی‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ له‌سه‌ر هه‌مان ئاست به‌رده‌وام بوون، زۆر له‌پێشتریش جیاواز نه‌بوو. ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا له‌و كاته‌دا به‌ به‌كارهێنانی‌ چه‌كی‌ دابه‌زاندنی‌ نرخی‌ نه‌وت، هه‌وڵیدا فشار بخاته‌ سه‌ر روسیا. 

نمونه‌ی‌ سێیه‌م هێرشی‌ فڕۆكه‌ بێ‌ فڕۆكه‌وانه‌كانی‌ حوسییه‌كان بوو بۆ سه‌ر دامه‌زراوه‌ نه‌وتییه‌كانی‌ سعودییه‌. له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ش بومه‌له‌رزه‌یه‌كی‌ سیاسی‌ بوو ته‌واوی‌ ناوچه‌كه‌ی‌ گواسته‌وه‌ بۆ چینێكی‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری‌ نه‌وتی‌ نائارام. هه‌موان هه‌ستیان به‌و مه‌ترسیه‌ گه‌وره‌یه‌ كرد كه‌ چوارده‌وری‌ گرتوون، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا نرخی‌ نه‌وت له‌گه‌ڵ ئه‌و رووداوه‌دا كارلێكی‌ نه‌كردو به‌رده‌وامبوو له‌ دابه‌زین.

نرخی‌ نه‌وت‌و زێڕ له‌ نوسینگه‌ فێنكه‌كانی‌ واشنتۆن‌و له‌نده‌نه‌وه‌ گه‌مه‌ی‌ پێده‌كرێت. پێویسته‌ له‌سه‌رمان ئه‌م راستیه‌ بزانین، به‌رهه‌مهێنانی‌ راسته‌قینه‌ له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی‌ واقیع هیچ مانایه‌كی‌ نییه‌، له‌ دیاریكردنی‌ نرخه‌كانیشدا به‌رهه‌مهێنه‌رانی‌ نه‌وت خاوه‌نی‌ كاریگه‌رییه‌كی‌ گه‌وره‌ نین. له‌سه‌ر ئه‌م پێشینه‌یه‌، شازاده‌ی‌ جێنشینی‌ سعودییه‌ محه‌مه‌د بن سه‌لمان كتوپڕ رایگه‌یاند خۆی‌ نه‌وه‌كو سه‌رداره‌كانی‌ جیهان مافی‌ دیاریكردنی‌ نرخی‌ نه‌وتی‌ له‌ سعودییه‌ هه‌یه‌، بۆیه‌ ده‌ستیكرد به‌ رێككه‌وتننامه‌ی‌ (ئۆپیك +) له‌گه‌ڵ روسیا، ئێستاش له‌ شه‌ڕی‌ چه‌ته‌گه‌رییه‌وه‌ تێوه‌گلاوه‌.

نها كه‌ پیشه‌سازی‌ نه‌وتی‌ به‌ردینی‌ ئه‌مه‌ریكا بووه‌ته‌ یه‌كێك له‌ قوربانییه‌كانی‌ دابه‌زینی‌ نرخ، ئه‌مه‌ به‌ داڕسانێكی‌ روون له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌مه‌ریكادا شیكار ده‌كرێت، به‌ڵام هه‌وڵدان بۆ رۆڵ بینین له‌ دیاریكردنی‌ نرخی‌ نه‌وتدا، تاوانێكه‌ خۆرئاوا هه‌رگیز لێی‌ خۆش نابێت. ئه‌مه‌ش هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌یه‌ له‌ به‌رزترین ئاسته‌كاندا.

چی‌ له‌پشت بڕیاره‌كه‌ی‌ سعودییه‌وه‌ بۆ هه‌ڵایسانی‌ شه‌ڕی‌ "نرخی‌ نه‌وت" هه‌یه‌؟
لێره‌دا ده‌مه‌وێت ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌م كێشه‌ی‌ خۆرئاوا له‌گه‌ڵ روسیادا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاڵه‌نگاری‌ سیستمی‌ باوی‌ جیهانی‌ ده‌كات. ئێستا چیتر روسیا به‌ ته‌نها نییه‌، ئه‌وه‌تا له‌ سه‌ربازگه‌ی‌ "شەڕانگێزاندا" محه‌مه‌د بن سه‌لمان هاتۆته‌ ریزی‌ پۆتینه‌وه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر خودی‌ خۆشی‌ به‌مه‌ی‌ نه‌زانیبێت.

ته‌نها مه‌ترسی‌ ئه‌وه‌یه‌ سعودییه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ته‌واوی‌ بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ خۆرئاوا نییه‌، گومان ناكه‌م ئه‌م یاخیبوونه‌ درێژه‌ بكێشێت. به‌هه‌رحاڵ پێموایه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ ده‌بێته‌ هۆی‌ خێراكردنی‌ بادانه‌وه‌ی‌ ستراتیژیی‌ سعودییه‌ به‌لای‌ چاینادا.

و/ بارام سوبحی
ژێدەر/ RTarabic


ئه‌م بابه‌ته 146 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر