پێشێلی‌ (ژیانی‌ تایبه‌ت) له‌ میدیاو تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا

PM:08:38:10/03/2020
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ

(ژیانی‌ تایبه‌ت) به‌رجه‌سته‌ترین مافی  هاوڵاتییانه‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ی‌ كاری‌ ڕاگه‌یاندندا، پێویسته‌ سنوره‌كانی به‌ پارێزراوی‌ بمێنێته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌  به‌هۆی‌ ئاڵۆزی‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ (ژیانی‌ تایبه‌ت)ه‌وه‌ پسپۆڕانی‌ بواری‌ ڕاگه‌یاندن نه‌یانتوانیوه‌ به‌ چه‌مكێكی یه‌كگرتوو پێناسی‌ بكه‌ن. 

سه‌ره‌تای هاتنه‌ئارای‌ چه‌مكی (ژیانی تایبه‌ت) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌، كاتێك هه‌ردوو یاساناسی ئه‌مریكی (سامۆئیل وارین) و (لویس براندیس) له‌ ئه‌نجامی ده‌ركه‌وتنی ڕۆژنامه‌ی ڕووزه‌رد كه‌ بێــپه‌روا كه‌وتبووه‌ پێشێلــی ژیانی تایبه‌تی هاوڵاتیان، ‌توێژینه‌وه‌یه‌كیان له‌ ساڵی (1890ز) به‌ناوی "مافی ژیانی تایبه‌ت" بڵاوكرده‌وه‌ ، ‌تیایدا داوای پاراستنی مافی‌ ژیانی‌ تایبه‌تیان له‌ یاساكانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا خسته‌ڕوو. 

ئه‌مڕۆ دیدگای‌ جۆراوجۆر بۆ پێناسی‌ چه‌مكی (ژیانی تایبه‌ت) هه‌ن كه‌ هه‌وڵی‌ ناساندنی‌ چوارچێوه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌تیان داوه‌.

به‌ بڕوای‌ (ئه‌دوارد بلۆشتاین)ی‌ سه‌رۆكی‌ زانكۆی‌ نیوجرسی‌:"ژیانی‌ تایبه‌ت بریتیه‌ له‌ پارێزگاری و ڕێزگرتن له‌ خودی‌ مرۆڤ". 

بۆچوونێكیتر پێی وایه‌ هه‌موو هاوڵاتییه‌ك مافی‌ داكۆكی‌ له‌خۆكردنی‌ هه‌یه‌ تا  به‌بێ مۆڵه‌تی خۆی‌  ده‌ست له‌ كاروبار و ژیانی‌ خۆی‌ و ئه‌ندامانی‌ خێزانه‌كه‌ی‌ وه‌رنه‌درێ، چ له‌ڕێگه‌ی راسته‌وخۆی‌ فیزیكییه‌وه‌ یا له‌ڕێگه‌ی‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ زانیارییه‌كانییه‌وه‌.
 
به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی ئه‌و پێناسانه‌ی‌ بۆ چه‌مكی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت ده‌كرێن، (6) مه‌سه‌له‌ی‌ گرنگ ده‌خه‌نه‌ڕوو: 

1-مرۆڤ مافی‌ ته‌نهایی‌ هه‌یه‌.
2- ده‌ستوه‌ردانی‌ مرۆڤ له‌ ژیانی‌ مرۆڤی‌ دیكه‌دا سنوردار بكرێت، له‌مپه‌ریش بخرێته‌ به‌رده‌م هه‌موو ده‌ستێكی‌ خراپه‌كار.
3-پاراستنی نهێنی‌ هه‌ندێ‌ كاروباری‌ هاوڵاتیانی كۆمه‌ڵگا.
4-به‌رزه‌فتكردنی‌ زانیارییه‌ كه‌سییه‌كان.
5-پشتیوانی‌ له‌ كه‌سایه‌تی‌ و كه‌رامه‌تی‌ مرۆڤ.
6-دابینكردنی‌ مافی‌ ڕاشكاوێتی‌ بۆ مرۆڤ.
 
به‌كورتی له‌م (6) بواره‌ی‌ سه‌ره‌وه‌دا، جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كراوه‌ته‌وه‌ كه‌ مرۆڤ مافی‌ خۆیه‌تی‌ به‌ ته‌نها بژی، نهێنی و زانیارییه‌ تایبه‌تییه‌كانی‌ بپارێزرێن، ڕێز له‌ كه‌سێتی‌ و شه‌ره‌فی‌ بگرن، چونكه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م جۆره‌ بابه‌تانه‌ هیچ سود و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی‌ بۆ ژیانی‌ گشتی‌ تێدا نییه‌. 

سنوره‌كانی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت
ژیانی‌ تایبه‌ت به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ له‌ چوار بواردایه‌ :

- ژیانی‌ تایبه‌تی زانیاریی‌ (Information Privacy): 
پاراستنی‌ زانیارییه‌ تایبه‌تییه‌كانی وه‌ك:"باری‌ دارایی، ئیمه‌یڵ و نامه‌...هتد)ه‌، به‌مه‌رجێ ئه‌م زانیارییانه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ ژیانی‌ گشتییه‌وه‌ نه‌بێ، ئه‌م بواره‌ به‌ (پاراستنی‌ زانیاریی‌)ش ناوزه‌د ده‌كرێت.

بۆ نمونه‌ ده‌شێ ڕۆژنامه‌نووسێك باس له‌ سه‌روه‌ت و سامانی‌ به‌رپرسێك له‌كاتی‌ به‌رپرسیارێتیدا بكات، به‌ڵام ئه‌مه‌ بۆ هاوڵاتییه‌كی‌ ساده‌ كه‌ هیچ گومانێكی‌ یاسایی له‌ سه‌رچاوه‌ی‌ داهات و شێوازی‌ به‌كاربردنی‌  داهاته‌كه‌ی‌ نه‌كرێت، به‌بێ مۆڵه‌تپێدانی‌ خۆی، ده‌چێته‌ خانه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌ته‌وه‌.

- ژیانی‌ تایبه‌تی جه‌سته‌یی‌ (Bodily Privacy): 
پارێزگارییه‌ له‌ جه‌سته‌ی‌ هاوڵاتیان له‌كاتی‌ تاقیكردنه‌وه‌ پزیشكی و جینییه‌كان و هاوشێوه‌كانیان.

زانیارییه‌كانی‌ په‌یوه‌ست به‌ ته‌ندروستی‌، باری‌ ده‌روونی‌ و جه‌سته‌یی‌ ده‌چنه‌ خانه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌ته‌وه‌، به‌مه‌رجێ په‌یوه‌ندی‌ به‌ ژیانی‌ گشتییه‌وه‌ نه‌بێت. 

بۆنمونه‌ ناوه‌نده‌ پزیشكییه‌كان كه‌ هاوڵاتیان بۆ پشكنینی‌ باری‌ ته‌ندروستی‌ خۆیان سه‌ردانی‌ ده‌كه‌ن، ده‌بێ ده‌ره‌نجامی‌ پشكنین و زانیارییه‌كانی‌ جه‌سته‌ی‌ هاوڵاتیان پارێزراو بمێنێته‌وه‌، ته‌نها له‌و كاتانه‌دا نه‌بێ كه‌ كه‌سێك له‌ پله‌یه‌كی‌ هه‌ستیاری‌ به‌رپرسیارێتی‌ بێت، نه‌خۆشییه‌كه‌ی‌ كار له‌ ڕه‌وتی‌ كاره‌كه‌ی‌ بكات و ئاماده‌ش نه‌بێ ده‌ست له‌كاربكێشێته‌وه‌، له‌م دۆخانه‌دا ڕۆژنامه‌نووسان ده‌شێ زانیاری‌ له‌باره‌ی‌ نه‌خۆشییه‌كه‌وه‌ بڵاوبكه‌نه‌وه‌ چونكه‌ میلله‌ت مافی‌ خۆیه‌تی‌ كه‌ سه‌ركرده‌یه‌كی‌ نه‌خۆش و ناته‌ندروستی‌ نه‌وێت.

نمونه‌یه‌كی‌ دیكه‌ ده‌شێ هونه‌رمه‌ندێك كه‌ له‌ كۆنسێرتێكدا ده‌رده‌كه‌وێت وێنه‌ی‌ بڵاوبكرێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ بۆ ژنێ كه‌ له‌نێو ماڵه‌كه‌ی‌ خۆیدایه‌، ناشێ زوومی‌ بخرێته‌سه‌ر و به‌بێ مۆڵه‌تی‌ خۆی وێنه‌ی‌ له‌ ڕاگه‌یاندن بڵاوبكرێته‌وه‌. 

- ژیانی‌ تایبه‌تی‌ په‌یوه‌ندیی‌ (Communication Privacy): 
بریتییه‌ له‌ ئاسایشی‌ پۆسته‌ ئه‌لیكترۆنییه‌كان، ته‌له‌فۆن و شێوه‌كانیتری‌ په‌یوه‌ندی.

-(ژیانی‌ تایبه‌تی‌ شوێن Place Privacy) : 
پاراستنی‌ مافی‌ ئه‌و شوێنه‌یه‌ كه‌ هاوڵاتیان تیایدا نیشته‌جێن . بۆ نمونه‌ زانیارییه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ (باری خێزانی‌، ناونیشانی‌ ماڵ، هه‌ندێ شوێنه‌كانی كار....) له‌خۆده‌گرێت، به‌مه‌رجێ په‌یوه‌ندی‌ به‌ ژیانی‌ گشتییه‌وه‌ نه‌بێت. 

له‌ زۆربه‌ی‌ شوێنه‌كانی كاردا پێویسته‌ ژیانی‌ تایبه‌ت بپارێزرێت، بۆنمونه‌ له‌ شوێنی‌ كاردا بۆ ڕێگه‌گرتن له‌ تاوان ده‌شێ كامێرای‌ چاودێری‌ دابنرێت، به‌ڵام نابێ سودی‌ نیگه‌تیڤانه‌ له‌م كامێرایه‌ وه‌ربگرین و زووم بكه‌ینه‌سه‌ر هه‌ندێ مامه‌ڵه‌ی‌ تایبه‌تی‌ كارمه‌ندان، وه‌ك شوێنی‌ خۆگۆڕینی‌ كارمه‌ندان و وێنه‌گرتنی‌ (W.C) و...هتد.
به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ده‌توانین به‌م چه‌شنه‌ی‌ خواره‌وه‌ (ژیانی‌ تایبه‌ت)ی‌ مرۆڤه‌كانی نێو كۆمه‌ڵگا پۆڵێنبه‌ند بكه‌ین:
 
به‌پێی‌ ئه‌م هه‌ره‌مه‌، سه‌رۆك كۆمار كه‌ له‌ لوتكه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ وڵاتدایه‌ كه‌مترین ژیانی‌ تایبه‌تی هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌و فاكته‌ره‌ی‌ كه‌ هه‌ر كار و ره‌فتار و گوته‌یه‌كی، گه‌وره‌ترین كاریگه‌ری له‌سه‌ر وڵاته‌كه‌ هه‌یه‌. 

ده‌شێ هه‌ڵه‌یه‌كی‌ سه‌رۆك، وڵاتێك به‌ره‌و سه‌رگه‌ردانی‌ و وێرانی‌ ببات. مه‌به‌ستیش له‌ سه‌رۆك بریتییه‌ له‌ سه‌رۆكی‌ هه‌رێم، سه‌رۆكی‌ حكومه‌ت، به‌رپرسی‌ داموده‌زگا گرنگه‌كانی‌ وه‌ك ئاسایش و پۆلیس، وه‌زیره‌ گرنگه‌كانی‌ داد و ناوخۆ و دارایی...هتد. 

به‌رپرسه‌ پله‌ مامناوه‌نده‌كانی‌ وه‌ك (به‌ڕێوه‌به‌ری‌ گشتی‌ و به‌رپرسانی‌ دیكه‌...)، ژیانی‌ تایبه‌تیان له‌ سه‌رۆكه‌كان زیاتره‌، به‌ڵام ئه‌وانیش پێویسته‌ له‌ژێر كامێرای‌ چاودێریی‌ میدیاكاران و قه‌ڵه‌می‌ ڕۆژنامه‌نووساندا بن، تا پێگه‌ و پۆسته‌كانیان بۆ كاری‌ تایبه‌ت نه‌قۆزنه‌وه‌، یاخود له‌ كاتی‌ كه‌مته‌رخه‌می و سه‌رپێچیدا به‌زوویی‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌ دۆكیومێنت و به‌ڵگه‌، زانیاری‌ و بابه‌تی‌ ڕه‌خنه‌گرانه‌یان له‌سه‌ر بڵاوبكرێته‌وه‌. 

هاوڵاتیانیش كه‌ له‌ كۆتایی‌ هه‌ڕه‌مه‌كه‌دان و زۆرینه‌ی‌ دانیشتوانی‌ وڵات پێكدێنن، زۆرترین ژیانی‌ تایبه‌تیان هه‌یه‌، چونكه‌ كار و  كرده‌وه‌كانیان به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ به‌رپرسان، هێنده‌ كاریگه‌ر نییه‌ و سه‌رپێچی‌ هاوڵاتییه‌ك به‌ سه‌رپێچی‌ سه‌رۆك یاخود به‌رپرسێكی‌ باڵا به‌راورد ناكرێت. له‌كاتی‌ خستنه‌ڕووی سه‌رپێچی‌ هاوڵاتیانیشدا، پێویسته‌ ده‌موچاوی‌ وێنه‌كانیان دابپۆشرێ و ناوه‌كانیان به‌ پیت بڵاوبكرێته‌وه‌، تا سه‌رپێچی‌ باوك یاخود دایكێك نه‌بێته‌مایه‌ی‌ عه‌یبه‌ بۆ منداڵه‌كانیان.

ژیانی‌ تایبه‌ت كۆمه‌ڵێك بواری‌ ژیانی‌ مرۆڤ ده‌گرێته‌وه‌، گرنگترینیان بریتین له‌:

1- ناو و خه‌سڵه‌ته‌كانیتری‌ ناسنامه‌.
2- ناونیشان.
3- وێنه‌ یاخود مافی‌ وێنه‌یی‌.
4-بارودۆخی‌ ته‌ندروستی‌ كه‌سه‌كه‌ (جه‌سته‌یی‌، ڕۆحی‌ و ده‌روونی).
5- ئاستی‌ خوێنده‌واریی‌ تاكه‌كه‌س.
6- ئینتیمای‌ چینایه‌تی‌ و مه‌زهه‌بی.
7- بیروباوه‌ڕ و بۆچوونه‌ سیاسی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان.
8- كاتی‌ ده‌ستبه‌تاڵی‌ و چۆنییه‌تی‌ گوزه‌راندنی‌ ئه‌و ساتانه‌.
9- سه‌رچاوه‌و شێوازی‌ دابینكردنی‌ پێداویستییه‌ دارایی‌ و ژیارییه‌كان.
10- په‌یوه‌ندی‌ خێزانی.
11- پێگه‌ی‌ خێزانی.
12-په‌یوه‌ندی‌ دۆستایه‌تی.
13- ژیانی‌ سۆزداری‌ و خۆشه‌ویستی.
14-شێوازی‌ درێژه‌دان به‌ خوێندنی‌ منداڵان.
15-ژیانی‌ رابردووی‌ هاوڵاتیان به‌تایبه‌تی‌ كه‌ په‌یوه‌ست بێ به‌ سزاوه‌.
16- كار و پیشه‌ی هاوڵاتیان. 
17-ئه‌ندامانی‌ جه‌سته‌ و كۆئه‌ندامی‌ سێكسی.
18-خولیا و ئاره‌زوو.
19- شوێنی‌ نیشته‌جێبوونی‌ هاوڵاتیان.
20- نامه‌ و په‌یوه‌ندییه‌ ته‌له‌فۆنی و نووسراوه‌كان و پۆسته‌ و هاوشێوه‌كانیان
21- ژیانی‌ خێزان . 

په‌یوه‌ندی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت و یاسا
له‌ سه‌رجه‌م یاسا ڕۆژنامه‌گه‌رییه‌كانی وڵاتاندا، باسی ژیانی‌ تایبه‌ت به‌ سه‌رپێچی‌ داده‌نرێت و ناچێته‌ چوارچێوه‌ی‌ ئازادیی‌ ڕاده‌ربڕینه‌وه‌، چونكه‌ جگه‌ له‌ زیانگه‌یاندن به‌ كه‌سه‌كان، سودی‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ گشتی‌ نییه‌. له‌ هه‌مانكاتدا كۆمه‌ڵێك فاكته‌ری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسی‌ و ئابووری‌ و له‌سه‌روو هه‌موویانه‌وه‌ "پێشكه‌وتنی‌ زانستی‌ و ته‌كنه‌لۆژیا، به‌شداریان له‌ دروستكردنی‌ قه‌یرانی‌ پاراستنی ژیانی‌ تایبه‌تدا كردووه‌، سه‌رجه‌میان پشكیان له‌ كۆتاهێنان به‌تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ مرۆڤدا هه‌بووه‌" . 
له‌سه‌ر بنه‌مای‌  ئه‌م راستییه‌، یاسای‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بۆ سانسۆركردنی هه‌واڵ و بابه‌تی‌ په‌یوه‌ست به‌ ژیانی‌ تایبه‌ت له‌ ڕاگه‌یاندندا، بڕگه‌یه‌كی‌ تایبه‌تی‌ بۆ ته‌رخان كردووه‌ و هه‌ر چه‌شنه‌ ده‌ستوه‌ردانێك له‌ ژیانی‌ تایبه‌ت به‌ تاوان داده‌نێ. 

له‌ بڕگه‌ی‌ (4)ی‌ مادده‌ی‌ (9)ی یاسای‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریی‌ ژماره‌ (35)ی‌ ساڵی‌ (2007) دا هاتووه‌:"هه‌ر بابه‌تێك په‌یوه‌ندی‌ به‌نهێنییه‌كانی‌ ژیانی‌ تایبه‌تی‌ تاكه‌وه‌ هه‌بێ‌، هه‌رچه‌نده‌ ڕاستیش بێ‌ به‌ڵام بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ببێته‌هۆی‌ له‌كه‌داركردنی‌، ئه‌وا قه‌ده‌غه‌یه‌".

سه‌باره‌ت به‌ داخوازی‌ رۆژنامه‌نووسانیش بۆ وه‌رگرتنی زانیاری، یاسای‌ مافی‌ ده‌سكه‌وتنی‌ زانیاری‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستان ژماره‌ (11)ی‌ ساڵی‌ (2013)دا، سنورێكی‌ دیاریكراوی‌ بۆ ئه‌م هه‌وڵه‌ی‌ رۆژنامه‌نووس و ده‌زگا راگه‌یاندنه‌كان داناوه‌، هه‌روه‌ك له‌ بڕگه‌ی‌ (5)ی‌ خاڵی‌ دووه‌می‌ مادده‌ی‌ چوارده‌هه‌می‌ ئه‌م یاسایه‌دا بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و زانیارییانه‌ی‌ قه‌ده‌غه‌ كردووه‌ كه‌ بریتین:" زانیاری‌ و دۆسیه‌ی‌ كه‌سه‌كان كه‌ تایبه‌تن به‌ خوێندن، یان پزیشكی‌، یان فه‌رمانبه‌رێتی‌، یان ژمیره‌ بانكییه‌كانی‌ یان نهێنیه‌ پیشه‌ییه‌كانی‌ به‌بێ‌ ڕه‌زامه‌ندی‌ كه‌سی‌ په‌یوه‌ندار، و هه‌رچیه‌كی‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ سه‌لامه‌تی‌ و ته‌ندروستی‌ هاولاَتی و خستنه‌به‌ری‌ ژیانی‌ بۆ مه‌ترسی‌".

دانانی‌ سانسۆر له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریانه‌ی‌ له‌باره‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌تن، سێ جۆر تێڕوانینی‌ هێناوه‌ته‌ئارا: 
-لایه‌نگرانی‌ پاراستنی‌ (ژیانی‌ تایبه‌ت) له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دان له‌ ڕێگه‌ی‌ سانسۆره‌وه‌ پارێزگاریی‌ له‌م مافه‌ بكرێت و به‌زاندنیشی‌ به‌ تاوان دابنرێ، چونكه‌ باسی‌ (ژیانی‌ تایبه‌ت) جگه‌ له‌وه‌ی‌ ده‌بێته‌ به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی‌ ئازادییه‌كانی مرۆڤ، هیچ جۆره‌ سودێكی‌ بۆ كۆمه‌ڵگاش تێدا نییه‌. 

به‌كورتی لایه‌نگرانی‌ ئه‌م دیدگایه‌، له‌و بڕوایه‌دان مادام باسی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت هیچ سود و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی گشتی‌ تێدا نییه‌، ئه‌وا پێویست به‌ خستنه‌ڕووی ناكات.
-  نه‌یارانی‌ مافی ژیانی‌ تایبه‌ت كه‌ زیاتر لایه‌نگران و په‌یڕه‌وكارانی ڕۆژنامه‌گه‌ریی‌ ڕووزه‌ردو وروژێنه‌رن (Newspaper Yellow)، له‌و بڕوایه‌دان پاراستنی (ژیانی‌ تایبه‌ت)، مرۆڤ دووچاری‌ دووڕوویی‌ ده‌كات، به‌چه‌شنێك كه‌ له‌ ژیانی‌ تایبه‌تدا كه‌سایه‌تییه‌ك بن و له‌ژیانی‌ گشتیشدا جۆرێكیتر . واتا بۆچی‌ وا له‌مرۆڤ بكه‌ین له‌ ژیانی‌ تایبه‌تی‌ خۆیدا جۆرێ بژی و له‌  ژیانی‌ ده‌ره‌وه‌دا شێوازێكیتر بژی؟ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای خوڵقاندنی‌ هه‌ستی‌ دووڕووییه‌ له‌ مرۆڤدا. 

-بۆچوونی‌ سێیه‌م له‌و بڕوایه‌دایه‌ كه‌ پێویسته‌ كه‌مترین ژیانی‌ تایبه‌ت هه‌بێ واتا بپارێزرێ‌، به‌ڵام هه‌ركاتێ قسه‌ و ڕه‌فتار و ڕووداوێك په‌یوه‌ندی‌ به‌ ژیانی‌ گشتییه‌وه‌ هه‌بوو، یا سود و قازانجی‌ گشتی‌ تێدابوو ئه‌وا ده‌شێ باس بكرێت، بۆ نمونه‌ ژن و پیاوێك كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ دڵسۆزانه‌یان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا هه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی ژیانی‌ تایبه‌ته‌، به‌ڵام باس كردنی‌ ده‌بێته‌مایه‌ی‌ مۆدیلێكی‌ جوان بۆ هاوسه‌ره‌كانیتر (به‌مه‌رجێ خۆیان مۆڵه‌ت بده‌ن). 

ئه‌م بۆچوونه‌ پێیانوایه‌ كه‌ بنه‌مای‌ سه‌ره‌كی‌ یاسا و پره‌نسیپه‌ ئیتیكییه‌كان، ڕێزگرتنه‌ له‌ كه‌رامه‌تی‌ مرۆیی‌. 

بۆچوونێكی‌ دیكه‌ پێی‌ وایه‌ ژیانی‌ تایبه‌ت له‌ ڕاگه‌یاندندا، له‌به‌ر دوو فاكته‌ری‌ گرنگ شیاوی‌ پارێزگارییه‌:
ا-مافی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت وه‌ك مافێكی‌ مرۆیی: ئه‌م مافانه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ ته‌نها له‌پێناو مرۆڤایه‌تییه‌كه‌ی خاوه‌نییه‌تی، ئه‌ویش به‌ چاوپۆشی‌ له‌ ڕه‌گه‌ز و نه‌ژاد و نه‌ته‌وه‌ و ئایین و مه‌زهه‌به‌كه‌ی‌. ئامانج له‌م مافه‌ش، پارێزگارییه‌ له‌ پێگه‌ و ڕێزی‌ مرۆڤ.
ب- مافی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت وه‌ك مافێكی‌ یاسایی: بایه‌خی‌ مافی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت به‌ ئه‌ندازه‌یه‌كه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ زۆرینه‌ی‌ وڵاتاندا به‌شێوه‌ی‌ ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ خستوویانه‌ته‌ یاساكانیانه‌وه‌ .  

ژیانی‌ تایبه‌ت له‌ ڕێككه‌وتنامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا
پاراستنی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت، له‌ زۆرینه‌ی‌ ڕێككه‌وتنامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان وه‌ك مافێكی‌ بنچینه‌یی‌ مرۆیی‌، جه‌ختی‌ له‌سه‌ر كراوه‌ته‌وه‌. 

جارنامه‌ی‌ جیهانی‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ كه‌ له‌ (10ی‌ كانوونی‌ یه‌كه‌می 1948) له‌لایه‌ن ڕێكخراوی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان (UN) په‌سه‌ند كرا، تاهه‌نوكه‌ گرنگترین و بایه‌خدارترین جاڕنامه‌ی‌ جیهانییه‌ كه‌ ڕێزی‌ مرۆڤی‌ تیادا به‌رجه‌سته‌یه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ تازه‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ دووه‌م ته‌واو ببوو، زۆرینه‌ی‌ وڵاته‌ زلهێزه‌كانیش سه‌رقاڵی‌ بونیاتنانه‌وه‌ی‌ ده‌ستور و یاساكانیان بوون.

له‌ مادده‌ی‌ (3)ی‌ ئه‌م جاڕنامه‌یه‌دا هاتووه‌:"هه‌ر مرۆڤێ مافی‌ ژیان، ئازادیی‌ و ئاسایشی‌ تاكه‌كه‌سی هه‌یه‌". 

له‌ مادده‌ی‌ (12)دا هاتووه‌:" نابێ له‌خۆوه‌ ده‌ستوه‌ربدرێته‌ ژیانی‌ تایبه‌ت، كاروباری‌ خێزان، شوێنی‌ نیشته‌جێ بوون یاخود نامه‌ گۆڕینه‌وه‌كانی هیچ كه‌سێك، یاخود په‌لاماری‌ شه‌ره‌ف و ئابڕوو و ناوبانگی‌ كه‌سێ بدرێت. له‌هه‌مبه‌ر ئه‌م ده‌ستوه‌ردان و په‌لاماردانانه‌شدا، هه‌موو كه‌سێك مافی‌ پشته‌وانه‌ی‌ یاسایی‌ هه‌یه‌" .

كۆنڤاشیۆنی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ مافه‌ مه‌ده‌نی‌ و سیاسییه‌كان كه‌ له‌ (16)ی‌ كانوونی‌ یه‌كه‌می‌ (1966ز)دا په‌سه‌ند كراوه‌، له‌ مادده‌ی‌ (17)دا جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌م خاڵانه‌ كراوه‌ته‌وه‌:
"نابێ له‌خۆوه‌ و به‌ده‌ر به‌یاسا ده‌ست وه‌ربدرێته‌ ژیانی‌ تایبه‌تی، خێزانی، شوێنی‌ نیشته‌جێبوون و نووسراوه‌كانی هیچ كه‌سێك. هه‌روه‌ها نابێ شه‌ره‌ف و كه‌رامه‌تی‌ بخرێته‌ به‌رده‌م ده‌ستدرێژیی‌ نایاساییه‌وه‌.  

-هه‌موو كه‌سێ مافی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ له‌هه‌مبه‌ر ده‌ستدرێژی‌ یاخود ده‌ستوه‌رداندا، پشتیوانی‌ یاسایی‌ لێبكرێت" . ئه‌م مادده‌یه‌ دووپاتكردنه‌وه‌ی‌ مادده‌ی‌ 12ی‌ جاڕنامه‌ی‌ جیهانی‌ بۆ مافه‌كانی‌ مرۆڤه‌. 

گرفت و له‌مپه‌ره‌كانی‌ به‌رده‌م پارێزگاری له‌ ژیانی‌ تایبه‌ت
گرنگترین گرفته‌كانی‌ به‌رده‌م پاراستنی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت له‌ ڕاگه‌یاندندا بریتین له‌:

1-سنوری‌ ژیانی‌ تایبه‌ت و ژیانی گشتی: جیاكردنه‌وه‌ی‌ سنوری‌ ئه‌م دوو ژیانه‌ له‌ناو یه‌ك مرۆڤدا له‌لای ڕۆژنامه‌نووس، كارێكی‌ پێویسته‌. واتا مرۆڤ ئه‌گه‌رچی‌ له‌ ئاستێكی‌ باڵای‌ به‌رپرسیارێتیشدا بێت، هه‌ر ره‌فتار و قسه‌ و بیركردنه‌وه‌یه‌كی‌ ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندی‌ به‌ ژیانی‌ گشتی‌ خه‌ڵكه‌وه‌ نه‌بوو، ئه‌وا ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت. ئه‌وه‌ی‌ له‌ ڕاگه‌یاندنی‌ كوردیدا گرفتی‌ بۆ پارێزگاری‌ له‌ ژیانی‌ تایبه‌ت خوڵقاندووه‌، تێكه‌ڵاوكردنی‌ سنوره‌كانی‌ هه‌ردوو ژیانی‌ تایبه‌ت و گشتییه‌.  

2- چه‌مكه‌كانی‌ په‌یوه‌ست به‌ ژیانی‌ تایبه‌ت بۆ نمونه‌ وه‌ك (ڕێز، شه‌ره‌ف و ئابڕوو، حه‌ز و ئاره‌زوو...) نادیار و لاستیكین، ئه‌م چه‌مكانه‌ له‌لای‌ كه‌سه‌كان مانای‌ جیاوازیان هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش گرفتی‌ بۆ ڕۆژنامه‌نووسان و میدیاكاران خوڵقاندووه‌، هه‌ندێكجار ئه‌م چه‌مكانه‌ به‌چه‌شنێ به‌كارده‌هێنن كه‌ سنوری‌ ژیانی‌ تایبه‌ت ده‌به‌زێنن. 

3-نادیاری‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ زانیاری‌ و هه‌واڵ: هاتنه‌ئارای‌ ڕاگه‌یاندنی‌ ئه‌لیكترۆنی‌ و په‌یدابوونی‌ سایت و په‌یجه‌ ئه‌لیكترۆنییه‌كان، كێشه‌ و گرفتێكی‌ زۆری‌ بۆ ژیانی‌ تایبه‌ت خوڵقاندووه‌، چونكه‌ خاوه‌نی به‌شێ له‌و سایت و په‌یجانه‌ نادیارن و به‌ئاسانی‌ ده‌توانن سنوری‌ ژیانی‌ تایبه‌ت ببه‌زێنن. ئه‌مه‌ش ئاسته‌نگی‌ بۆ یاساكانی‌ ڕاگه‌یاندن خوڵقاندووه‌، چونكه‌ تاهه‌نوكه‌ یاساكان لۆكاڵین و ئینته‌رنێتیش گڵۆباڵییه‌، زۆرجاریش ئه‌نجامده‌رانی‌ تاوانه‌ ئینته‌رنێتییه‌كان نادیارن یاخود به‌ناوی‌ خوازراوه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێن.

4-قه‌یرانی‌ ئیتیكی‌ و یاسایی‌ لای‌ هه‌ندێ له‌ ڕۆژنامه‌نووسان و ده‌زگاكانی‌ ڕاگه‌یاندن كه‌ به‌ ئانقه‌ست بۆ شكاندنی‌ كه‌سێك یاخود بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ تیراژی‌ بڵاوكراوه‌كانیان، پێشێلی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت ده‌كه‌ن.

5- فاكته‌ری‌ (كات و شوێن) گۆڕان به‌سه‌ر چه‌مكی‌ تایبه‌تدا ده‌هێنن، بۆ نمونه‌ له‌ڕووی‌ فاكته‌ری‌ (كات)ه‌وه‌، سه‌روه‌ختێ نه‌ناردنی‌ كچان بۆ قوتابخانه‌ له‌لایه‌ن دایك و باوك و دیارده‌ی‌ گه‌وره‌ به‌گچكه‌ به‌ كچان، په‌یوه‌ست بوو به‌ ژیانی‌ تایبه‌ته‌وه‌. ئه‌مڕۆ ڕه‌خنه‌گرتن له‌و نه‌ریته‌، نه‌ك هه‌ر په‌یوه‌ندی‌ به‌ ژیانی‌ تایبه‌ته‌وه‌ نییه‌ به‌ڵكو ئه‌ركی‌ سه‌رشانی‌ ڕۆژنامه‌نووسانیشه‌ سه‌رزه‌نشتی‌ ئه‌و ڕه‌فتارانه‌ بكه‌ن. 

له‌ڕووی‌ فاكته‌ری‌ (شوێن)ه‌وه‌، ده‌شێ له‌شی‌ نیمچه‌ڕووتی‌ پیاوێك له‌ شوێنێكی‌ گشتیدا نه‌چێته‌ بازنه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت، به‌ڵام له‌كاتی‌ به‌جێهێنانی‌ مه‌راسیمی‌ مه‌زهه‌بی‌ كه‌ واپێویست ده‌كات جلوبه‌رگێكی‌ مه‌زهه‌بی‌ له‌به‌ربكات، ئه‌وا بازنه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌ته‌ و شیاوی‌ ڕه‌خنه‌ لێگرتن نییه‌. 

6- له‌ كلتورێكه‌وه‌ بۆ كلتورێك و له‌ كه‌سێكه‌وه‌ بۆ كه‌سێكه‌ دیكه‌، گۆڕان به‌سه‌ر چه‌مكی‌ تایبه‌تدا دێت.

خۆپارێزیی له‌م تاوانه‌
گرنگترین كه‌موكوڕیی‌ یاسای‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان، ده‌ستنیشان نه‌كردنی‌ ئه‌و بوارانه‌یه‌ كه‌ ده‌چنه‌ خانه‌ی‌ (ژیانی‌ تایبه‌ت) تا ڕۆژنامه‌نووسان به‌رچاویان ڕوونتر ببێ. 

له‌ كاری‌ ڕۆژانه‌ی‌ ڕۆژنامه‌نووساندا، تێكه‌ڵاوییه‌ك له‌نێوان (ژیانی‌ تایبه‌ت) و (ژیانی‌ گشتی)دا دێته‌ئارا، هه‌رئه‌مه‌ش فاكته‌ری‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ چه‌ندین بابه‌تی به‌ئانقه‌ست یاخود بێ ئانقه‌سته‌ كه‌ بۆته‌مایه‌ی پێشێلی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت له‌ ڕاگه‌یاندنی‌ كوردیدا.

له‌هه‌مانكاتدا ناڕوونی‌ یاساكه‌ش، پاساو نییه‌ بۆ پێشێلی‌ ئه‌م مادده‌ یاساییه‌. 

رۆژنامه‌نووسان ده‌توانن به‌له‌به‌رچاوگرتنی‌ ئه‌م خاڵانه‌ی‌ خواره‌وه‌، خۆ له‌و تاوانه‌ بپارێزن:

-له‌بیركردنی‌ ڕابردووی‌ مرۆڤ: لایه‌نێكی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت، مه‌سه‌له‌ی‌ له‌بیركردنی‌ سه‌رده‌مه‌ رابردووه‌كانی‌ مرۆڤه‌ به‌تایبه‌ت به‌رله‌وه‌ی‌ بگات به‌ ته‌مه‌نی‌ (18) ساڵ. به‌و مانایه‌ی‌ مرۆڤ به‌رله‌م ته‌مه‌نه‌، ئه‌گه‌ر تاوانێكی كرد و سزای‌ شیاوی‌ وه‌رگرت، ئه‌وا ناشێ ڕۆژنامه‌نووس جارێكیتر ئه‌و مێژووه‌ كۆنه‌ هه‌ڵبداته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و مرۆڤه‌ سزای‌ خۆی‌ وه‌رگرتووه‌ و ڕه‌نگه‌ له‌ زینداندا په‌ندی‌ وه‌رگرتبێ و بێته‌ ئه‌ندامێكی‌ سودبه‌خشی‌ كۆمه‌ڵگا.

له‌هه‌مانكاتدا ئه‌و مرۆڤانه‌ی‌ كه‌ دوای‌ ته‌مه‌نی‌ (18) به‌ تاوانی‌ ئابڕووبه‌ر و كوشتن سزا ده‌درێن، ئه‌گه‌ر به‌هه‌ر هۆیه‌كی یاساییشه‌وه‌ هاتنه‌وه‌ ناو كۆمه‌ڵگا، ئه‌وا ته‌نها له‌و ساتانه‌ی‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی، ده‌شێ باس له‌ ژیانیان بكرێت، بۆ نمونه‌ كاتێك كه‌سێكی‌ تاوانباركراو به‌گه‌نده‌ڵی‌ و دزی‌ و پیاوكوشتن و كاری‌ ئابڕووبه‌ر، خۆیان بۆ پۆسته‌ باڵا حكومییه‌كان بپاڵێون، ده‌شێ ژیانیان بۆ خه‌ڵك باس بكرێت تا هۆشیار ببنه‌وه‌ له‌پێناو ده‌ستنیشانی‌ كاندیدێكی‌ باشتردا.

-مرۆڤه‌كان وه‌ك خۆیان بناسن: مه‌سه‌له‌یه‌كیتری‌ ژیانی‌ تایبه‌ت، له‌كه‌دار نه‌كردنی‌ مرۆڤێكه‌ به‌پاساوی‌ په‌یوه‌ندی‌ خێزانی‌ و خزمایه‌تی‌ و عه‌شیره‌تگه‌رییه‌كه‌ی‌. بۆ نمونه‌ باسكردنی‌ كه‌سێك به‌وه‌ی‌ كه‌ كوڕی‌ فڵان تاوانباره‌ یاخود خزمی‌ فڵان خیانه‌تكاره‌، بۆ ڕۆژنامه‌نووس ڕێگا پێدراو نییه‌ و ده‌چێته‌ خانه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت، چونكه‌ مرۆڤ به‌پێی‌ یاسا ته‌نها به‌رپرسیارێتی‌ چاكه‌ و خراپه‌ی‌ خۆی‌ له‌سه‌رشانه‌، ناشێ مرۆڤێكی‌ بێتاوان به‌هۆی‌ خراپه‌ی‌ كه‌سانێكیتره‌وه‌ دووچاری‌ ناوزڕاندن ببێته‌وه‌. به‌كورتی‌  با مرۆڤه‌كان وه‌ك خۆیان بناسین. 

-جیاكردنه‌وه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت له‌ گشتی: پێویسته‌ ڕۆژنامه‌نووسان ئه‌و هه‌قیقه‌ته‌ بزانن كه‌ هه‌ر قسه‌ و كار و ره‌فتاری مرۆڤێك ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندی‌ به‌ خه‌ڵك و ژیانی‌ گشتییه‌وه‌ نه‌بێ، ئه‌وا ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت. بۆنمونه‌ به‌رپرسێ له‌ ماڵه‌وه‌ چ جۆره‌ جلوبه‌رگێك ده‌پۆشێ یاخود چۆن نان ده‌خوات و ده‌خه‌وێ، هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ به‌ ژیانی‌ گشتییه‌وه‌ نییه‌ و باسكردنه‌كه‌ی‌ هیچ سودێك ناگه‌یه‌نێ. 

رۆژنامه‌نووسان له‌كاتی‌ وێنه‌گرتنی‌ بۆنه‌یه‌كی‌ گشتیشدا، نابێ زوو بخه‌نه‌سه‌ر كه‌سێك یاخود ره‌فتارێكی‌ تایبه‌تی، چونكه‌ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌مایه‌ی‌ له‌كه‌داركردنی‌ شه‌ره‌ف و كه‌سێتییه‌كه‌ی، بۆ نمونه‌ له‌ ئاهه‌نگێكی‌ گشتیدا هاوڵاتییه‌ك ده‌كه‌وێته‌ سه‌رزه‌وی یاخود شه‌ربه‌تێك به‌خۆیدا ده‌ڕێژێ، ئه‌م ره‌فتارانه‌ شیاوی‌ باس نین.

-مرۆڤ مافی‌ ژیانی‌ هه‌یه‌: زۆرینه‌ی‌ مرۆڤ حه‌ز به‌ ژیانێكی‌ سروشتی‌ و ئارام و بێده‌نگ ده‌كات، ئه‌و ساتانه‌ی‌ هه‌ست به‌ زوومی‌ كامێرا بكات، ئه‌وا له‌ڕووی‌ سایكۆلۆژییه‌وه‌ هه‌ستی‌ ئارامییه‌كه‌ی‌ ده‌شێوێ، كه‌واته‌ شیاو نییه‌ بۆ هیچ زوومێكی كامێرا كه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی‌ خێرو به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی تێدابێ، ئاسوده‌یی‌ مرۆڤ بشێوێنێ.

- هۆشیاری‌ یاسایی و ئیتیكی‌: له‌پێناو خۆپارێزی‌ له‌ پێشێلی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت، ڕۆژنامه‌نووسان و نووسه‌رانی‌ ڕه‌خنه‌گر پێویستیان به‌ هۆشیاری‌ یاسایی هه‌یه‌، چونكه‌ نه‌زانین پاساو نییه‌ بۆ ئه‌نجامدانی‌ تاوان. له‌ڕووی‌ ئیتیكیشه‌وه‌، ناشێ هیچ ده‌زگایه‌كی‌ ڕاگه‌یاندن له‌پێناو زیادكردنی‌ په‌یاموه‌رگره‌كانیدا، له‌سه‌ر حسابی‌ یاسا و ژیانی‌ تایبه‌ت، په‌نا بۆ كاری‌ نائاسایی‌ ببه‌ن. 

-ڕێزگرتن له‌ ئازادی مرۆڤ: سه‌رجه‌م یاساكانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان و ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستی‌ نێوده‌وڵه‌تیش، ڕێزگرتن له‌ ئازادی مرۆڤ پره‌نسیپێكی‌ سه‌ره‌كییه‌. 
به‌ كورتی ده‌توانین بڵێین ڕۆژنامه‌نووس پێویسته‌ ئه‌و بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌ی‌ كاری‌ ڕۆژنامه‌گه‌ری‌ بزانێت كه‌ ئازادییه‌كانی‌ هه‌ر تاكێك وابه‌سته‌ به‌له‌به‌رچاوگرتنی‌ ماف و ئازادییه‌كانی ئه‌ویتر، واتا سنوری‌ ئازادی‌ له‌ خاڵی‌ ده‌ستپێكی‌ مافی‌ كه‌سێكیتردا ته‌واو ده‌بێت. 

-شێوازی‌ كۆكردنه‌وه‌ی‌ زانیاریی‌ له‌سه‌ر كه‌سێك، مانای‌ ژیانی‌ تایبه‌ت له‌ ڕاگه‌یاندندا ده‌گۆڕێت، بۆنمونه‌ ئه‌گه‌ر ڕۆژنامه‌نووس له‌ڕێگه‌ی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ناشه‌رعی‌ و نایاسایی‌ و له‌ڕێگه‌ی‌ سیخوڕییه‌وه‌ زانیاری‌ له‌سه‌ر كه‌سێك كۆبكاته‌وه‌ ئه‌وا كارێكی‌ نایاساییه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر دۆسییه‌ی‌ زانیارییه‌كانی‌ له‌ناو دادگا وه‌رگرت و په‌یوه‌ندی به‌ ژیانی‌ گشتیشه‌وه‌ هه‌بوو ئه‌وا ژیانی‌ تایبه‌ت نییه‌، بۆنمونه‌ دۆسییه‌ی‌ گه‌نده‌ڵی‌ به‌رپرسێك كه‌ پرۆسه‌ی‌ دادگاییه‌كه‌ی‌ كۆتایی‌ هاتووه‌، په‌یوه‌ندی‌ به‌ ژیانی‌ گشتییه‌وه‌ هه‌یه‌ و ده‌شێ بڵاوبكرێنه‌وه‌.

سزادانی‌ پێشێلی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت 
نه‌شاره‌زایی‌ یاخود كه‌مته‌رخه‌می‌ ژماره‌یه‌ك له‌ ڕۆژنامه‌نووس له‌ساتی بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌ت و وێنه‌دا، چه‌ندین نموونه‌ی‌ پێشێلی ژیانی‌ تایبه‌تیان له‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریی‌ كوردیدا لێكه‌وتۆته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ڕووبه‌ڕووی‌ سزای‌ یاساییان ده‌كاته‌وه‌. 

سزادانی‌ ئه‌و كه‌س و ده‌زگا ڕاگه‌یاندنانه‌ی‌ ژیانی‌ تایبه‌تی كه‌سێك ده‌به‌زێنن، به‌پێی‌ یاسای‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریی‌ ژماره‌ (35)ی‌ ساڵی‌ (2007) ته‌نها غه‌رامه‌یه‌.

به‌ گوێره‌ی بڕگه‌ی دووه‌می‌ مادده‌ی‌ (9)ی‌ هه‌مان یاسا، ڕۆژنامه‌نووس له‌كاتی‌ پێشێلكردنی‌ ئه‌م بڕگه‌یه‌دا به‌ بڕی‌ (1– 5) ملیۆن دینار غه‌رامه‌ و ڕۆژنامه‌كه‌ش به‌بڕی (5–20) ملیۆن دینار غه‌رامه‌ سزا ده‌درێ، له‌ساتی دووباره‌كردنه‌وه‌ی ئه‌م تاوانه‌دا، ده‌شێ دادگا ئاستی‌ سزا داراییه‌كه‌ی زیاتر بكات، به‌ مه‌رجێك له‌ دوو هێنده‌ی پاره‌ی سزاكه‌ پتر نه‌بێ‌.

نمونه‌ی‌ پێشێلی ژیانی‌ تایبه‌ت 
له‌ ماوه‌ی‌ ساڵانی‌ رابردوو له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا، چه‌ندین نووسراو یاخود وێنه‌ و كلیپی دژ به‌ ژیانی‌ تایبه‌ت له‌ ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌كان و  سایته‌ ئینته‌رنێتییه‌كاندا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌، به‌و هۆیه‌وه‌ ژیان و ‌و ئابڕووی مرۆڤێك یاخود خێزانێك كه‌وتۆته‌ به‌رده‌م مه‌ترسییه‌وه‌و دیارده‌ی‌ كوشتن و برینداربوونیشی‌ لێ كه‌وتۆته‌وه‌. گرفتی‌ كۆنتڕۆڵكردنی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت له‌نێو ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌ مۆڵه‌تداره‌كان له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا كه‌متره‌، به‌ڵام له‌ناو سایته‌كانی‌ ئینته‌رنێتدا له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ (نێره‌ر) به‌ته‌واوه‌تی‌ دیار نییه‌، یاخود شوێنی‌ نیشته‌جێبوونیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ سنوره‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌، شێوازی‌ به‌گژداچوونه‌وه‌ و سزادانی‌ ئه‌و كه‌س و لایه‌نانه‌ی‌ ئاسته‌م كردووه‌. كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك بڕیاری‌ دا ببێته‌ ڕۆژنامه‌نووس یاخود ویستی‌ بابه‌ت یان وێنه‌ و كلیپێك بڵاوبكاته‌وه‌، به‌رله‌وه‌ی‌ له‌ یاسا بسڵه‌مێته‌وه‌ ده‌بێ ڕه‌چاوی‌ باری‌ ئیتیكی مرۆیی‌ بكات و له‌ ترسی‌ ویژدان و كۆمه‌ڵگای‌ مرۆڤایه‌تی‌ خۆی‌ لێ دووربخاته‌وه‌،  چونكه‌ به‌دوور نازانرێ هه‌مان ڕه‌فتار به‌رامبه‌ر به‌ خۆی‌ ئه‌نجام بدرێته‌وه‌. 

لێره‌دا ئاماژه‌ بۆ نمونه‌یه‌كی‌ پێشێلی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت ده‌كه‌ین كه‌ له‌ سه‌روه‌ختی‌ خۆیدا، مشتومڕی‌ زۆری‌ خوڵقاند. 

دوای‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ وێنه‌یه‌كی‌ (ئیحسانی‌ مه‌لا عه‌لی)ی‌ كوڕی ‌یه‌كێك له‌ سه‌ركرده‌كانی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ ئیسلامی له‌گه‌ڵ كچێكی‌ نیمچه‌ڕووتدا له‌ ڕۆژنامه‌ی‌ ئاوێنه‌، ناوبراو به‌ تۆمه‌تی‌ پێشێلی‌ ژیانی‌ تایبه‌ت، سكاڵایه‌كی‌ یاسایی ‌له‌سه‌ر ڕۆژنامه‌كه‌ تۆمار كرد.‌ 


ئه‌م بابه‌ته 262 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر